سیمان

ریشه لغوی
کلمه سیمان از یک لغت لاتین به نام سی‌منت ( cement ) گرفته شده است و ماده ای است که دارای خاصیت چسبانندگی مواد به یکدیگر است و در حقیقت ، واسطه چسباندن است.

سیمان در صنایع ساختمانی
در صنایع ساختمانی ، سیمان به ماده ای گفته می‌شود که برای چسباندن مصالح مختلف به یکدیگر از قبیل سنگ و شن ، ماسه ، آجر و غیره بکار می‌رود و ترکیبات اصلی این سیمان از مواد آهکی است. سیمانهای آهکی معمولا از ترکیبات سیلیکات و آلومیناتهای آهک تشکیل شده‌اند که هم به‌صورت طبیعی یافت می‌شوند و هم قابل تولید در کارخانجات سیمان‌سازی هستند.

تاریخچه
اگرچه از زمانهای بسیار گذشته اقوام و ملل مختلف به نحوی با استفاده از سیمان در ساخت بنا سود می‌جستند، ولی اولین بار در سال ۱۸۲۴ ، سیمان پرتلند به نام “ژوزف آسپدین” که یک معمار انگلیسی بود، ثبت شد. به لحاظ شباهت ظاهری و کیفیت بتن‌های تولید شده از سیمانهای اولیه به سنگهای ناحیه پرتلند در دورست انگلیس ، سیمان به نام سیمان پرتلند معروف شد و تا به امروز برای سیمانهایی که از مخلوط نمودن و حرارت دادن مواد آهکی و رسی و مواد حاوی سیلیس ، آلومینا و اکسید آهن و تولید کلینکر و نهایتا آسیاب نمودن کلینکر بدست می‌آید، استفاده می‌شود.

ساختار سیمان
اساسا سیمان با آسیاب نمودن مواد خام از قبیل سنگ و آهک و آلومینا و سیلیسی که به صورت خاک رس و یا سنگهای رسی وجود دارد و مخلوط نمودن آنها با نسبتهای معین و با حرارت دادن در کوره‌های دوار تا حدود ۱۴۰۰درجه سانتی‌گراد بدست می‌آید. در این مرحله ، مواد در کوره تبدیل به گلوله‌های تقریبا سیاه رنگی می‌شوند که کلینکر نامیده می‌شود.
کلینکر پس از سرد شدن ، با مقداری سنگ گچ به‌منظور تنظیم گیرش ، مخلوط و آسیاب شده و پودر خاکستری رنگی حاصل می‌شود که همان سیمان پرتلند است. با توجه به نوع و کیفیت مواد خام ، سیمان با دو روش عمده‌تر و خشک تولید می‌شود، ضمن اینکه روشهای دیگری نیز وجود دارد. البته امروزه عمومـا از روش خشک در تولید سیمان استفاده می‌شود، مگر در مواردی که مواد خام ، روش تر را ایجاب کند، زیرا در روش خشک ، انرژی کمتری برای تولید مورد نیاز است.

ترکیبات شیمیایی سیمان
مواد خام مورد مصرف در تولید سیمان در هنگام پخت با هم واکنش نشان داده و ترکیبات دیگری را بوجود می‌آورند. معمولا چهار ترکیب عمده به‌عنوان عوامل اصلی تشکیل دهنده سیمان در نظر گرفته می‌شوند که عبارتند از:
سه کلسیم سیلیکات (۳O2=C3S)
• دو کلسیم سیلیکات ( ۲CaOSiO2=C2S)
• سه کلسیم آلومینات (۳CaOAl2O3=C3A)
• چهار کلسیم آلومینو فریت (۴CaOAl2O3Fe2O3)

که اختصارا اکسیدهای CaO را با C و SiO2 را با S و Al2O3 را با A و Fe2O3 را با F نشان می‌دهند. سیلیکاتهای C3S و C2S مهمترین ترکیبات سیمان در ایجاد مقاومت خمیر سیمان هیدراته می‌باشند. در واقع سیلیکاتها در سیمان ، ترکیبات کاملا خالصی نیستند، بلکه دارای اکسیدهای جزئی به‌صورت محلول جامد نیز می‌باشند. این اکسیدها اثرات قابل ملاحظه ای در نحوه قرار گرفتن اتمها، فرم بلوری و خواص هیدرولیکی سیلیکاتها دارند.

