اينترنت و امنيت فرهنگي

سياسی: بررسی ‌ها و راهبردهايی برای جمهوری اسلامی ايران‌
شايد آنگاه كه يك پژوهشگر آفريقايي در كنفرانس باشگاه رم تحت عنوان «جهان در آستانه قرن بيست و يكم» گفتار خود در باره «عصر نوين فرهنگ و ارتباطات » را با اين جملات به پايان برد كسي سخنان او را چندان جدي نگرفت؛ او معتقد بود: «دوران كنوني تمام مي شود و عصر تازه اي آغاز مي گردد. تاكنون در هيچ زماني بشر براي بقا تا اين حد به قدرت انطباق و تخيل نياز نداشته است. عصر جديد فرهنگ و ارتباطات، در مرحله نخست عصري است كه انسان بايد در آن شجاعت خود را متحول كند.» (پچي۱۵۵:۱۳۷۰) اما سرعت تغييرات ارتباطي و فرهنگي در پايان قرن گذشته و سالهاي آغازين سده جديد، اهميت سه مفهوم كليدي قدرت تخيل، قدرت انطباق و شجاعت تحول را براي تداوم حيات دولتها، فرهنگهاي ملي و حتي -در سطحي انتزاعي تر- تمدنها بخوبي نشان داده است.

حكومتها و حاكماني كه توانايي آينده‌نگري، ارايه هويت فرهنگي مناسب در عرصه جهاني و شجاعت ترك پاسخهاي كهنه به پرسشهاي نو را نداشتند با جهل مركب ، ملتشان را به جاي دروازه هاي تمدن بزرگ به آستانه انقلاب سوق دادند و لا جرم خود به حاشيه تاريخ رانده شدند. انقلاب اسلامي پاسخ خلاق، متناسب و شجاعانه مردم ايران به الزامات تمدني و تاريخي خودبود.

آخرين انقلاب قرن بيستم، اولين انقلاب سياسي بود كه براساس درك و تدبير عميق رهبري و نواوريهاي درون‌زا، با تركيبي بي‌بديل از ارتباطات ماهواره‌اي (تلفن بين‌المللي)، رسانه‌هاي كوچك(نوار كاست – فتوكپي- اعلاميه) و ارتباطات سنتي(راهپيمايي- منبر- ديوارنويسي)، شبكه عظيم ارتباطات جمعي دولتي ازجمله سازمان راديو و تلويزيون را در هم شكست و پيامهاي سنت‌گرايانه اسلامي و انقلابي را- بسيار موثرتر از آنچه شرام و لرنر در مورد تاثير تجددگرايانه رسانه‌ها مي پنداشتند(شرام ۱۳۵۶و lerner1956) و بسيار سريعتر و عميقتر از آنچه راجرز و شوميكر در مورد چگونگي گسترش نوآوريها يافته بودند(راجرز و شوميكر ۱۳۶۹)- تا عمق روستاهاي فاقد جاده و برق، پادگانهاي ارتش آمريكا محور و دانشگاههاي غرب بنياد منتقل كرد و در يك كلام انقلاب ارتباطات را به خدمت ارتباطات انقلاب درآورد.(tehranian1998، mohammadi1996، مولانا۱۳۷۱، آشنا۱۳۷۷) پيروزي ناگهاني و غيرمنتظره انقلاب، فقدان زود هنگام نظريه‌پردازان و ساختارسازان جمهوري اسلامي، هجوم ستيزنده رسانه هاي غربي، ندرت و غربت فزاينده آفرينشگران و آفرينشهاي بومي، كاهش چشمگير سرمايه‌گزاريهاي آينده‌نگرانه در زيرساختهاي ارتباطي و رسانه اي در اثر جنگ ديرپاي تحميلي و مهمتر از همه بروز شكاف فرهنگي ميان نسلها و عدم انتقال ارزشها، از يك طرف موجبات نااميدي رهبران از امكان رقابت و احساس حقارت نسبت به فراورده‌هاي ارتباطي و كالاهاي فرهنگي غربيان، وتقديس تمركز گرايي دولتي در عرصه فرهنگ و ارتباطات را از طرف ديگر فراهم آورد،درنتيجه نوآوري هاي رسانه اي اوليه جاي خود را به محافظه كاري، اصالت نظارت و هراس انديشي از رسانه هاي نظارت ناپذيرو تسلط نظريه هنجاري رسانه هاي شبه اقتدار گرا برذهن و زبان نخبگان و مسولان حكومتي داد.

