چشم‌انداز جهانی جامعه‌ی اطلاعاتی

از اوايل دهه‌ي ۱۹۹۰، با پيشرفت و گسترش شبكه‏ها و بزرگراه‏هاي اطلاعاتي جديد الكتروني و افزايش كاربرد تكنولوژي‏هاي نوين ارتباطي در سراسر جهان، مسائل بين‏المللي ناشي از آن‏ها، اهميت خاصي پيدا كرده‏اند. به همين جهت، در سال‏هاي اخير، به موازات توسعه‌ي استفاده از شبكه‏هاي اطلاعاتي و به ويژه شبكه‌ي «اينترنت» ، توجه به اين مسائل بيشتر شده است. به طوري كه علاوه بر تصميم‏ها و اقدام‏هاي تازه‏اي كه در بعضي از كشورهاي پيشرفته‌ي صنعتي درباره‌ي چگونگي كاربرد ارتباطات و اطلاعات الكتروني و ايجاد جامعه‌ي اطلاعاتي صورت گرفته‏اند، برخي سازمان‏هاي بين‏المللي و منطقه‏اي، مانند «سازمان همكاري و توسعه‌ي اقتصادي»، «شوراي اروپا»، «اتحاديه‌ي اروپايي» و گروه «۸ كشور بزرگ صنعتي» نيز به ارزيابي و تصميم‏گيري در زمينه‏هاي مختلف كاربرد اين گونه ارتباطات و اطلاعات و مسائل جامعه‌ي اطلاعاتي آينده، پرداخته‏اند. براي شناخت عوامل و شرايط زمينه‏ساز فعاليت‏ها و برنامه‏هاي جديد كشورها، سازمان‏ها و نهادهاي مذكور، يادآوري چگونگي پيدائي و پيشرفت تكنولوژي شبكه‌ي اطلاعاتي «اينترنت» در ايالات متحده‌ي آمريكا و سياست‏ها و برنامه‏هاي مهم اين كشور و ساير كشورهاي بزرگ غربي درباره‌ي بزرگراه‏ها و زيرساخت‏هاي اطلاعاتي و جامعه‌ي اطلاعاتي طرف توجه آ‏ن‏ها، ضروري است.

۱- «اينترنت» و «‌جامعه‌ي‌ اطلاعاتي» پيدائي و پيشرفت «اينترنت»،‌ در ايجاد شرايط ‏گذر از «جامعه‌ي صنعتي»، به «جامعه‌ي اطلاعاتي» جايگاه برجسته‏اي پيدا كرده است. شبكه‌ي «اينترنت»، كه اكنون به قول برخي از محققان ارتباطي ، ستون فقرات ارتباطات اطلاعاتي سراسري كره‌ي زمين و به عبارت ديگر، «شبكه شبكه‏هاي اطلاع‏رساني» جهان شناخته مي‏شود، معرف ساختار تحول يافته‌ي يك شبكه‌ي اطلاعاتي نظامي است. اين شبكه، در اوايل دهه‌ي ۱۹۶۰ به دنبال پرتاب نخستين قمرهاي مصنوعي اتحاد جماهير شوروي به فضاي ماوراء جو زمين و افزايش نگراني ايالات متحده‌ي آمريكا از خطرات حملات هسته‏اي آن كشور، به منظور حفظ و حراست اسرار نظامي ارتش آمريكا در شرايط بسيار مخوف جنگ هسته‏اي، از طرف «آژانس طرح‏هاي پژوهشي پيشرفته‌» (‌آرپا)۱، در وزارت دفاع ايالات متحده، پايه‏گذاري شد. شبكه‌ي ياد شده، كه بر اساس سيستم تكنولوژي كليدهاي ارتباطي مستقل و مرتبط به بسته‏هاي اطلاعاتي جداگانه، استوار گرديده بود، به منظور جلوگيري از هدف قرار گرفتن آن‏ها در يك جنگ هسته‏اي احتمالي، از دسترسي مراكز فرماندهي و كنترل نظامي بركنار گذاشته شده بود. به گونه‏اي كه هر مجموعه‌ي اطلاعاتي، مسير خاص خود را در ميان مدارهاي ارتباطي مختلف شبكه‌ي موردنظر،‌ به صورت افقي طرح مي‏كرد و در عين حال، امكان گردآوري تمام آن‏ها، از هر واحد خاص نيز وجود داشت. مدتي بعد، تحت تأثير پيشرفت تكنولوژي ديجيتال، امكان جمع‏آوري و بسته‏بندي هرگونه پيام و از جمله اصوات، تصويرها و داده‏ها و ايجاد شبكه‏هاي اطلاعاتي منتقل‏كننده‌ي انواع نمادها، بدون نياز به هرگونه مزكر كنترل، پديد آمد و به اين ترتيب، با استفاده از فراگيري بسيار گسترده‌ي زبان ديجيتال و شبكه‏بندي نظام ارتباطي، شالوده‌ي تكنولوژيك ارتباطات افقي جهاني، فراهم شد.