ترکیبات دیگری نیز در سیمان وجود دارند که از نظر وزن قابل ملاحظه نیستند، ولی تأثیرات قابل ملاحظه ای در خواص سیمان دارند که عمدتا عبارتند از: MgO،TiO2،Mn2O3،K2O،NaO2، که اکسیدهای سدیم و پتاسیم به نام اکسیدهای قلیایی شناخته شده‌اند. آزمایشها نشان داده است که این قلیائی‌ها با بعضی از سنگدانه‌ها واکنش نشان داده‌اند و حاصل این واکنش باعث تخریب بتن شده است. البته قلیائی‌ها در مقاومت بتن نیز اثر دارند.

وجود سه کلسیم آلو مینات (C3A) در سیمان نقش عمده ای در مقاومت سیمان به جزء در سنین اولیه ندارند و در برابر حملات سولفاتها نیز که منجر به سولفوآلومینات کلسیم می‌شود، مشکلاتی به بار می‌آورد، اما وجود آن در مراحل تولید ، ترکیب آهک و سیلیس را تسهیل می‌کند. میزان C4AF در سیمان هم در مقایسه با سه ترکیب دیگر کمتر است و تأثیر زیادی در رفتار سیمان ندارند، ولی در واکنش با گچ ، سولفو فریت کلسیم را می‌سازد و وجود آن به هیدراسیون سیلیکاتها شتاب می‌بخشد.

مقدار و اندازه واقعی اکسیدها در ترکیبات انواع سیمان ، مختلف است. البته باقی مانده نامحلول نیز که عمدتا از ناخالصی‌های سنگ گچ حاصل می‌گردد، اندازه گیری می‌شود، تا حدود ۱,۵ درصد وزن در سیمان مجاز است. افت حرارتی نیز که دامنه کربناسیون و هیدراسیون آهک آزاد و منیزیم آزاد را در مجاورت هوا نشان می‌دهد، تا حدود ۳ الی ۴ در صد وزن سیمان اندازه گیری می‌شود.

هیدراسیون سیمان
ماده مورد نظر ما ملات یا خمیر سیمان است که با اختلاط آب و پودر سیمان ماده چسباننده ای می‌شود. در واقع سیلیکاتها و آلومیناتهای سیمان در مجاورت آب محصولی هیدراسیونی را تشکیل می‌دهند که کم‌کم با گذشت زمان ، جسم سختی بوجود می‌آید.

دو ترکیب عمده سیلیکاتی سیمان یعنی C3S و C2S عوامل عمده سخت شدن سیمان هستند و عمل هیدراسیون روی C3S سریعتر از C2S انجام می‌گیرد.

حرارت هیدراسیون
همانند هر واکنش شیمیایی ، هیدراسیون ترکیبات سیمان نیز حرارت‌زا است و به میزان حرارتی که در هر گرم از سیمان هیدراته در اثر هیدراسیون در دمای معینی تولید می‌گردد، حرارت هیدراسیون گفته می‌شود و به روشهای مختلفی قابل اندازه گیری است. درجه حرارت و دمائی که در آن عمل هیدزاسیون انجام می‌شود، تأثیر قابل ملاحظه ای در نرخ حرارت تولید شده است دارد.

برای سیمانهای پرتلند معمولی ، حدود نصف کل حرارت تا سه روز و حدود ۳,۴ حرارت تا حدود ۷ روز و تقریبا ۹۰ در صد حرارت در ۶ ماه آزاد می‌شود. در واقع حرارت هیدراسیون بستگی به ترکیب شیمیایی سیمان دارد و تقریبا برابر است با مجموع حرارتهای ایجاد شده یکایک ترکیبات خالص سیمان ، اگر به صورت جداگانه هیدراته شود.

