دانشگاه آزاد اسلامی- واحد اراک

مولفین:
دکتر مجید زنجیر دار ۱ ، فهیمه جلایری۲

۱٫ عضو هیاٴت علمی دانشگاه
۲٫ کارشناس ارشد حسابداری دانشگاه آزاد اسلامی واحد اراك
چکیده:
در این مطالعه رابطه بین تمرکزمالکیت، عملکرد سرمایه فکری و ارزش شرکت در بازار سرمایه ایران بررسی شده است.نمونه آماری پژوهش شامل ۶۰ شرکت در طی دوره زمانی ۱۳۸۵تا ۱۳۸۹است. روش آماری استفاده شده جهت تجزیه و تحلیل داده ها،رگرسیون چندگانه وضرایب همبستگی می باشد. برای اندازه گیری تمرکز مالکیت از شاخص هرفیندال-هیرشمن و برای ارزش شرکت از نسبت کیوتوبین استفاده شده است.برای سنجش سرمایه فکری طبقه بندی های

مختلفی ارایه شده است که یکی از طبقه بندی ها توسط پالیک به نام(ارزش افزوده سرمایه فکری) مطرح شده که از سه جزء کارایی سرمایه فیزیکی، کارایی سرمایه انسانی و کارایی سرمایه ساختاری می باشد در پژوهش حاضر نیز از مدل پالیک استفاده شده است و همچنین اندازه شرکت،اهرم مالی و رشد بعنوان متغیرهای کنترل در نظر گرفته شده است. یافته ها حاکی از رابطه معنادار مثبت بین عملکرد سرمایه فکری و ارزش شرکت می باشد.در عین حال از نظر آماری رابطه معناداری بین تمرکز مالکیت و عملکرد سرمایه فکری وارزش شرکت مشاهده نشده است.و همچنین در بررسی رابطه عملکرد سرمایه فکری و تمرکز مالکیت ، تنها میان کارایی سرمایه فیزیکی و تمرکز مالکیت رابطه معناداری مشاهده شده است.
واژه های کلیدی: سرمایه فکری،ارزش شرکت ،تمرکز مالکیت،رگرسیون چندگانه،بازار سرمایه ایران
۱-مقدمه
یکی از مهمترین ویژگی بازارهای سرمایه نوپا، مخصوصاً در کشورهای در حال توسعه، وجود سرمایه گذاران عمده و تملک بخش اعظمی از حقوق مالکانه شرکت توسط آنان است. حضور سرمایه گذاران عمده از جمله سازمان های بزرگ دولتی، مؤسسات مالی در بازار سرمایه این سؤال را در ذهن ایجاد می کند که آیا سهامداران عمده رعایت حقوق سهامداران خود را می نمایند؟ پاسخ به این پرسش تصویری از مدل کلی اداره شرکت ها را ارائه می کند که با اندکی تسامح می توانیم آن را حاکمیت شرکتی بنامیم. حاکمیت شرکتی عبارت است از روابط میان گروه های مختلف در

تعیین جهت گیری و عملکرد شرکت. سیستم حاکمیت شرکتی را می توان مجموعه قوانین، مقررات، نهادها و روش هایی تعریف کرد که تعیین می کنند شرکت ها چگونه و به نفع چه کسانی اداره می شوند. (چانگ والدر، ۲۰۰۹، ۱۹) . یکی از مکانیسم های کنترلی بیرونی مؤثر بر حاکمیت شرکتی که به طور جهان شمول دارای اهمیت فزاینده ای می باشد، ظهور پدیده تمرکز مالکیت می باشد. تمرکز مالکیت در شرکت زمانی پدید که درصد عمده ای از سهام در اختیار شخص، گروه یا

نهاد خاصی باشد. این سهامداران دارای توان بالقوه تأثیرگذاری بر فعالیت مدیران به طور مستقیم از طریق مالکیت و به طور غیرمستقیم مبادله سهام خود می باشد(همان منبع، ۲۱).
مطالعات جیانگ و کیم)۲۰۰۰(نشان می دهد که در شرکت هایی که تمرکز مالکیت وجود دارد،

اطلاعات داخلی با ارزش، درباره چشم اندازهای تجاری آتی شرکت و همچنین استراتژی های

تجاری آن از طریق ارتباط مستقیم بین مدیران و شرکت های مالک عمده سهام به طور انحصاری در اختیار قرار می گیرد. در این میان تنها منبع اطلاعاتی سهامداران جزء گزارش های مالی منتشر شده بوسیله مدیران شرکت های سهامی می باشد. این در حالی است که ممکن است این گروه از سهامداران به حجم عمده ای از اطلاعات حیاتی در خصوص چشم انداز آتی شرکت، دسترسی نداشته باشد(جیانگ و کیم، ۲۰۰۰، ۲۱) .
کیفیت حاکمیت شرکتی فرض می شود که در تمام مراحل ایجاد ارزش در شرکت وجود داشته باشد.در سالهای اخیر به دلیل اهمیت روز افزون سرمایه فکری در برتری راهبردی شرکت ها با در نظر گرفتن قابلیت سودآوری پایدارتر آنان نسبت به سرمایه مالی،به عنوان یک بخش جدایی ناپذیر از فرایند ایجاد ارزش شرکت در نظرگرفته می شوند. بنابراین به نظر می رسد ساختار مالکیت بر عملکرد سرمایه فکری می تواند مؤثر باشد. بدین ترتیب، پژوهش حاضر قصد دارد به بررسی نقش سهامداران عمده شرکت ها و انگیزه آنان در افزایش سرمایه فکری به عنوان یکی از شاخص های نوین عملکرد و ایجاد ارزش شرکت بپردازد و با مدنظر قرار دادن ساختار مالکیت به عنوان بخشی از مکانیسم های اداره یک شرکت، تغییرات به وجود آمده در حیطه عملکرد سرمایه فکری وارزش شرکت را مورد بررسی قرار دهد. این پژوهش در ادامه به ادبیات و مبنای تئوریکی، روش شناختی، یافته ها و بحث و نتیجه گیری می پردازد.

