راهبردهاي مديريت تلفيقي آفات (IPM) در كنترل جوندگان مضر كشاورزي
By اکرم اسدی | On June 22, 2007 | In علوم كشاورزي | Rated

۱٫ مقدمه
جوندگان در سطح وسيعي به محصولات، قبل و بعد از برداشت خسارت مي زنند. با توجه به اين برآورد مي شود در هر سال ۲۰ درصد ذخاير غذايي جهان توسط جوندگان مصرف يا آسيب مي بيند. جدي ترين مشكلات ايجاد شده توسط جوندگان در زمين هاي كشاورزي بر سر محصولات گرمسيري كشتزارهايي مانند نيشكر، درخت خرما، كاكائو و قهوه و همچنين برنج، ساير غلات و محصولات غذايي اتفاق مي افتد. بطوري كه آب و هواي گرمسيري امكان گسترش گونه هاي زيادي از جوندگان را فراهم مي سازد و عملا جوندگان در هر شرايط آب و هوايي، به غلات و ساير محصولات در انبارها و مزارع حمله مي كنند . بررسي ها، ميزان آسيب محصولات توسط جوندگان را مشخص كرده است و سطوح قابل توجهي را در برخي نواحي نشان مي دهد. در جدول ۲ نمونه هايي از محصولات مناطق ويژه و سطوح آسيب توسط گونه هاي مختلف جوندگان نشان داده شده است.

 

۲٫ راهبردهاي مديريت تلفيقي آفات (IPM) در كنترل جوندگان مضر كشاورزي

مؤثرترين و اقتصادي ترين راهبردهاي كنترل صحيح جوندگان استفاده از مديريت تلفيقي آفات (IPM) مي باشد. براي حفاظت محصولات از آسيب جونده در انبار، اقدامات احتياطي جلوگيري كننده براي كنترل هجوم و جلوگيري از استقرار و تثبيت در اولين مكان مفيد خواهد بود. اقدامات اصولي شامل حذف منيع غذايي و كاهش تعداد پناهگاه ها است. در صورت امكان، محصولات مي بايد در بسته هاي كاملا مقاوم در برابر جونده انبار شوند. درها، پنجره ها و ديوارها مي بايد نفوذناپذير باشد و هر سوراخي در ساختمان مسدود شود . جوندگان مي توانند به آساني وارد هر سوراخي در ساختمان( يك متر زير يا بالاي سطح زمين) شوند.

تمام راههاي ورودي بايستي مسدود شوند، زيرا جوندگان مي توانند به سوراخهايي به كوچكي ۶ ميلي متر وارد شوند. سوراخ ها بايستي با پوشش آهني، ورقه هاي فلزي گالوانيزه شده يا ملات سيماني مسدود شوند. در نواحي ورودي انبار به خصوص در شرايطي كه ساختمان بيروني مسقف نشده است، كالاهاي انبار شده روي عايق هايي گذاشته شوند يا در كانتينرهاي مقاوم به موش مسدود شوند. هر ريخت و پاش در بيرون انبار بايستي بطور منظم پاكسازي شود، زيرا جوندگان را جلب خواهد كرد.

زباله هاي محوطة بيروني و به هم ريختگي، پناهگاه بالقوه اي براي جوندگان فراهم مي كند كه مي بايد برطرف شوند. علف هاي هرز و متراكم يا پوشش گياهي دائمي بلند در حدود ۳ تا ۱۰ متري محوطة بيروني انبارها قطع شده و شاخه هاي درختاني كه مشرف به انبارند هرس شوند .
آب راكد همچنين ممكن است جوندگان را جلب كند و تاحد ممكن از اطراف انبارها حذف شوند. براي كنترل جوندگان در زمين زيركشت، پيشگيري و حفاظت مشكل تر است، همچنانكه در بيشتر موارد مناطق وسيعي درگير مي شوند و ممانعت عملي نيست .

به هر حال چندين اقدام بازدارنده غيرشيميايي در دسترس هستند و ممكن است به شكل مؤثري براي محصولات و در مناطق ويژه اي استفاده شوند. هر قدر كه كنترل عملي است، اقدامات جلوگيري كننده ممكن است با كاهش وسعت پناهگاه در داخل و اطراف مزارع بوسيلة حذف بيش از حد پوشش گياهي، زباله، توده هاي ني و جگن و غيره انجام شود. ساير اقدامات از جمله سوزاندن مزارع بعد از برداشت براي كشتن يا بيرون كردن جونده، يك روش معمول به ويژه در مزارع نيشكر مي باشد.