نخستين شبكه‌ي اطلاعاتي از اين نوع، كه به عنوان قدرداني از مؤسسه‌ي بنيانگذار آن، «آرپانت»۲ نامگذاري گرديد، در سال ۱۹۶۹، به روي مراكز تحقيقاتي همكاري كنند‌ه با وزارت دفاع ايالات متحده‌ي آمريكا و از جمله دانشگاه كاليفرنيا و دانشگاه هاروارد، گشوده شد و در پي آن، پژوهشگران براي برقراري ارتباط علمي متقابل با يكديگر، از اين شبكه به بهره‏برداري پرداختند. در سال ۱۹۸۳، براي جدا ساختن كامل كاربردهاي نظامي و غيرنظامي شبكه‌ي مذكور، در كنار «آرپانت»، كه از آن پس منحصراً به وسيله‌ي محققان دانشگاهي و مراكز علمي مورد استفاده قرار مي‏گرفت، شبكه‌ي مستقلي موسوم به «ميل‏نت»۳، براي پژوهشگران نظامي، تأسيس گرديد. در طول سال‏هاي بعد دهه‌ي ۱۹۸۰،‌ «بنياد ملّي علوم» ايالات متحده نيز به تقـويت و توسعه‌ي شبكه‌ي «آرپانت» كمك كرد و علاوه بر ايجاد يك شبكه‌ي خاص علمي۴، شبكه‌ي ديگري با همكاري كمپاني مشهور «اي. بي‏. ام»۵ ، به نام «بيت نت»۶ ، براي استفاده‌ي ‌محققان زمينه‏هاي غيرعلمي،‌ تأسيس نمود.

با توجه به آن كه تمام شبكه‏هاي مذكور،‌ در فعاليت‏ها و تماس‏هاي ارتباطي خود، از سيستم اطلاعات «آرپانت» بهره‏مند مي‏شدند، مدتي نام اين شبكه‌ي ميان شبكه‏اي، ( آرپا ـ اينترنت)۷ گفته مي‏شد و سرانجام، به «اينترنت» ۸، موسوم گرديد. به موازات اين تحولات و براي پاسخگوئي به رشد فعاليت‏هاي ارتباطي از طريق شبكه‏هاي اطلاعاتي و به ويژه «اينترنت»، تكنولوژي كامپيوتري نيز رو به تكامل و توسعه گذاشت. به اين معنا، كه از يك طرف، دستگاه‏هاي «كامپيوتر شخصي»۹ ، به بازار آمدند و امكان گسترش شبكه‏ها را افرايش دادند و از طرف ديگر، توانائي‏هاي فني كامپيوتري نيز بالا رفتند. شبكه‌ي «آرپانت» در سال‏هاي دهه‌ي ۱۹۷۰ ، از ارتباط‏هاي داراي ۵۶ هزار بيت۱۰ در ثانيه استفاده مي‏كرد. در سال ۱۹۸۷، خطوط ارتباطي اين شبكه، از توانائي انتقال، ۵/۱ ميليون بيت در ثانيه برخوردار شدند.