۲-بیان مسئله
علیرغم گسترش دامنه مالکیت و تعداد سهامداران، کنترل و اداره شرکت ها در اختیار گروه خاصی از سهامداران قرار گرفته است.زیرا اغلب خرید و فروش سهام شرکت توسط سرمایه گذاان با هدف کسب سود در کوتاه مدت صورت می گیرد که این امر عملاً باعث شده تا از نفوذ سهامداران جز در انتخاب هیئت مدیره شرکت و نظارت بر عملکرد آنها کاسته شود و کنترل و هدایت شرکت ها در اختیار سهامداران خاص متمرکز شود.این گروه از سهامداران نقش اصلی را در تعیین اکثریت اعضای هیئت مدیره، انتخاب حسابرس مستقل و تعیین خط مشی کلی شرکت دارند. همین امر باعث تضییع حقوق و منافع سهامداران اقلیت به دلیل عدم مشارکت آنها در نظارت و کنترل شرکت و تعیین مدیران و حسابرس مستقل شده است.در چنین نظام راهبردی شرکت ها به صورت کنترل نشده در اختیار مدیریت می باشد.جدایی مالکیت از مدیریت منجر به عمومیت مسئله نمایندگ

ی گردیده است.فرض تئوری نمایندگی بر این است که بین منافع سهامداران و مدیریت یک تعارض بالقوه وجود دارد و مدیران به دنبال کسب حداکثر منافع خود از سهامداران شرکت هستند که این منافع ممکن است در تضاد با منافع سهامداران باشد. و با توجه به اینکه در روابط نمایندگی هدف مالکان حداکثر سازی ثروت است و برای دستیابی به این هدف بر کار نماینده نظارت و عملکرد او ارزیابی می کنند پس باید در این راستا عواملی که بر عملکرد شرکت تأثیر می گذارند به خوبی شناسایی و مورد توجه قرار گیرند. یکی از روشهای کنترل و حاکمیت شرکتی تعیین نوع ساختار مالکیت و تعیین میزان تمرکز مالکیت است تا بدین وسیله با کاهش هزینه های نمایندگی عملکرد شرکت را بهبود ببخشد.
در طول دهه ۱۹۸۰ مفروضات و عقاید نئوکلاسیک ها از سوی نگرش مبتنی بر منافع به چالش کشیده شد چرا که در دنیای امروز اقتصاد صنعتی را پشت سرم گذاشته و وارد اقتصاد مبتنی بر دانش شده است. اقتصادی که باعث ایجاد تغییرات بسیاری گردیده است.در این اقتصاد دانش و دارایی های نامشهود به عنوان مهم ترین مزیت رقابتی سازمان ها شناخته شده اند.
امروزه نحوه ی استفاده از دارایی های نامشهود تأثیر بسیار مهمی در موقعیت و بقای سازمان ها دارد. به طوری که این موضوع باعث بوجود آمدن حوزه مطالعاتی و تحقیقاتی جدیدی در مدیریت شده است. در یک طبقه بندی ساده دارایی های نامشهود به دو دسته تقسیم می شود که یکی از مهمترین اجزاء آن سرمایه فکری است که تأثیر مهمی بر روی عملکرد و پیاده سازی استراتژی های سازمانی دارد از این رو، شناسایی، اندازه گیری و مدیریت سرمایه فکری دارای اهمیت خاصی است( گلدي صدقی، ۱۳۸۶، ۱۲۵).
از سوی دیگر، اغلب سرمایه های حسابداری فعلی از نقش و اهمیت فزاینده حق مالکیت معنوی و دانش در سازمان های عصر نوین غافل بوده و از توان سنجش ارزش واقعی دارایی ها در محاسباتشان قاصرند. در حقیقت، صورت های مالی در تشریح ارزش واقعی شرکت ها از محدودیت های بسیاری برخوردار هستند. در جوامع دانش محور کنونی، بازده سرمایه فکری ب

ه کار گرفته شده بسیار بیشتر از بازده سرمایه های مالی به کار گرفته شده اهمیت یافته است؛ این بدان معناست که در مقایسه با سرمایه های فکری، نقش و اهمیت سرمایه مالی در تعیین قابلیت سودآوری پایدار، کاهش چشمگیری یافته است. در واقع سرمایه فکری یک مدل جدید کاملی را برای مشاهده ارزش واقعی سازمانها فراهم می آورد و با استفاده از آن می توان ارزش آتی شرکت را نیز محاسبه نمود. این پژوهش تلاشی برای ارزش گذاری سرمایه

فکری در صورت های مالی به شمار می آید. حال با توجه به موارد ذکر شده این سؤال ها مطرح است که:
۱- آیا میزان تمرکز مالکیت شرکت ها بر عملکرد سرمایه فکری آنها تأثیر دارد؟
۲- آیا سرمایه فکری به عنوان شاخص نوینی از عملکرد بر ارزش شرکت تأثیر دارد؟
در حقیقت این پژوهش به بررسی نقش سهامداران عمده و انگیزه آنان در افزایش ارزش شرکت می پردازد و با مدنظر قرار دادن ساختار مالکیت به عنوان بخشی از مکانیسم اداره یک شرکت، تغییرات به وجود آمده در حیطه عملکرد سرمایه فکری را مورد بررسی قرار می دهد.

۳-چارچوب نظری تحقیق و مدل تحقیق
با توجه به اینکه سازمان های امروزی به منظور کاهش تعارض بین سهامداران و مدیریت بر مجزا سازی مالکیت از مدیریت تأکید می ورزند. لذا با افزایش تعداد بالاخص سهامداران عمده تضاد منابع در بین سهامداران و مدیران نیز میان سهامداران افزایش می یابد تا جائیکه ممکن است بر امر نظارت و کنترل بر عملکرد مدیریت خدشه وارد کند.
وجود سهامداران عمده و یا مؤسسات سهامدار می توان میزان نظارت را افزایش یا آن را بهبود ببخشد و بنابراین به عملکرد بهتر مؤسسه منجر می شود(گانس و همکاران ۲۰۰۲، ۵۸) .
هرقدر سهم یک سهامدار از شرکت کمتر باشد، منافع حاصل از نظارت بر رفتار مدیر کمتر خواهد بود. بنابراین تمرکز در سهام، نظارت بیشتر بر رفتار مدیر و کاهش فرصت طلبی را به همراه خواهد داشت. لذا ساختار مالکیت، به عنوان یکی از ابزارهای محرک کاهش هزینه های شرکت و بالتبع افزایش ارزش شرکت و عملکرد شرکت محسوب می شود.بهبود عملکرد نیز ممکن است بهبود عملکرد سرمایه فکری را به عنوان یک شاخص نوین عملکرد تحت تأثیر قرار دهد.
دراکر (۱۹۹۳) اندیشمند معروف مدیریت می گوید:« ما در حال وارد شدن به یک جامعه دانشی هستیم که در آن منافع اقتصادی اصلی، دیگر سرمایه بیشتر،منابع طبی