هر گرم از سیمان تقریبا ۱۲۰ کالری حرارت آزاد می‌کند. چون هدایت حرارتی بتن کم است، لذا حرارت می‌تواند به‌عنوان یک عایق حرارتی عمل نماید. از طرف دیگر حرارت تولید شده بوسیله هیدراسیون سیمان می‌تواند از یخ زدن آب در لوله‌های موئین بتن تازه ریخته شده جلوگیری نماید. بنابراین آگاهی به خواص حرارت‌زایی سیمان می‌تواند در انتخاب نوع مناسب سیمان برای هدف مشخصی مفید باشد.

همانطور که گفته شد، نقش اصلی در مقاومت سیمان C3S و C2S ایفا می‌کنند و C3S در ۴ هفته سنین اولیه و C2S پس از آن مقاومت سیمان را ایجاد می‌کنند. نقش این دو ترکیب در مقاومت سیمان پس از یک سال تقریبا مساوی می‌شود.

آزمایشهای سیمان
به لحاظ اهمیت کیفیت سیمان در ساختن بتن ، معمولا تولید کنندگان ، آزمایشهای متعدد و استاندارد شده ای را برای کنترل کیفیت سیمان انجام می‌دهند و بعضا نیز مصرف‌کنندگان برای اطمینان خاطر ، خواص سیمان تولید شده را از کارخانجات درخواست می‌کنند و گاها نیز آزمایشهایی انجام می‌دهند. خواص فیزیکی سیمان عمدتا عبارتست از نرمی سیمان ، گیرش سیمان ، سلامت سیمان و مقاومت سیمان.

نرمی سیمان
از آنجا که هیدراسیون از سطح ذرات سیمان شروع می‌شود، مساحت تمامی سطح سیمان موجود در هیدراسیون شرکت دارند. بنابراین نرخ هیدراسیون بستگی به ریزی سیمان دارد و مثلا برای کسب مقاومت سریعتر نیز به سیمان نرم تر یا ریزتر می‌باشد. اما باید توجه داشت که همیشه یک سیمان نرم از نظر اقتصادی و فنی مقرون به صرفه نیست، زیرا هزینه آسیاب کردن و اثرات بیش از حد نرم بودن سیمان بر خواص دیگر آن مانند نیاز بیشتر به گچ برای تنظیم گیرش ، کارآیی بتن تازه و سایر موارد نیز باید مد نظر باشد.
نرمی یکی از خواص عمده سیمان است که معمولا در استانداردها با سطح مخصوص تعیین می‌شود (m2/kg). روشهای متداول و متفاوتی برای تعیین نرمی سیمان در دنیا بکار گرفته می‌شود. استاندارد ملی ایران به شماره ۳۹۰ تعیین نرمی سیمان را مشخص می‌کند.

گیرش سیمان
کلمه گیرش برای سفت شدن خمیر سیمان بکار برده می‌شود، یعنی تغییر وضعیت از حالت مایع به جامد. گیرش به‌علت هیدراسیون C3S و C2A با افزایش دمای خمیر سیمان اتفاق می‌افتد. گیرش اولیه مربوط به افزایش سریع دما و گیرش نهایی مربوط به دمای نهایی است. مدت زمان گیرش سیمان با افزایش درجه حرارت کاهش می‌یابد، ولی آزمایش نشان داده است که در دمای حدود ۳۰ درجه سانتی‌گراد ، اثر معکوس را می‌توان مشاهده نمود. در درجات حرارت پائین ، گیرش سیمان کند می‌شود.

انواع سیمان تولیدی
سیمان پرتلند نو ۱ – سیمان پرتلند معمولیP.C-type I :
در مواردی به کار می رود که هیچگونه خواص ویژه مانند سایر انواع سیمان موردنظر نیست
سیمان پرتلند نوع ۲ ، P.C-type II :
برای استفاده عمومی و نیز استفاده ویژه در مواردی که گرمای هیدراتاسیون متوسط موردنظر است
سیمان پرتلند نوع ۳، P.C-type III :
برای استفاده در مواقعی که مقاومتهای بالا در کوتاه مدت موردنظر است