اين امكان وجود دارد، قبل از كاشت ممكن است مزارع براي كشتن يا بيرون كردن جونده غرقاب شوند. در مورد بعضي از محصولات، بعد از برداشت شخم عميق براي خراب كردن لانه ها و بيرون كردن جونده استفاده مي شود. حذف باقيمانده هاي محصول بعد از برداشت سبب خواهد شد جونده براي غذا به جاي ديگر برود و ممكن است در مورد غلات، بوسيلة چراي چهارپايان اهلي بطور موقتي يا سوزاندن به شكلي كه ذكر شده در مورد مزارع نيشكر انجام شود. همچنين شخم عميق بعد از برداشت شرايطي ايجاد خواهد كرد كه باقيمانده هاي محصول كمتر دردسترس جوندگان قرار گيرد.

در بيشتر موارد در شرايطي كه جوندگان، تهديدي اصلي براي محصولات كشاورزي مي باشند، طعمه مسموم بايد علاوه بر روشهاي ذكر شده در بالا براي ايجاد كنترل مناسب، استفاده شود. قبل از شروع يك برنامة طعمه گذاري، گزينه هاي دردسترس و نقاط قوت و ضعف شان مي بايد ارزيابي شوند.
امروزه ۳ رده اصلي از سموم جونده كش وجود دارد. قديمي ترين آنها، سموم حاد هستند كه شامل تركيباتي مانند آرسنيك، استركنين، فسفيد روي، مونوفلوئوراستات سديم و غيره مي باشد.

از بين اين تركيبات فسفيد روي ايمن ترين است و تنها سمي است كه هنوز در تعدادي از كشورهاي توسعه يافته استفاده اش مجاز مي باشد. از زمان قديم، سموم حاد براي خريد در فرم فعال تكنيكال دردسترس بوده اند و بطور قانوني يا به شكلي ديگر بوسيلة استفاده كنندگان نهايي براي مخلوط كردن با مواد غذايي متفاوت و ساخت طعمه هاي مورد نياز خود استفاده مي شده است. مسئله عمومي سموم حاد اين است كه بسيار سريع عمل مي كنند و جونده ظرف مدت كوتاهي بعد از خوردن طعمه آسيب خواهد ديد و پس از آن ديگر طعمه مسموم را نخواهد خورد. اين اثر به طعمه گريزي معروف مي باشد و در تمام سموم حاد رخ مي دهد.

اگر موش به ميزان كافي طعمه مسموم را در اولين تغذيه نخورد، در مرحله بعد طعمه را دوباره نخواهد خورد و درنتيجه منجر به مرگش نمي شود. به دليل وجود اثر طعمه گريزي در سموم حاد، طعمه نبايستي در كمتر از ۶۰ روز مجددا استفاده شود و حتي با وجود اين شرايط به ۱۰۰ درصد كنترل در مزرعه منتج نخواهد شد. به علت اثر طعمه گريزي و اغلب كيفيت نسبتا پايين فرمولاسيون “خانگي” نتايج كنترل با طعمه هاي حاد خانگي تا حدودي اندك هستند.

امروزه در آمريكا، فسفيد روي به علت عدم وجود مشكلات باقيمانده محصول و اثرات خطر ثانويه اش (حيوانات شكارچي ممكن است از جوندگاني كه در اثر سم از بين رفته اند، استفاده كنند و اين مورد موجب مرگ حيوانات شكارچي شود) تنها جونده كش مجاز براي طعمه گذاري در زمين هاي زير كشت است. در آمريكا فرمولاسيون پلت هاي آمادة فسفيد روي، بسيار مطبوع و خوشايند براي جوندگان هستند و براي استفاده نسبتا ايمن و ضد آب مي باشند. پلت هاي آمادة فسفيد روي براي طعمه گذاري در مزارعي مانند مزارع نيشكر بسيار مناسب هستند. اينچنين فرمولاسيوني هنوز براي استفاده كاملا اقتصادي و مقرون به صرفه هستند و به شكل هوايي قابل پاشيدن در زمين هاي كشاورزي هستند. به هر حال به علت طعمه گريزي، عموما رسيدن به ۱۰۰ درصد كنترل با طعمه حاد غير ممكن است.

دومين و فراوانترين رده از جونده كش ها، سموم ضد انعقادي هستند كه با ايجاد خونريزي داخلي سبب مرگ جونده مي شوند. اين سموم جزء سموم مزمن و انباشتي هستند كه چندين روز براي كشتن وقت صرف مي شود. به علت اثر تأخيري، جونده هرگز نمي داند سم در حال مريض كردن او است، بنابراين اثر طعمه گريزي رخ نمي دهد. اين طرز عمل تأخيري و وجود يك پادزهر مؤثر (ويتامين K1) و آماده، اين گروه از تركيبات را از زمان عرضه شان در سال ۱۹۵۰ بطور باور نكردني عمومي و موفق ساخته است.

به هر حال يك جنبة منفي با سموم ضد انعقادي وجود دارد. بدين علت كه گروهي از تركيبات اوليه كه به عنوان “سموم ضد انعقادي نسل اول” شناخته مي شوند از جمله وارفارين، كوماتتراليل، دي فاسينون، كلروفاسينون، كوماكلر و غيره گسترش يافتند. اين تركيبات بعد از استفاده مكرر در برخي مناطق غيرمؤثر بودند.