عی و نیروی کار بیشتر و … نیست منابع اقتصادی دانش خواهد بود.قرن ۲۱، قرن اقتصادی دانشی است.
در اقتصاد دانشی، دانش یا سرمایه فکری به عنوان یک عامل تولید ثروت در مقایسه با سایر دارایی های مشهود فیزیکی ارجحیت بیشتری پیدا می کند. در این اقتصاد، داراییهای فکری بخصوص سرمایه انسانی جزو مهمترین دارایی های سازمان محسوب می شود و موفقیت بالقوه سازمانها ریشه در فعالیت های فکری آنها دارد تا دارایی های مشهود(صدقي گ

لدی، ۱۳۸۶، ۱۰۵).
در چارچوب نظری این تحقیق، متغیرهای مهم و مؤثر مربوط به مسئله پژوهش شناسایی می گردد. و با توجه به یافته های تحقیقات قبلی چگونی ارتباط بین متغیرها توسط نگاره های زیر ارائه می گردد.

نگاره (۱-۲) ساختار مالکیت و ارزش شرکت
ردیف عنوان تحقیق محققان سال یافته های پژوهش
۱ بررسی تأثیر ساختار مالکیت و ترکیب هیأت مدیره بر سیاست تقسیم سود ستایش و کاظم نژاد ۲۰۱۰ – نبود رابطه معنی دار بین مالکیت مدیریتی و میزان تمرکز مالکیت با سیاست تقسیم سود
۲ بررسی اثر ساختار مالکیت بر بازدهی و ارزش شرکت محمدی و همکاران ۲۰۰۹ – وجود رابطه مثبت و معنی دار بین دو عامل تمرکز مالکیت و بازدهی شرکت ها و عدم وجود هرگونه رابطه معنی دار بین تمرکز مالکیت و ارزش شرکت ها
– بین مالکیت دولتی و بازدهی و ارزش سهام رابطه معکوس و بین نسبت مالکیت انفرادی، شرکتی و خصوصی با بازدهی و ارزش رابطه مستقیم و معنی داری وجود دارد.
۳ بررسی رابطه بین ساختار مالکیت و عملکرد سرمایه فکری صالح و دیگران ۲۰۰۸ – مالکیت های خانوادگی و دولتی بر عملکرد سرمایه فکری تأثیر منفی می گذارند.
– مالکیت مدیریتی و خارجی تأثیر مهمی بر روی عملکرد سرمایه فکری دارند
۴ بررسی تأثیر ساختار مالکیت بر ارزش شرکت ها جایش کومار ۲۰۰۴ – مدیران بیشترین تأثیر را بر ارزش شرکت دارند.
– سهامداران خارجی و شرکت های هلدینگ به طور معناداری بر ارزش شرکت تأثیرگذار هستند.
۵ بررسی تأثیر نوع مالکیت بر عملکرد شاهیرا شاهید ۲۰۰۳ – زمانی که مدیران و بخش دولتی سهامداران عمده شرکت هستند دارای تأثیر منفی بر عملکرد شرکت هستند.
– شرکت های هلدینگ و بخش خصوصی دارای تأثیر مثبت بر EOR شرکت هستند.
۶ تأثیر مالکیت بر عملکرد احمدوند ۲۰۰۶ – با افزایش تعداد سهامداران در ترکیب مالکیت شرکت ها، بازده حقوق صاحبان شرکت ها افزایش می یابد.
– هر چه تعداد سهامداران عمده در ترکیب مالکیت شرکت کمتر باشد مقدار ضریب P/E شرکت کمتر است.
۷ رابطه بین تمرکز مالکیت و عملکرد شرکت ماه آورپور ۲۰۰۷ – بین درصد مالکیت سهامداران عمده و نیز سهامداران نهادی و معیار EPS ارتباط معناداری وجود دارد.
– بین درصد مالکیت سهامداران عمده و معیار بازدهی ارتباط معناداری وجود ندارد.
– بین مالکیت سهامداران نهادی و معیار بازدهی رابطه معناداری وجود دارد و هر چند تمرکز مالکیت بیشتر باشد کنترل بیشتری بر مدیران اعمال شده و موجب بهبود عملکرد شرکت ها می شود.
۸ ساختار مالکیت بر عملکرد کاپوپولس ولازاریتو ۲۰۰۷ ساختار مالکیت

متمرکز به گونه های مثبت باسودآوری بالا شرکت ارتباط دارد.
۹ نظام راهبردی شرکت با ارزش شرکت مدرس ۲۰۰۹ نتایج نشان می دهد بین معیار نظام راهبردی شرکتی و ارزش شرکت رابطه معنادار برقرار است.
ردیف عنوان تحقیق محققان سال یافته های پژوهش
۱ بررسی رابطه بین سرمایه فکری و عملکرد بونتیس و دیگران ۲۰۰۰ بین عناصر سرمایه فکری (انسانی، ساختاری و مشتری) با عملکرد صنایع همبستگی مثبت وجود دارد.
۲ ارزیابی مدل ها و روش های سنجش و ارزش گذاری سرمایه فکری انواری رستمی و رستمی ۲۰۰۳ – بررسی و ارزیابی مقایسه ای، مدل ها و روش های مختلف ارزش گذاری سرمایه فکری
– ارائه پنج مدل و روش ارزشگذاری کمی و ساده برای تعیین ارزش سرمایه فکری
۳ سنجش سرمایه فکری و بررسی رابطه میان سرمایه فکری و ارزش بازار انواری رستمی و سراجی ۲۰۰۵ – وجود همبستگی بالای سرمایه فکری با ارزش بازار سهام
– روش های پیشنهادی چهارم و پنجم از توان تبیین بهتری نسبت به سه روش دیگر برخوردارند.
۴ بررسی رابطه بین سرمایه فکری با ارزش بازار و عملکرد مالی چین وهمکاران ۲۰۰۵ – سرمایه فکری اثر مثبتی بر ارزش بازار و عملکرد مالی دارد معیارهای برای عملکرد آتی محسوب می گردد.
– مخارج تحقیق و توسعه اطلاعات بیشتری را در مورد سرمایه ساختاری ارائه می نمایند و دارای رابطه مبتنی با سودآوری و ارزش بالا می باشند.