سیمان پرتلند نوع ۵، P.C-type V :
در مواقعی که مقاومت زیاد در مقابل سولفاتها موردنظر باشد استفاده می شود
سیمان سفید – White Cement :
برای استفاده در سطح ساختمانها و مواقعی که استقاده از سیمانهای بدون رنگ با مقاومتهای بالا موردنیاز باشد، از این سیمان در تولید انواع سیمانهای رنگی استفاده می شود
سیمان سرباره ای ضد سولفات – SR.slag Cement :
در مواقعی که مقاومت متوسط در مقابل سولفاتها و ا حرارت هیدراتاسیون متوسط موردنظر است، استفاده می گردد
سیمان پرتلند – پوزولانی – P.P.Cement :

در ساختمانهای بتنی معمولی و بیشتر در مواردی که مقاومت متوسط در مقابل سولفاتها و حرارت هیدراتاسیون متوسط موردنظر باشد، استفاده می گردد
سیمان پرتلند – آهکی – P.K.Z.Cement :
این نوع سیمان در تهیه ملات بتن در کلیه مواردی که سیمان پرتلند نوع ۱ به کار می رود قابل استفاده است. دوام بتن را در برابر یخ زدن، آب شدن و املاح یخزا و عوامل شیمیائی بهبود می دهد
سیمان بنائی – Masonry Cement :
برای استفاده در مواقعی که ملات بنائی با مقاومتهای کمتر از سیمان پرتلند نوع ۱ موردنیاز است

سیمان نسوز ۴۵۰ – Rf Cement 450 :
حاوی بیش از ۴۰۵ A12O3 با اتصال هیدروکسیلی و فازهای کلسیم آلومینات، برای مصرف به عنوان ماده نسوز در صنایع حرارتی استفاده می شود
سیمان نسوز۵۰۰ – Rf Cement 500 :
حاوی بیش از ۷۰% A12O3 با اتصال هیدروکسیلی و فازهای CA2,CA برای مصرف به عنوان ماده نسوز با درصد خلوص بالا در صنایع حرارتی و آتمسفرهای CO,H2 به کار می رود
سیمان نسوز ۵۵۰ – Rf Cement 550 :
حاوی بیش از ۸۰% A12O3 با اتصال هیدروکسیلی و آلومینات کلسیم به عنوان ترکیب اصلی، دارای نسوزندگی و خواص ترمومکانیکی بالا و کاربردهای وِژه نسوز مانند آتمسفرهای احیا هیدروژن

سیمانهای چاه نفت :
این سیمانها برای درزگیری چاه های نفت به کار می روند، عمده این نوع سیمانها دیرگیر بوده و در برابر دماها و فشارهای بالا مقاوم می باشند. این سیمان ممکن است در حفره چاه های آب و فاضلاب نیز به مصرف برسد

سیمانهای پرتلند ضدآب :
این سیمان به رنگ سفید، خاکستری تولید می شود، این نوع سیمان انتقال مویینه آب تحت فشار ناچیز یا بدون فشار، کاهش می دهد ولی جلوی انتقال بخار آب را نمی گیرد

سیمانهای باگیرش تنظیم شده :
سیمان با گیرش تنظیم شده به گونه ای کنترل و ساخته می شود که می تواند بتنی با زمانهای گیرش از چند دقیقه تا یک ساعت تولید کند

سیمانهای رنگی:
این سیمانها بیشتر جنبه تزئینی و آرایشی دارند و در نماسازی سیمانی و تولید بتن نمادار به مصرف می رسند

کاربرد انواع سیمان
(P.C-type I) سيمان پرتلند نوع ۱ (سيمان پرتلند معمولی)
در مواردی به کار می رود که هيچ گونه خواص ويژه مانند ساير انواع سيمان مورد نظر نيست

(P.C-type II) سيمان پرتلند نوع ۲
برای استفاده عمومی و نيز استفاده ويژه در مواردی که گرمای هيدراتاسيون متوسط مورد نظر است

(P.C-type III ) سيمان پرتلند نوع ۳

برای استفاده در مواقعی که مقاومت های بالا در کوتاه مدت مورد نظر است

(P.C-type V) سيمان پرتلند نوع ۵
در مواقعی که مقاومت زياد در مقابل سولفات ها مورد نظر باشد استفاده می شود