اين اثر كه در آن جوندگان مقدار كشنده اي از سم را مي خوردند اما به علت مقاومت ژنتيكي و وراثتي به سم، نمي مردند. استفاده مكرر سم در يك منطقه مي تواند مقاومت و توليد مثل جوندگان را تغيير دهد. بنابراين تداخل مقاومت در ميان اولين نسل از سموم رخ داد و استفاده از دو سم متفاوت از سموم ضد انعقادي نسل اول مشكل مقاومت به اين سموم را حل نكرده است. به هر حال گفته مي شود كه هنوز سموم ضد انعقادي نسل اول در بيشتر مناطق جهان به خصوص در كشورهاي در حال توسعه كاملا مؤثر هستند.

از اواسط تا اواخر سال ۱۹۷۰، يك گروه از تركيبات شناخته شدند كه به عنوان “سموم ضد انعقادي نسل دوم” گسترش يافتند. اين تركيبات شامل بروماديالون، دي فناكوم، برودي فاكم (كلرات)، فلوكومافن و دي فتيالون هستند كه بطور قابل توجهي سمي ترند و جوندگاني را كه به سموم ضد انعقادي نسل اول مقاوم هستند از بين مي برند. با وجود اين تركيبات جوندگان ممكن است به اندازة كافي طعمة مسموم را در يك روز و يا در بعضي موارد در يك بار تغذيه بخورند،

اما هنوز چندين روز براي تلف شدن وقت صرف شود. زماني كه اين تركيبات بسيار موفق و به ميزان وسيعي استفاده شدند، سميت بالايي براي حيوانات غيرهدف. اين دسته از سموم بعضي از مزيت هاي سموم ضد انعقادي نسل اول را ندارند. همچنين مقاومت كمي نسبت به سموم ضد انعقادي نسل دوم در برخي مناطق به اثبات رسيده است.

سومين و آخرين رده از جونده كش ها كه در حال حاضر در سطح وسيعي استفاده نمي شوند سموم نيمه مزمن هستند كه شامل كالسيفرول (ويتامين D) و برومتالين مي باشد. اين سموم نسبت به سموم ضد انعقادي سريعتر عمل مي كنند و كاملا حاد نيستند و چنان كه انتظار مي رود ۱ تا ۳ روز براي كشتن وقت صرف مي شود.

مزيت اين تركيبات اين است كه جوندگان مقاوم به سموم ضد انعقادي را خواهند كشت، اما از آنجايي كه اينها كاملا حاد نيستند، مشكل طعمه گريزي را ندارند. همچنين اين سموم پتانسيل بسيار پاييني براي ايجاد خطرات و عوارض ثانويه دارند و عمل “توقف –تغذيه” در جوندگاني كه به ندرت بيشتر از دوز كشنده خواهند خورد، نشان مي دهند. يكي از جنبه هاي منفي اين سموم عدم وجود پادزهر براي درمان مسموميت ها و جنبة منفي ديگر آن قيمت بالاي اين سموم مي باشد. طعمه هاي ساخته شده از اين سموم به شكل سنتي تهيه مي شوند كه براي جونده نسبت به طعمه هاي سموم ضد انعقادي كمتر خوشايند تر بوده،

اگر چه مسئله خوشايند بودن بيشتر وابسته به فرمولاسيون ويژه است. از طرف ديگر نوع سم به ثبت رسيده و ساير ويژگيها به ميزان زيادي در تعيين اثر بخشي يك طعمه مهم هستند. قابليت خوشايندي بسيار مهم است زيرا براي ايجاد اثر كشندگي سم، جونده بايد با وجود منبع غذايي كه ممكن است در اطرافش فراوان باشد، طعمه را با ميل و با يك نظمي بخورد براي مثال، در انبار غلات يا در يك مزرعه با محصول رسيده. همچنين طعمه ها بايد قابل پاشيدن باشند،

زيرا اغلب در محيط هاي مرطوب طعمه ها مي بايد خوشايندي شان را براي مؤثر بودن حفظ كنند. بالاخره، طعمه آماده فرموله شده، تاريخ مصرفي دارد كه در طي اين زمان قابليت خوشايندي و اثر طعمه براي دوره اي كمتر از يك يا دو سال حفظ مي شود. طعمه با فرمولاسيون پيشرفته، به صورت پلت يا مكعب هاي قالب ريزي شده كاملا مقاوم به تغيير شكل در معرض هوا ساخته مي شود و چنانچه انتظار مي رود بهترين گزينه را در چارچوب قابليت خوشايندي، قابليت تغيير شكل در معرض هوا و تاريخ مصرف فراهم مي كند.