۵ حاکمیت شرکت، ساختار مالکیت و افشاء سرمایه فکری گان وهمکاران ۲۰۰۸ – وجود ارتباط معنی دار و منفی بین مالکیت خانوادگی و افشاء سرمایه فکری
– وجود ارتباط معنی دار و مثبت بین مالکیت دولتی و افشاء سرمایه فکری
۶ بررسی رابطه بین سرمایه فکری و عملکرد هوانگ و هیونه ۲۰۰۷ – همبستگی مبتنی بین سه جزء سرمایه فکری و عملکرد تجاری وجود دارد بالاترین همبستگی مربوط به سرمایه انسانی و بعد از آن مربوط به سرمایه مشتری می باشد. همچنین همبستگی مثبت بین سه جزء سرمایه فکری وجود دارد.
۷ بررسی رابطه بین ساختار مالکیت و افشاء سرمایه فکری فایرر و ویلیامیز ۲۰۰۵ – شرکت با درصد بالای اعضای هیئت مدیره کمتر به افشاء سرمایه فکری می پردازند.
– شرکت های دولتی نسبت به شرکت های غیردولتی بیشتر به افشاء سرمایه فکری اقدام می کنند.
۸ بررسی رابطه بین ساختار مالکیت و عملکرد سرمایه فکری زنجیردار و کبیری ۲۰۱۰ – رابطه معکوس بین مالکیت نهادی و عملکرد سرمایه فکری وجود دارد.
– بین مالکیت شرکتی و عملکرد سرمایه فکری رابطه مثبت وجود دارد.
– بین مالکیت مدیریتی و عملکرد سرمایه فکری رابطه منفی وجود دارد.

۹ بررسی رابطه بین عملکرد سرمایه فکری و عملکرد زنجیردار و وطنی ۲۰۱۰ بین متغیر مولفه های سرمایه فکری و شاخصهای عملکرد مالی رابطه معنی دار و مثبتی وجود دارد
۱۰ تبیین رابطه ی سازوکارهای راهبری شرکت و سرمایه فکری
زنجیردار و مهدی پور ۲۰۱۱ – درصد مالکیت سرمایه گذارن نهادی ، دوگانگی نقش مدیر عامل ، نسبت مدیران غیر موظف به کل اعضای هیئت مدیره دارای ارتباط مثبت با سرمایه فکری می باشند و تعداد مدیران غیر موظف دارای ارتباط منفی با سرمایه فکری و همچنین درصد مالکیت هیئت مدیره و تعداد هیئت مدیره و درصد مالکیت سهامداران عمده ارتباطی با سرمایه فکری ندارد.

نمودار(۲-۱) مدل مفهومی تحقیق

 

۳- فرضیات تحقیق تحقیق، فرضیات ذیل ارائه می گردد:
فرضیه اصلی اول: بین تمرکز مالکیت و عملکرد سرمایه فکری در بازار سرمایه ایران ارتباط وجود دارد.
این فرضیه در رقالب فرضیه های فرعی زیر آزمون می شود:
۱-۱ بین تمرکز مالکیت وکارایی سرمایه فیزیکی دربازار سرمایه ایران ارتباط وجود دارد.
۲-۱ بین تمرکز مالکیت و کارایی سرمایه انسانی دربازار سرمایه ایران ارتباط وجود دارد.
۳-۱ بین تمرکز مالکیت وکارایی سرمایه ساختاری دربازار سرمایه ایران ارتباط وجود دارد.
فرضیه اصلی دوم: بین عملکرد سرمایه فکری و ارزش شرکت ها در بازار سهامداران ارتباط وجود دارد.
این فرضیه در رقالب فرضیه های فرعی زیر آزمون می شود:
۱-۲ بین کارایی سرمایه فیزیکی و ارزش شرکت ها در بازار سرمایه ایران ارتباط وجود دارد.
۲-۲ بین کارایی سرمایه انسانی و ارزش شرکت ها در بازار سرمایه ایران ارتباط وجود دارد
۳-۲ بین کارایی سرمایه ساختاری و ارزش شرکت ها در بازار سرمایه ایران ارتباط وجود دارد.
فرضیه اصلی سوم: بین تمرکز مالکیت و ارزش شرکت ها در بازار سرمایه ایران ارتباط وجود دارد.
فرضیه اصلی چهارم:بین تمرکز مالکیت و عملکرد سرمایه فکری با ارزش شرکت در بازار سرمایه ایران ارتباط وجود دارد.

۴- اهداف تحقیق
با توجه به موضوع پژوهش حاضر که به بررسی رابطه تأثیر تمرکز مالکیت بر عملکرد سرمایه فکری و ارزش شرکت در بازار سرمایه ایران می پردازد، اهداف زیر مد نظر است:

۱-۴ هدف کلی
هدف کلی این پژوهش پاسخ دادن به این سؤال است که آیا بین تمرکز مالکیت و عملکرد سرمایه فکری به عنوان یکی از شاخص های نوین عملکرد و ارزش شرکت ارتباط وجود دارد؟

۲-۴ اهداف ویژه
اهداف ویژه تحقیق به شرح زیر بیان می شود:
۱- تعیین میزان رابطه سهامداران عمده بر عملکرد سرمایه فکری شرکت
۲- تعیین میزان رابطه مؤلفه های سرمایه فکری بر ارزش شرکت (سرمایه فیزیکی، ساختاری، انسانی)
۳- تعیین میزان رابطه سهامداران عمده بر ارزش شرکت
از جمله اهداف کاربردی تحقیق، نشان دادن اهمیت سرمایه فکری به ذینفعان صورت مالی شرکت می باشد تا به منظور بهبود عملکرد سرمایه فکری شرکت اقدامات مناسبی را به عمل آورند و تصمیم گیرندگان و سرمایه گذاران نیز به منظور دستیابی به عملکرد بهینه واحدهای اقتصادی به ساختار مالکیت و میزان مالکیت توجه نمایند.