(White Cement) سيمان سفيد
برای استفاده در سطح ساختمان ها و مواقعی که استفاده از سيمان های بدون رنگ با مقاومت های بالا مورد نياز باشد از اين سيمان در توليد انواع سيمان های رنگی استفاده می شود

(SR.slag Cement) سيمان سرباره ای ضد سولفات
در مواقعی که مقاومت متوسط در مقابل سولفات ها و يا حرارت هيدراتاسيون متوسط مورد نظر است استفاده می گردد

(P.P. Cement) سيمان پرتلند – پوزولانی
در ساختمان های بتنی معمولی و بيشتر در مواردی که مقاومت متوسط در مقابل سولفات ها و حرارت هيدراتاسيون متوسط مورد نظر باشد استفاده می شود

(P.K.Z. Cement) سيمان پرتلند – آهکی
اين نوع سيمان در تهيه ملات و بتن در کليه مواردی که سيمان پرتلند نوع ۱ بکار می رود قابل استفاده است . دوام بتن را در برابر يخ زدن ، آب شدن و املاح يخ زا و عوامل شيميايی بهبود می دهد

(Masonry Cement) سيمان بنائی
برای استفاده در مواقعی که ملات بنائی با مقاومت های کمتر از سيمان پرتلند نوع ۱ مورد نياز است (Rf Cement 450) سيمان نسوز ۴۵۰

با اتصال هيدروکسيلی و فازهای کلسيم آلومينات ، برای مصرف به عنوان ماده نسوز در Al 2 O 3 حاوی بيش از %۴۰
صنايع حرارتی استفاده می شود

(Rf Cement 500) سيمان نسوز ۵۰۰
برای مصرف به عنوان ماده نسوز با درصد CA 2 ، CA با اتصال هيدروکسيلی و فازهای Al 2 O 3 حاوی بيش از %۷۰
به کار می رود CO.H 2 خلوص بالا در صنايع حرارتی و اتمسفرهای

(Rf Cement 550) سيمان نسوز ۵۵۰
با اتصال هيدروکسيلی و آلومينات کلسيم به عنوان ترکيب اصلی ، دارای نسوزندگی و خواص Al 2 O 3 حاوی بيش از %۸۰
ترمومکانيکی بالا و کاربردهای ويژه نسوز مانند اتمسفرهای احيا هيدروژن

سيمان های چاه نفت
اين سيمان ها برای درزگيری چاه های نفت به کار می روند . عمده اين نوع سيمان ها ديرگير بوده و در برابر دماها و فشارهای بالا مقاوم می باشند . اين سيمان ممکن است در حفر چاه های آب و فاضلاب نيز به مصرف برسد
سيمان های پرتلند ضد آب
اين سيمان به رنگ سفيد ، خاکستری توليد می شود . اين نوع سيمان ، انتقال مويينه آب را تحت فشار ناچيز يا بدون فشار ، کاهش می دهد ولی جلوی انتقال بخار آب را نمی گيرد
سيمان های با گيرش تنظيم شده
سيمان با گيرش تنظيم شده به گونه ای کنترل و ساخته می شود که می تواند بتنی با زمان های گيرش از چند دقيقه تا يک ساعت توليد کند

سيمان های رنگی
اين سيمان ها بيشتر جنبه تزئينی و آرايشی دارند و در نماسازی سيمانی و توليد بتن نمادار به مصرف می رسند
” ويژگي هاي سيمان پرتلند “

۱ – هدف و دامنه كاربرد
هدف از تدوين اين استاندارد ، تعيين ويژگي هاي فيزيكي و شيميايي و نيز روش نمونه برداري انواع سيمان پرتلند مي باشد كه با نشان “پ” مشخص مي شود