ممنوعيت درازپاي ويديو، بازيهاي رايانه‌اي، لوحهاي فشرده و تجهيزات دريافت از ماهواره، سياستهاي محدود كننده مطبوعات، اعمال نظارت پيش از انتشار در مورد كتاب ،سياست هدايت و نظارت همه جانبه بر تاتر و صنعت سينما و انحصار حكومتي سازمان صدا و سيما را در اين چارچوب مي توان تحليل كرد (محمدي۱۳۷۹، آشنا۱۳۷۷، محسنيان ۱۳۷۶ و ۱۳۷۷ ) آخرين موج فناوري اطلاعاتي و ارتباطي در حالي به ايران رسيد كه عليرغم پايان جنگ و وجود توانايي ملي براي غلبه بر محدوديتهاي اقتصادي ، سياسي و تكنولوژيك، آمادگي كافي براي سياستگزاري متناسب با سير تحولات جهاني آن وجود نداشته است؛ اكنون پس از گذشت دو دهه از پيروزي انقلاب اسلامي و استقرار جمهوري اسلامي در ايران اين مسئله استراتژيك بطور جدي در مقابل سياستگزاران ارتباطي، امنيتي و فرهنگي كشور مطرح است كه: – گسترش زيرساختهاي پيشرفته ارتباطي در داخل كشور و افزايش امكانات تبادل اطلاعات وداده ها در سطح بين‌المللي چه تاثيراتي بر امنيت كشور خصوصا در ابعاد سياسي-فرهنگي دارد؟

– در اثر افزايش حجم و سرعت تبادل و ورود به بزرگراههاي جهاني چه تغييرات محتملي را در اين ابعاد متحمل خواهيم شد؟ – چه سياستهاي ارتباطي كمترين زيان و بيشترين فايده را براي منافع ملي خواهد داشت ؟ – اولويتهاي ملي در اين حوزه بايد چگونه تعيين شود؟ متاسفانه تا كنون حتي در سطوح كلان سياست گزاري پاسخهاي سريع و سطحي متعددي از جانب سياستمداران،نظاميان و مهندسان برا ي اين پرسشها ارايه شده است(مجمع تشخيص مصلحت نظام۱۳۸۰ )اما باتوجه به ماهيت فرهنگي و ارتباطي اينترنت شايسته است آن دسته از پژوهشگران فرهنگ و ارتباطات كه متعهد به حفظ و شكوفايي نظام و آرمانهاي جمهوري اسلامي ايران هستند پيشتاز شناخت و ارايه راهبردهاي ملي در مورد اينترنت باشند. در اين راه پرداختن به امور زير گريز ناپذير است: – باز شناسي انتقادي ماهيت، تاريخچه تحولات و روندهاي جهاني جاري و آتي اينترنت – پس ازآن باز نگري ادبيات متحول امنيت پژوهي – سپس ارايه رويكردي متناسب با شرايط خاص ايران اسلامي مقاله حاضر كوششي ابتدايي در اين راه است. اينترنت: ويژگيها و تاثيرات جهاني اينترنت را مي توان از محصولات دوران جنگ سرد و حاصل هراس وزارت دفاع آمريكا ازخطرات جنگ هسته اي دانست.

آرپانت سلف اينترنت يك شبكه آزمايشي بود كه به عنوان يك پروژه ملي از طرف آژانس پروژه هاي تحقيقاتي پيشرفته وابسته به وزارت دفاع آمريكا از سال ۱۹۷۱ آغاز بكار كرد. و طي دهه ۷۰ به يك پروژه فراگير ملي و تا حدودي بين المللي تبديل شد درسال ۱۹۸۶ موسسه ملي علوم آمريكا، NSFNET را براي ارائه ارتباطات شبكه اي به مراكزتحقيقاتي بيشتر و گسترش شبكه بين المللي تاسيس نمود. در سال ۱۹۸۷ شبكه اينترنت مشتمل بر ده هزاركاربر بود و در سال ۱۹۸۹ اين تعداد به صد هزار رسيد. در سال ۱۹۹۰ آرپانت به زندگي خود خاتمه داد ولي اينترنت به رشد خود ادامه داد تا جاييكه در دهه نود هر ساله تعداد كامپيوترهاي موجوددر شبكه اينترنت دو برابر شده است. از سال ۱۹۹۷ با تجاري شدن اينترنت خدمات آن بشدت تنوع و افزايش يافت وهزينه هاي دسترسي به آن بشدت كاهش يافت. در واقع در آمريكا هردو ثانيه يك host به اينترنت اضافه مي شود. از ميان سرويسهاي متعدد اينترنت، سرويس وب با شبكه جهان گستر بخاطر توان گرافيكي بالا و ارائه خدمات متون مرتبط رشد چشمگيري داشته است (ITU1999.)