 

۵ اهمیت و ضرورت پژوهش
بحث مالکیت سهام در شرکت ها و تأثیر آن بر عملکرد شرکت از جمله موضوعات قابل پژوهش در حوزه حاکمیت شرکتی است که چندین دهه مورد توجه محققان بوده است. با توجه به اینکه امروزه بر مجزا ساختن مالکیت از مدیریت تأکید زیادی می شود توجه به ساختار مالکیت شرکت ها، به عنوان یکی از اصول حاکمیت شرکتی، باعث تسهیل در این امر خواهد شد به ویژه ایکه ساختار مالکیت یک وسیله انگیزشی برای کاهش هزینه های نمایندگی می باشد. در مورد اثرات ساز و کارهای مورد استفاده جهت کاهش مشکلات نمایندگی، مباحث زیادی مطرح شده است.
تأکید این تحقیق ها بر روی ادبیات مرتبط با حق مالکیت بوسیله سهامداران عمده و مؤسسات است. دمستز و لهن(۱۹۸۵) ، وانگ و چو(۱۹۹۷) ، کلانسس(۱۹۹۹) هاک و ساک(۱۱۹۸) ، دمستز و ویلالونگا(۲۰۰۱) ، نمازی(۱۹۸۵ و ۱۳۸۳).
در روابط نمایندگی، هدف مالکان حداثکر سازی ثروت است و لذا به منظور دستیابی به این هدف بر کار نماینده نظارت می کنند و عملکرد او را مورد ارزیابی قرار می دهند. اگر قراردادها به صورت کامل نوشته و اجرا شوند ساختار مالکیت نمی بایست موضوع مهمی به نظر برسند(کواسه، ۱۹۶۰، ۲۰) و هارت(۱۹۸۳، ۳۷۰) . در حالی که شرکت های بخش عمومی، به دلیل انگیزه های مدیریتی ضعیف و هم سویی علایق، نسبت به شرکت های بخش خصوصی از کارایی کمتری برخوردار هستند.
در طول نیمه دوم قرن بیستم، مفهوم نقش و اهمیت دانش در اقتصاد در تجارت، تغییرات زیادی یافته است. علاوه بر آن در اقتصاد دانش محور امروز، موفقیت سازمانها در گروه توانایی مدیریت دارایی نامشهود است بر اساس نظر مر و همکارانش(۲۰۰۱) دلایل توجه سازمانها به مدیریت سرمایه فکری عبارتند از:
۱- یاری رساندن به سازمانها در جهت تنظیم استراتژیها
۲- ارزیابی اجرای استراتژیها
۳- استفاده از نتایج اندازه گیری سرمایه فکری به عنوان مبنا برای جبران خدمات
۴- یاری رساندن به سازمانها در جهات تصمیمات گسترده و متنوع
۵- ابلاغ این داراییها به ذینفعان خارجی سازمانها
۶- اندازه گیری ارزش و عملکرد مالی شرکت ها
از جمله ضرورت اساسی انجام تحقیق وجود نداشتن اقلامی به عنوان سرمایه فکری در صورت مالی شرکت ها و پنهان نمودن این اقلام در صورت های مالی می باشد و از جمله دلایل نگرانی تحقیق می توان به فاصله زیاد بین ارزش بازار و ارزش دفتری شرکت ها اشاره کرد. در گذشته بیشتر دارایی های سازمانها مشهود بودند ولی امروزه قسمت اعظم دارایی های سازمان نامشهود هستند پس در اقتصاد امروزه موفقیت سازمانها به توانایی مدیریت این دارایی ها نامشهود بستگی دارد. در حقیقت، اهمیت این پژوهش بررسی این مطلب است

که آیا وجود سهامداران عمده در ساختار مالکیت شرکت ها بر عملکرد سرمایه فکری و ارزش شرکت ها تأثیر دارد؟ این پژوهش، می تواند مورد استفاده کثیری از استفاده کنندگان از اطلاعات حسابداری و به منظور رشد و توسعه اقتصادی کشور قرار گیرد. استفاده کنندگان اصلی این پژوهش عبارتند از سهامداران (مالکان) به عنوان گروه اصلی استفاده کنندگان از ا

طلاعات حسابداری و در نتیجه تأمین کنندگان عمده ی بازار سرمایه، اعتباردهندگان، تحلیل گران، عرضه کنندگان، دولت و کارکنان شرکت و همچنین بورس اوراق بهادار تهران.