۲ – تعريف ها
۲ – ۱ كلينكر سيمان پرتلند فرآورده اي است مركب كه عمدتاً از سيليكات هاي كلسيم و آلومينات ها تشكيل شده و از واكنش حرارتي شيميايي مواد آهكي و رسي در كوره سيمان تا دماي معين بدست مي آيد
۲ – ۲ سيمان پرتلند – سيمان پرتلند چسباننده اي است آبي كه از پودر نمودن توام كلينكر همراه با مقدار مناسبي سنگ گچ در آسياب بدست مي آيد
۲ – ۳ سيمان پرتلند با ويژگي هاي تعيين شده در اين استاندارد در مجاورت آب و در اثر واكنش هاي هيدراتاسيون حرارت ايجاد مي نمايد و خمير حاصل گيرش يافته و با گذشت زمان سخت مي شود و در شرايط محيطي مناسب مقاومت پايداري را كسب مي نمايد چنانچه اين سيمان با آب و سنگدانه هاي مناسب ، پيمانه و مخلوط شود ، ملات يا بتن با كارآئي و رواني مطلوب ايجاد مي نمايد كه با گذشت زمان مقاومت هاي معيني را كسب مي نمايد و ثبات حجمي خود را نيز در زمان هاي طولاني حفظ مي كند و در رويارويي با شرايط محيطي از دوام كافي برخوردار است

۲ – ۴ فرآيند سخت شدن سيمان در مجاورت آب
سيمان در مجاورت آب با انجام واكنش هيدراتاسيون ، سخت ميشود محصول واكنش عمدتاً سيليكات هاي كلسيم آبدار مي باشد تركيبات شيميائي ديگر نظير آلومينات ها نيز در اين عمل مؤثرند
۲ – ۵ مواد مضاف – موادي هستند كه خواص سيمان و گيرش آن را تنظيم مي نمايد
سولفات كلسيم متبلور خام ماده مضاف متداول و مجازي است كه به هنگام آسياب كردن كلينكر به فرآيند توليد سيمان اضافه مي شود
يادآوري – چنانچه براي شرايط خاص از مواد مضاف ويژه اي استفاده شود بايد دقيقاً اطمينان حاصل شود كه موجب كاهش كيفيت مطلوب سيمان و نيز ملات بتن ساخته شده از آن سيمان نشود و خورندگي ميلگردهاي فولادي بكار رفته داخل آن بتن را گسترش ندهد

۳ – انواع سيمان پرتلند
: سيمان پرتلند مشتمل بر پنج نوع بشرح زير مي باشد
۳ – ۱ سيمان پرتلند نوع يك با نشانه پ – ۱
به عنوان سيمان پرتلند معمولي براي مصارف عمومي در ساخت ملات يا بتن بكار مي رود
۳ – ۲ سيمان پرتلند نوع دو با نشانه پ – ۲
به عنوان سيمان پرتلند اصلاح شده مصرف ويژه آن در ساخت بتن هائي است كه حرارت هيدراتاسيون متوسط براي آنها ضرورت داشته و حمله سولفات ها به آنها در حد متوسط باشد

۳ – ۳ سميان پرتلند نوع سه پ – ۳
به عنوان سيمان پرتلند با مقاومت اوليه زياد در شرايطي كه مقاومت اوليه زياد مورد نظر باشد بكار مي رود
۳ – ۴ سيمان پرتلند نوع چهار پ – ۴
به عنوان سيمان پرتلند با حرارت كم در شرايطي كه حرارت هيدراتاسيون كم بتن مورد نظر باشد بكار مي رود
۳ – ۵ سيمان پرتلند نوع پنج پ – ۵
به عنوان سيمان پرتلند ضد سولفات در شرايطي كه مقاومت زياد بتن در برابر سولفات ها مورد نظر باشد بكار مي رود

۴ – ويژگي ها
ويژگي هاي شيميائي و فيزيكي انواع پنجگانه سيمان پرتلند بايد با مندرجات اين استاندارد مطابقت داشته باشند
۴ – ۱ ويژگي هاي شيميائي
ويژگي هاي شيميائي الزامي انواع پنجگانه سيمان پرتلند بايد با مندرجات جدول ۱ مطابقت داشته باشد
ويژگي هاي اختياري آنها . نيز در جدول ۲ تعيين شده است