تقريبا هر سه ماه يكبار توسعه وب دو برابر مي شود. (www.mit.edu/…/web-growth-summary) اما اين رشد روز افزون بطور كاملا نابرابر توزيع شده است. در حالي كه آمريكا و كانادا۶۳درصد، اروپا ۴/۲۲درصد و استرليا، ژاپن و نيوزلند ۴/۶درصد از كامپيوترهاي متصل به اينترنت را در اختياردارند. بقيه كشورهاي آسيايي و آفريقايي تنها ۹/۵درصد از اين كامپيوترها را در خود جاي داده اند(ITU1999.( بررسي ويژگيهاي كاربران اينترنت نشان مي دهد كه تحصيلات و ثروت دو عامل مهم در ميزان استفاده است. كاربران اينترنت بيشتر از طبقه متوسط بالا، جوان، تحصيلكرده، مرد و شهرنشين هستند.(ucla2000) 83درصد كاربران اينترنت در آمريكا ۶درصد اروپا ۳درصد در اقيانوسيه و ۸درصد در بقيه قاره هاي دنيا قراردارند. ( (www.iranonline.com نگاهي به وضعيت و موقعيت زبانهاي مختلف در اينترنت ميزان سلطه زبانهاي غربي رانشان مي دهد. در ميان كساني كه از اينترنت استفاده مي كنند و حدود ۲۸۸ ميليون نفر برآورد مي شوند ۳/۵۱درصد به انگليسي سخن مي گويند و عرب زبانان كمتر از ۱درصد استفاده كنندگان را تشكيل مي دهند.((www.glreach.com اينترنت جهان جديدي خلق كرده است.خوشبينان مي گويند در اين جهان جديد كه آنرا جامعه اطلاعاتي ناميده اند آزاديهاي فكري، تحقيقاتي، آموزشي، تفريحي، شغلي رو به رشد خواهد بود و تجارت الكترونيك، خدمات بهداشتي و پزشكي راه دور و خدمات تلفن بين‌المللي از طريق اينترنت جاي اشكال سنتي را خواهد گرفت

اما منتقدان اينترنت را بيشتر در تركيبهاي اضافي و بعنوان مضاف به مناطق جغرافيايي،سياسي و اقتصادي بكار ميبرند؛ با اين وصف مانند ديگر پديده هاي وارداتي از جهان صنعتي ميتوان از اينترنت اغنيا و فقرا،اينترنت آمريكايي، اروپايي،آفريقايي و در سطوح ملي مثلا اينترنت ايراني سخن گفت؛ مطالعه تاثير پذيري متقابل اينترنت و فرهنگهاي مختلف از آخرين پروژه هاي كلان دانشگاه UCLAدر آمريكا است .(www.ccp.ucla.edu) در تحليل مسايل مربوط به اينترنت در كشورهاي در حال توسعه عليرغم برخي مشابهت‌هاي ظاهري بايد تفاوتهاي ساختاري و عميق آنها را با كشورهاي صنعتي در نظر گرفت. اينترنت و كشورهاي در حال توسعه در كشورهاي در حال توسعه به علت فقدان زيرساختهاي ملي مخابرات و فقدان رونق اقتصادي و توسعه اجتماعي هزينه تمام شده براي اتصال به اينترنت براي كاربر نهايي بسيار گرانتر از كشورهاي توسعه يافته است. خصوصا اگر اين هزينه با درآمد سرانه سنجيده شود. مثلا در آمريكا يك كاربر نهايي براي يك ماه اتصال به اينترنت بايد بطور متوسط ۲۹ دلار معادل ۲/۱درصد از درآمد خود را بپردازد ولي در اوگاندا همين كاربر با ۹۲ دلار معادل ۱۰۷درصد درآمد خود را بابت اتصال ماهانه به اينترنت بپردازد(ITU1999)