۶- تعریف واژه ها و اصطلاحات تحقیق
یکی از نخستین اقداماتی که در فرایند حل یک مسئله تحقیقی لازم به نظر می رسد این است که اصطلاحات مهمی که در گزاره آن مسئله آمده به گونه عملیاتی تعریف شود.(خاکی، ۱۳۸۴، ۶۷).
تمرکز مالکیت: (Conc): تمرکز مالکیت به حالتی اطلاق می شود که میزان درخور ملاحظه ای از سهام شرکت به سهامداران (عمده) اکثریت تعلق داشته باشد و نشان مید هد چند درصد سهام شرکت در دست عده محدودی قرار دارد.(محمدی وهمکاران،۱۳۸۸)
سرمایه فکری: سرمایه فکری شامل آن بخش از کل سرمایه یا دارایی شرکت است که مبتنی بر دانش بوده و شرکت، دارنده و مالک آن به شمار می آید. بنابراین، تعریف سرمایه فکری هم می تواند شامل خود دانش(که به مالکیت فکری و با دارایی فکری یک شرکت تبدیل شده) و هم نتیجه نهایی فرایند انتقال آن باشد.
پالیک ارزش افزوده کارایی سرمایه فکری را جهت اندازه گیری سرمایه فکری شرکت ها ارائه کرد. پالیک در مدلش سرمایه فکری را متشکل از سه جزء اصلی دانسته است که برای ایجاد ارزش با هم در تعامل می باشد. این سه جزء عبارتند از: سرمایه فیزیکی، سرمایه انسانی، سرمایه ساختاری. (پالیک،۲۰۰۲،۱۱۹) .
سرمایه فیزیکی: سرمایه فیزیکی، شامل دارایی های ثابت و مالی می باشد که جهت ایجاد ارزش افزوده در کالاها و خدمات استفاده می شود. طبق این تعریف سرمایه فیزیکی شامل جمع کل دارایی ها به کسر دارایی های نامشهود می باشد(كینگ هانگ ،۲۰۰۹، ۱۶) .
سرمایه انسانی: سرمایه انسانی، به قابلیت ها و مهارت ها و تخصص نیروی انسانی سازمان اطلاق می شود. در این تعریف سرمایه انسانی به عنوان کل هزینه های حقوق و دستمزد شرکت در نظر گرفته شده است(همان منبع، ۱۵)
سرمایه ساختاری: سرمایه ساختاری شامل ظرفیت ها جهت درک نیازهای بازار می باشد و مواردی نظیر حقوق اختراعات و دانش نهادینه شده در ساختارها، فرایندها و فرهنگ سازمانی را در بر می گیرد.
سرمایه ساختاری، دانشی است که در پایان هر روز کاری در سازمان باقی می ماند و به کل سازمان تعلق دارد. در این تعریف سرمایه ساختاری از طریق کسر سرمایه انسانی(کل حقوق و دستمزد پرداختی شرکت) از ارزش افزوده بدست می آید(همان منبع، ۱۵)
ارزش شرکت: درجه یا میزانی که شرکت به هدفهای مالی سهامداران در راستای افزایش ثروت نائل می آید. اهداف عملیاتی که مدیر عامل شرکت در راستای دستیابی به هدف اصلی یعنی افزایش ثروت سهامداران دنبال می کند در برگیرنده شاخص و معیارهایی است ک

ه بر مبنای آن می توان ارزش یک شرکت تجاری را اندازه گیری کرد. جهت ارزیابی ارزش، در این تحقیق از معیار نسبت Q توبین استفاده شده است(خداداد حسینی و همکاران ، ۱۳۸۵، و ۷۲)
نسبت Q توبین: در این تحقیق از روش محاسبه Q توبین ساده استفاده شده است، در این روش، Qتوبین از تقسیم ارزش بازار کل دارایی های شرکت بر ارزش دفتری کل دارایی ها شرکت بدست می آید(همان منبع، ۷۳)

اهرم مالی: توان واحد انتفاعی برای انجام تعهدات کوتاه مدت و بلندمدت می باشد(طاهری ازبومی، ۱۳۸۵، ۵۲).
اندازه شرکت: توان و پتانسیل شرکت با توجه به منابع در اختیار داشته، و حجم فعالیت های عمده ی واحد انتفاعی می باشد(حجازی، ۱۳۸۶، ۲۴۷).

۷- روش تحقیق
دشوارترین گام در فرایند تحقیق، مشخص کردن مسأله مورد مطالعه است. نخست آنکه درباره یک چیزی یک مانعی یا یک موقعیت مبهم تردید وجود دارد، تردیدی که نیازمند تحقیق است.
در هر تحقیق ابتدا باید نوع، ماهیت، اهداف تحقیق و دامنه آن معین شود تا بتوان با استفاده از قواعد و ابزار و از راه های معتبر به واقعیت دست یافت(سرمد و همکاران، ۱۳۸۱، ۱۷۰).
بنابراین این تحقیق از نوع تحقیقات کاربردی است. تحقیقات کاربردی به سمت کاربرد علمی دانشی هدایت می شود، همچنین تحقیق حاضر، از نوع روش و ماهیت از نوع تحقیق همبستگی است. در تحقیق همبستگی هدف اصلی آن است که مشخص شود که آیا رابطه ای بین دو یا چند متغیر کمی وجود دارد و اگر این رابطه وجود دارد اندازه واحد آن چند است(حافظ نیا، ۱۳۸۱، ۲۴). مقیاس اندازه گیری داده ها مقیاس نسبی است. مقیاس نسبی دارای کلیه ویژگیهای مقیاس فاصله ای، ترتیبی و اسمی است. مقیاس نسبی، دقیق ترین مقیاس اندازه گیری است. این مقیاس دارای ارزش صفر حقیقی می باشد. یعنی نقطه ای که نمایانگر فقدان کامل ویژگی مورد اندازه گیری است.
در پژوهش حاضر تمرکز بر تعیین رابطه بین تمرکز مالکیت، عملکرد سرمایه فکری و ارزش شرکت می باشد.

۸- جامعه مطالعاتی
بارتلی و پیر (۲۰۰۴) تحقیقات متعددی در مورد دست یابی به بهترین دوره زمانی برآورد بازده مورد انتظار انجام داده اند. آنها به این نتیجه رسیدند که استفاده از بازده های ماهیانه یک دوره زمانی ۵ ساله بهترین قالب زمانی در زمینه چنین تحقیقاتی است.
با توجه به تحقیقات فوق دوره زمانی ۵ ساله که از ابتدای سال ۱۳۸۵ تا پایان سال ۱۳۸۹ است، به عنوان دوره زمانی تحقیق انتخاب شد.
جامعه مطالعاتی تحقیق شامل کلیه شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران در صنعت موادومحصولات شیمیایی ومحصولات کانی غیر فلزی برای دوره زمانی س

الهای ۱۳۸۵ تا ۱۳۸۹ با در نظر گرفتن ویژگی های زیرمیباشد:
۱- در بازه زمانی سال های ۱۳۸۵ تا ۱۳۸۹، سهام شرکت در بورس اوراق بهادار مورد معامله قرار گرفته باشد.
۲- پایان سال مالی شرکت ۲۹ اسفند ماه می باشد.
۴- دارای شفافیت مالی باشند و اطلاعات مورد نیاز پژوهش را به طور کامل ارائه کرده باشند.
۵- در دوره زمانی مورد مطالعه، شرکت ها نباید در صورت حساب سود و زیان حسابرسی شده پایان سال مالی خود، زیان عملیاتی داشته باشند.
با توجه به محدودیت های فوق تعداد ۶۰ شرکت درصنعت موادومحصولات شیمیایی ومحصولات کانی غیرفلزی به عنوان نمونه هدفمند (سیستماتیک) انتخاب و مورد مطالعه قرار گرفت که نام شرکت ها در پیوست ارائه گرديده است.