سرعت انتقال پيام‏هاي «اينترنت»، در سال ۱۹۹۲، به ۴۵ ميليون بيت در ثانيه ـ معادل ۵ هزار صفحه در ثانيه ـ افزايش يافت و درسال ۱۹۹۵، تكنولوژي كامپيوتري مورد استفاده‌ي «اينترنت»، به حد بسيار فوق‏العاده‏اي از پيشرفت رسيد. به طوري كه براي آن، امكان انتقال اطلاعاتي معادل مجموعه‌ي ده‏ها ميليون كتاب‏ها و نشريات كتابخانه‌ي كنگره‌ي ايالات متحده‌ي آمريكا در هر دقيقه، فراهم گرديد. درعين حال، افزايش توانائي فني انتقال پيام‏هاي ارتباطي از طريق «اينترنت»، به تنهائي براي گسترش شبكه‏‏هاي اطلاع‏رساني در سطح جهاني كافي نبود و به اين منظور، ارتباط متقابل رايانه‏ها نيز ضرورت داشت. به همين لحاظ، براي از ميان بردن اين مانع، از سيستم ارتباطي ويژه‏اي معروف به «يونيكس»۱۱، كه در سال ۱۹۶۹در آزمايشگاه‏هاي كمپاني معروف «بل»۱۲ اختراع گرديده بود، كمك گرفته شد.

كاربرد سيستم «يونيكس»، از سال ۱۹۸۳، كه كوشش‏هاي محققان دانشگاه كاليفرنيا در «بركلي»، با مساعدت مالي «آژانس طرح‏هاي پژوهشي پيشرفته» وزارت دفاع آمريكا، براي انطباق مجموعه‏اي از پروتكل‏هاي علمي، موسوم به «پروتكل كنترل انتقال بر پروتكل ارتباط متقابل»۱۳ با اين سيستم، به موفقيت رسيدند، رو به گسترش گذاشت و به اين ترتيب، رايانه‏ها امكان يافتند كه علاوه برايجاد ارتباط متقابل با يكديگر، به رمزگذاري و رمزگشائي مجموعه‏هاي داده‏هاي مورد انتقال بسيار سريع در شبكه‌ي «اينترنت» نيز اقدام كنند. از آن زمان،‌ شبكه‏هاي اطلاعاتي محلي و منطقه‏اي، توانائي پيدا كردند با هم ارتباط متقابل برقرار سازند و داده‏ها و پيام‏هاي خود را به هر كجا كه خطوط تلفني و رايانه‏هاي مجهز به دستگاه «مودم»۱۴ ـ براي اتصال رايانه به تلفن ـ وجود دارند، انتقال دهند. به اين گونه، شبكه‏سازي‏هاي اطلاعاتي در سراسر جهان توسعه يافتند و مقدمات استفاده از «بزرگراه‏هاي اطلاعاتي» نيز فراهم گرديدند.

بايد يادآور شد كه از اوايل دهه‌ي ۱۹۹۰، همراه با پيشرفت و گسترش تكنولوژي رايانه‏اي «اينترنت»، كاربرد آن بيشتر به سه زمينه‌ي خاص، شامل «پست الكتروني»۱۵، سرويس‏هاي اطلاعات درخواستي و بر روي خط۱۶، مانند سرويس «تار عنكبوت گسترده‌ي جهاني»۱۷ و «گروه‏هاي مباحثه‏اي و خبري»۱۸ معطوف گرديده است. توسعه‌ي استفاده از شبكه‌ي «اينترنت»، در دوره‌ي كوتاه فعاليت آن، بسيار چشم‏گير بوده است. در سال ۱۹۷۳، شبكه‌ي مذكور تنها ۲۵ رايانه را در برمي‏گرفت و تا پايان دهه‌ي ۱۹۷۰ نيز نمي‏توانست سالانه بيش از ۲۵۶ رايانه را در كنار خود داشته باشد. در اوايل دهه‌ي ۱۹۸۰ و به دنبال تحولات فني مختلف، هنوز بيش از ۲۵ شبكه، با حدود چند صد رايانه‌ي اصلي و چند هزار نفر كاربران آن‏ها، امكان استفاده از آن را دارا نبودند. در حالي كه در اواسط دهه‌ي ۱۹۹۰، در سراسر جهان ۴۴ هزار شبكه‌ي اطلاعاتي،‌ شامل ۲/۳ ميليون دستگاه رايانه و ۲۵ ميليون نفر كاربران آن‏ها، از طريق «اينترنت»، امكان ارتباط متقابل پيدا كرده بودند. در اين ميان، بر مبناي تحقيقي كه در اوت ۱۹۹۵ صورت گرفته بود، مشخص مي‏شد كه ۲۴ ميليون نفر آمريكائي از «اينترنت» استفاده مي‏كنند و ۳۶ ميليون نفر هم امكان دسترسي به آن را دارا هستند. تحقيقات بعدي هم نشان داده‏اند كه استفاده‏كنندگان اين شبكه در آمريكا، هر سال نسبت به سال پيش، دو برابر مي‏شوند، از لحاظ عده‌ي كاربران «اينترنت» در سطح جهاني هم، اكنون با توجه به توانائي‏هاي بالقوه‌ي اين شبكه، پيش‏بيني مي‏گردد كه در اواسط دهه‌ي اول قرن بيست و يكم، صدها ميليون نفر در سراسر دنيا، از آن بهره‏مند خواهند شد.