در بسياري از كشورهاي در حال توسعه كه با مشكلاتي بنيادي نظير كمبود تغذيه،ارتباطات جاده اي، برق، بهداشت، اشتغال، مهاجرت، جنگ، نظامهاي سياسي فاقد مشروعيت و بي ثبات درگير هستند هزينه هاي سنگين براي تجهيزات مخابراتي و كامپيوتري امكان ندارد و اين گونه امكانات به طبقه بالا و مستقل از اقتصاد ملي اختصاص دارد. ميلتون مولر استاد مخابرات و مديريت شبكه‌ها در دانشگاه سيراكوس معتقد است: >تفاوت راديو و تلويزيون با اينترنت در اين است كه آنها به محض خريد قابل بهره برداري هستند ولي خريد يك كامپيوتر اولين قدم براي اتصال به اينترنت است. اگر شما جاده، برق، خط تلفن، سرويس دهنده ملي نداشته باشيد سخن گفتن از اينترنت دشوار است (Muller1999) مخابرات در بسياري كشورها جزء انحصارات دولتي است ودولت به خاطر در اختيار داشتن لايه فيزيكي، معمولا مدعي خطوط ارتباطي داده‌ها نيز مي باشد و عدم امكان رقابت و ناكافي بودن دستمزدها موجب افت شديد كيفيت نيروي انساني شاغل در بخشهاي تخصصي مخابرات مي شود و اين نيروها در ابعاد ملي توان ارائه راه حلهاي جامع و ارائه سرويسهاي متنوع را ندارند.

در نتيجه سرويسهاي ارائه شده در اين كشورها اغلب بي ثبات و غير فني است. در كشوري مانند هاييتي بخش خصوصي با نصب شبكه‌هايي با مودمهاي بي سيم تلاش كرده ارتباط اينترنتي را از انحصار دولت خارج كند. تشكيل مراكز كوچك ولي فعال كه با هزينه هاي كم و براي استفاده در مدت اندك خدمات پست الكترونيك و دريافت اطلاعات در اينترنت را ارائه مي دهد راه حل ديگري براي شكستن انحصار مخابراتي بوده است (techweb.com) كامپيوتر و به دنبال آن اينترنت هم نياز به نوعي خاص از سواد و مهارت دارد و هم الگوهاي فرهنگي و رفتاري ويژه اي را به دنبال مي آورد. مهمترين مسائل اينترنت از لحاظ فرهنگي عدم تطابق محتواي ارائه شده با الگوهاي فرهنگي و هنجارهاي رفتاري جوامع مختلف است.تكنولوژي اينترنت براي بيشترين سرعت و كمترين كنترل طراحي شده است لذا اعمال كنترلهاي اخلاقي در آن دشوار است. حجم بالاي محتواي مستهجن تجاري و مجاني در اينترنت يكي از معضلات اخلاقي و خانوادگي است (no.) مشكل ديگر فرهنگي اينترنت غلبه زبان انگليسي و فقدان منابع غني بر زبانهاي ديگر است

در نتيجه سلطه زبان انگليسي بر زبانهاي ديگر به وسيله اينترنت تقويت مي شود. (www.ifi.uib) از امنيت ملي تا امنيت فرهنگي ديدگاههايي وجود دارد كه اساسا براي واژه امنيت مفهوم و مصداقي واقعي قائل نيست و هر گونه مفهوم سازي در حوزه امنيت را از جنس بازيهاي زباني و گفتمان‌هاي غير ثابت مي‌داند.(تاجيك، بهار۱۱۴:۱۳۷۷) اما در چارچوب ادبيات مطالعات استراتژيك مفهوم امنيت را مي توان از خلال بررسي نظرات متفكراني چون افلاطون: عدالت ورزي، هابز: محفوظ بودن در مقابل تجاوز خارجيان، لاك: دستيابي به رفاه و آسايش، روسو: اعتماد، نظاميان در جنگ جهاني دوم: رهايي از تهديدات نظامي خارجي، هافمن: تاكيد بر محفوظ ماندن فعاليتهاي اقتصادي يك ملت از جريانات ويران كننده بيروني، مك نامارا: تكيه بر توسعه سياسي و اقتصادي به عنوان عامل و حاصل امنيت و پيروان فوكو: تكيه بر رابطه معرفت، قدرت و امنيت، جستجو كرد (بوزان۱۳۷۸: ۱۴-۴۴). در سالهاي اخير تمركز تحقيقات بر ابعاد غير نظامي امنيت ملي بيشتر شده است. دو بعد مهم امنيت ملي امنيت سياسي و فرهنگي است؛ ويور تعريف زير را براي اين دو بعد ارايه كرده است: «توانايي جامعه براي تداوم بخشيدن به ويژگيهاي سياسي و فرهنگي بنيادي خود تحت شرايط متحول و در مقابل تهديدات احتمالي يا واقعي ».(ماندل۱۴۹:۱۳۷۷) در تشريح اين تعريف بايد به نكات زير توجه كرد: – امنيت سياسي و فرهنگي نيز مانند ابعاد ديگر امنيت امري نسبي هستند؛