۹- روش و ابزار گردآوری اطلاعات
به طور کلی داده ها، نماینگری از واقعیت ها، مفاهیم یا دستورالعمل هاست. گردآوری داده های مورد نیاز پژوهش، یکی از مراحل اساسی آن است و به لحاظ اهمیت آن، باید به طور دقیق تعریف و مشخص شود. مرحله گردآوری داده ها، آغاز فرایندی است که طی آن پژوهشگر یافته های میدانی و کتابخانه ای را گردآوری می کند و سپس به خلاصه سازی یافته ها از طریق طبقه بندی و سپس تجزیه و تحلیل آنها می پردازد و فرضیه های تدوین شده خود را مورد ارزیابی قرار می دهد و در نهایت نتیجه گیری می کند و پاسخ مسئله پژوهش را به اتکای آن ها می یابد. به عبارت دیگر، پژوهش گر به اتکای داده های گردآوری شده حقیقت را آن طور که هست کشف می کند. بنابراین، اعتبار داده ها اهمیت بسیاری دارد، زیرا داده های غیرمعتبر مانع کشف حقیقت می گردد و مسئله و مجهول مورد نظر پژوهش گر به درستی معلوم نمی شود و یا تصویری انحرافی و ناصحیح از آن ارائه خواهد شد. برای حفظ اعتبار داده های گردآوری شده، پژوهشگر باید داده های صحیح را با دقت تمام گردآوری کند(حافظ نیا، ۱۳۸۵، ۱۶۲)
در این پژوهش روش جمع آوری داده ها واطلاعات مربوط به ادبیات تحقیق و فرضیه ها،روش کتابخانه ای و مراجعه به آرشیوها می باشد.بدین صورت که با استفاده از مطالعه کتب، مقالات،پایان نامه ها، نشریات تخصصی فارسی و لاتین،اینترنت و همچنین مطالعه صورت های مالی حسابرسی شده شرکت های نمونه، یادداشت های توضیحی،گزارشات هیأت مدیره به مجمع، سایت سازمان بورس اوراق بهادار تهران انجام گرفته است.
بنابراین، ابزار گردآوری اطلاعات، اسنادکاوی و بانک های اطلاعاتی می باشد. داده های مورد نیاز از طریق مطالعه صورت های مالی،یادداشت های همراه و گزارش های مالی شرکت های مورد مطالعه، آرشیو های الکترونیکی و اینترنتی جمع آوری و در صفحه گسترده اکس

ل سازماندهی و محاسبه شده تا در نهایت اطلاعات حاصل با استفاده از نرم افزار SPSS مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد.

۱۰- تبیین مدل تحقیق و شیوه اندازه گیری متغیرها

متغیر یک مفهوم است که بیش از دو یا چند ارزش یا عدد به آن اختصاص داده می شود.به عبارت دیگر، متغیر به ویژگی هایی گفته می شود که می توان آن ها را مشاهده یا اندازه گیری کرد و دو یا چند ارزش یا عدد را جایگزین آن ها نمود. عدد یا ارزش نسبت داده شده به متغیر، نشان دهنده تغییر از یک فرد به فرد دیگر یا از یک حالت به حالت دیگر است.(دلاور، ۱۳۸۴، ۵۸).
متغیرهای این پژوهش به منظور آزمون فرضیه ها، به سه گروه متغیرهای مستقل، وابسته و کنترل تقسیم می شوند.
نمودار (۱-۱۰) مدل مفهومی تحقیق

تابع رگرسیون برای فرضیه اول:
(۱-۳)

VAIC: ارزش افزوده سرمایه فکری
: عرض از مبدأ خط رگرسیون
Ownership concentration: تمرکز مالکیت
Growth: رشد
Lev: اهرم
Size: اندازه شرکت
تابع رگرسیون برای فرضیه دوم:

(۲-۳)
Q-TOBIN :ارزش شرکت
: عرض از مبدأ خط رگرسیون
VAIC: ارزش افزوده سرمایه فکری
Growth: رشد
Lev: اهرم
Size: اندازه شرکت

تابع رگرسیون برای فرضیه سوم:

(۳-۳)
TOBIN Q-:ارزش شرکت
: عرض از مبدأ خط رگرسیون
Ownership concentration: تمرکز مالکیت
Growth: رشد
Lev: اهرم
Size: اندازه شرکت
تابع رگرسیون برای فرضیه چهارم:

(۴-۳)
TOBIN Q-:ارزش شرکت
: عرض از مبدأ خط رگرسیون
Ownership concentration: تمرکز مالکیت

VAIC: ارزش افزوده سرمایه فکری
Growth: رشد
Lev: اهرم
Size: اندازه شرکت

۱-۱۰ متغیرهای وابسته

در بررسی ارتباط میان تمرکز مالکیت و عملکرد سرمایه فکری، عملکرد سرمایه فکری(سرمایه فیزیکی، سرمایه ساختاری و سرمایه انسانی)به عنوان متغیر وابسته و در بررسی ارتباط میان عملکرد سرمایه فکری و ارزش شرکت، ارزش شرکت به عنوان متغیر وابسته و همچنین در بررسی تمرکز مالکیت بر ارزش شرکت،ارزش شرکت به عنوان متغیر وابسته می باشد. همچنین در بررسی تمرکز مالکیت و عملکرد سرمایه فکری با ارزش شرکت، ارزش شرکت به عنوان متغیر وابسته می باشد.