همچنين به نظر كارشناسان، «اينترنت» زماني خواهد توانست ۶۰۰ ميليون شبكه‌ي رايانه‏اي را به هم متصل سازد. در مورد عوامل پيشرفت و گسترش شبكه‌ي «اينترنت»، مي‏توان از دو گونه عناصر متضاد، نام برد. بايد خاطر نشان ساخت كه در اين زمينه، از يك سو برنامه‏هاي امنيت‏انديشي وزارت دفاع ايالات متحده و همكاري‏هاي علمي برخي از دانشگاه‏هاي مشهور آمريكا در ايجاد شرايط فني كاربردي كردن يك انقلاب جديد در تكنولوژي‏هاي ارتباطي، تأثير گذاشتند و از سوي ديگر، مظاهر فرهنگ آزادانديشي و اعتراض‏گري مراكز دانشگاهي آمريكائي، كه در دهه‏هاي ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ در جنبش دانشجوئي آرمان‏خواهانه‌ي آن كشور به خودنمائي پرداخته بودند، نيز به سبب كوشش‏هاي علمي دانشجويان در جهت مردمي كردن اين گونه شبكه‏ها، در توسعه‌ي آن سهم عمده‏اي ايفاء‌ نمودند. در واقع، اختراع دستگاه «مودم»، كه اكنون از لوازم اساسي استفاده از «اينترنت» به شمار مي‏رود، در سال۱۹۷۸،به وسيله‌ي دو تن از پيشگامان جنبش مذكور، با نام‏هاي «وارد كريستنسن»۱۹ و «راندي سيوس»۲۰، كه در دانشگاه شيكاگو تحصيل مي‏كردند، صورت گرفت. آن دو دانشجو، در فاصله‏هاي دور از يكديگر زندگي مي‏نمودند و‌ براي خودداري از رفت و آمد متقابل در زمستان سرد و يخبندان شيكاگو و ايجاد امكان مبادله‌ي مستقيم برنامه‏هاي ميكرورايانه‏اي خويش از طريق تلفن، به تهيه‌ي دستگاه «مودم» دست زدند.

يك سال بعد، دانشجويان ياد شده، شيوه‌ي استفاده از اين دستگاه، موسوم به «ايكس مودم پروتكل»۲۱ را، كه به رايانه‏هاي شخصي امكان مي‏داد تا پروند‏ه‏هاي طرح‏ها و برنامه‏هاي اطلاعاتي خود را بدون استفاده از يك سرويس ديگر، به طور مستقيم انتقال دهند، اعلان كردند. آن دو به لحاظ علاقه و توجه ويژه‏اي كه به گسترش هر چه بيشتر توانائي‏هاي ارتباطي رايانه‏اي و مردمي كردن اين گونه ارتباطات داشتند، از دريافت هرگونه حق اختراع خودداري نمودند و كاربرد اين دستگاه را مجاني شناختند. به اين طريق، كاربران شبكه‏هاي رايانه‏اي خارج از شبكه‌ي «آرپانت» نيز امكان مبادله‌ي اطلاعات خويش را پيدا كردند. در همان سال، سه دانشجوي دانشگاه «ديوك»۲۲ در كاروليناي شمالي هم به شيوه‌ي جديدي براي اتصال مستقيم و متقابل رايانه‏هاي شخصي از طريق يك خط تلفن، دست يافتند و به كمك آن، شبكه‌ي تازه‏اي موسوم به «يوزنت»۲۳ پديد آوردند، كه مهم‏ترين ابتكار آن، ايجاد گروه‏هاي مباحثه ‌و گفت و شنود و تبادل اخبار خاص بود. مخترعان اين شبكه‌ي اطلاعاتي نيز نرم افزار مخصوص استفاده از آن را مجاناً در اختيار علاقه‏مندان قرار دادند