يك فرهنگ خود محور و بيگانه ترس ممكن است دايما از توهم هجوم فرهنگهاي رقيب در هراس باشد و هر تغيير در هر سطح و لايه از فرهنگ را تهديدي براي امنيت فرهنگ ملي تلقي كند و حكومتي كه نسبت به هويت فرهنگي بي مبالات است از تهديدات جدي و فوري نيز غافل بماند. – در ميان دو حيطه امنيت سياسي و امنيت فرهنگي ميتوان نوعي تقابل احتمالي را مشاهده كرد؛ اگر حاكميت دچار بحران مشروعيت و كارايي باشد امكان تامين همزمان انسجام اجتماعي و تنوع فرهنگي بسيار دشوار مي شود. – اگر جامعه اي نسبت به امنيت فرهنگي خود تهديدي را احساس كند نسبت به تقويت و تشديد هويتهاي مورد تهاجم حساسيت بيشتري نشان مي دهد و ميزان وفاداري نسبت به آنها در عكس‌العمل به فشارهاي خارجي بشدت افزايش ميابد. تبيين ويژگيهاي بنيادي سياسي و فرهنگي نيز بسيار مهم است؛ ديتريك فيشر در تحقيقي براي سازمان ملل متحد با تفكيك تهديدات داخلي، خارجي و بين‌المللي، پنج بعد: بقاء، سلامت، بهزيستي اقتصادي، محيط زيست قابل زندگي و حقوق سياسي را در امنيت اساسي دانسته و در مقابل نابودي، بيماري، فقر، تخريب محيط زيست و سركوب داخلي را عوامل اصلي تهديد امنيت ملي مي داند. (رنجبر۷۲:۱۳۷۸-۷۸)

امنيت، فرهنگ و ارتباطات در ميان ابعاد مختلف امنيت آنچه در اين مقاله مورد تاكيد خواهد بود بعد حقوق سياسي در جدول فيشر به اضافه امنيت فرهنگي است كه در جدول شماره ۱ تشريح شده است. منابع منابع داخلي منابع خارجي منابع جهاني ابعاد حقوق سياسي كودتا تقلب انتخاباتي ديكتاتوري تبعيض سانسور شكنجه انهدام خرابكاري تبليغات منفي تحريمهاي بين‌المللي امنيت فرهنگي استبداد رسانه‌اي يكسان سازي فرهنگ ملي عمليات رواني تهاجم فرهنگي و رسانه اي مبادله نابرابر اطلاعات يكسان سازي فرهنگ جهاني جدول شماره -۱ طبقه‌بندي اصلاح شده فيشر از تهديدات امنيت ملي ماخذ: رنجبر،۷۸۱۳ تاكيد بر حقوق سياسي به جاي حقوق بشر نشان از توجه ويژه به آزادي بيان و اجتماع، دسترسي به اطلاعات، حق تشكيل احزاب سياسي و حق راي برابر مي باشد و با اضافه كردن مفهوم امنيت فرهنگي به جدول فيشر مي توان از مسائل امنيتي جديد كه بيشتر ناشي از انقلاب اطلاعات و گسترش ارتباطات بين‌المللي است سخن گفت چرا كه تعارض ميان فرهنگ ملي و يكپارچه سازي فرهنگي در سطح جهاني مهمترين مسئله دولتها در عرصه سياستگذاري فرهنگي است.