۲-۱۰ متغیرهای مستقل
در این پژوهش به منظور بررسی تأثیر تمرکز مالکیت بر عملکرد سرمایه فکری، تمرکز مالکیت به عنوان متغیر مستقل در نظر گرفته شده است و در بررسی ارتباط میان عملکرد سرمایه فکری و ارزش شرکت ها در بازار سرمایه ایران عملکرد سرمایه فکری به عنوان متغیر مستقل در نظر گرفته شده است.
همچنین در بررسی تمرکز مالکیت بر ارزش شرکت، تمرکز مالکیت به عنوان متغیر مستقل در نظر گرفته شده است. همچنین در بررسی تمرکز مالکیت و عملکرد سرمایه فکری با ارزش شرکت، تمرکز مالکیت و عملکرد سرمایه فکری به عنوان متغیر مستقل در نظر گرفته شده اند

۳-۱۰ متغیرهای کنترل
به منظور تأثیر سایر متغیرهایی که به نحوی در تجزیه و تحلیل مسئله تحقیق مؤثرند، متغیرهای کنترلی لازم تعیین گردید. متغیرهای کنترل در این پژوهش رشد، اندازه شرکت و اهرم مالی می باشد.

۱۱- شیوه اندازه گیری متغیرهای پژوهش
آنته پالیک(۲۰۰۰) ارزش افزوده سرمایه فکری را جهت اندازه گیری سرمایه فکری شرکتها ارائه کرد. در مدل ارائه شده توسط پالیک سرمایه فکری به سه جزء سرمایه انسانی، سرمایه ساختاری (سازمانی) و سرمایه فیزیکی تعریف شده است. در این پژوهش نیز برای محاسبه و سنجش سرمایه فکری از مدل پالیک استفاده شده است. دلایل استفاده از این روش در زیر بیان شده است:
۱- مبنای سنجش در این روش ثابت و استاندارد است به گونه ای که امکان مقایسه نمونه های بزرگ در صنایع مختلف را فراهم می کند. سایر روش های سنجش سرمایه فکری از جهات زیر محدود می باشد:
الف- از اطلاعاتی استفاده می کنند که خاص برخی از شرکت ها یا ملل است؛ برای نمونه داده های مرتبط با سهام
ب- از شاخص های مالی و غیر مالی منحصر به فردی استفاده می کنند که نمی توان به آسانی آنها را در یک معیار جامع واحد ترکیب کرد.
پ) متناسب با ویژگی های یک شرکت خاص هستند. از این رو امکان استفاده از آن ها برای انجام تحلیل های مقایسه ای در بین یک نمونه وسیع و متنوع از شرکت ها کاهش می یابد.
۲- کلیه داده های مورد استفاده از روش ضریب فکری ارزش افزوده از صورت های مالی حسابرسی شده استخراج می شوند. همانطور که می دانیم صورت های مالی آنچه را که در واقعیت وجود دارد نشان می دهد و ساخته و پرداخت ذهن و تخیل نیست و به آن چه که در شرکت وجود دارد را از دیدگاه مالی(ریالی) نگاه می کند. بنابراین محاسبات انجام شده عینی و قابل رسیدگی می باشند.
۱- روش ارزش افزوده سرمایه فکری یک تکنیک ساده و شفاف است. سادگی

محاسباتی این روش امکان استفاده از آن را توسط ذی نفعان برون سازمانی فراهم می کند. سایر روش های سنجش سرمایه فکری از این جهت محدود هستند که صرفاً توسط گروه های درون سازمانی یا به وسیله مدل ها، تحلیل ها و اصول های پیچیده قابل محاسبه هستند.

۱-۱۱ تعیین ارزش افزوده (VA)
این مدل با توانایی شرکت نسبت به ایجاد ارزش افزوده (VA) شروع می شود. ار

زش افزوده تفاوت بین IN و OUT است. منظور از OUT کل درآمد حاصل از فروش تولیدات، خدمات، سرویس های ارائه شده به بازار می باشد و منظور از IN تمام هزینه هایی است که جهت تولید کالا، خدمات و سرویس ها هزینه شده است.

(۵-۳) VA=OUT-IN
بنابراین، ارزش افزوده (VA) را می توان از طریق معادله زیر محاسبه نمود:
(۶-۳) VA=OP+EC+D+A
OP: سود عملیاتی
EC: کل حقوق و دستمزد
A+D: هزینه استهلاک دارایی های مشهود و نامشهود
در این تحقیق هزینه حقوق و دستمزد کل کارکنان EC از متن صورت های مالی و یادداشتهای بهای تمام شده (دستمزد و سربار تولیدی)، هزینه اداری، هزینه فروش استخراج شده است. همچنین مجموع هزینه استهلاک دارایی مشهود و نامشهود از جدول تطبیق جریان وجوه نقد عملیاتی استخراج شده است.
پالیک معیارهای اندازه گیری سرمایه فکری یک شرکت را سه معیار: ضریب ارزش افزوده، سرمایه فیزیکی، ضریب ارزش افزوده سرمایه انسانی، ضریب ارزش افزوده سرمایه ساختاری می داند.

۲-۱۱ تعیین کارایی سرمایه فیزیکی به کار گرفته شده (CEE)
در این مدل برای ارائه یک تصویر کامل از کارایی منابع ایجاد کننده ارزش، لازم است که کارایی سرمایه فیزیکی و همچنین سرمایه مالی را نیز در نظر گرفت. CEE نمایانگر این است که چه میزان از ارزش افزوده شرکت از طریق سرمایه به کار گرفته شده بدست آمده است. کارایی سرمایه به کار گرفته شده (CEE) از رابطه زیر به دست می آید:

(۷-۳) دارایی مشهود/ ارزش افزوده= CEE=VA/CE
(8-3) دارایی مشهود= دارایی های نامشهود- کل دارایی ها= CE

۳-۱۱ تعیین کارایی سرمایه انسانی (HCE)
کارایی سرمایه انسانی (HCE) ، رابطه بین ارزش افزوده و سرمایه انسانی است و نشان دهنده آن است که به ازای هر ریال خرج شده برای کارکنان چه مقدار ارزش افزوده ایجاد می شود. سرمایه انسانی، شامل کار مستقیم، کار غیرمستقیم، حقوق بخش اداری، بازاریابی و فروش است.
(۹-۳) هزینه حقوق و دستمزد کل شرکت/ (ارزش افزوده) = HCE=VA/HC

۴-۱۱ کارایی سرمایه ساختاری(SCE)

سومین ارتباط کارایی سرمایه ساختاری (SCE) است که سهم سرمایه ساختاری را در ایجاد ارزش نشان می دهد. سرمایه ساختاری، شامل تمامی مخازن دانش غیر انسانی در یک سازمان است که مشتمل بر پایگاه داده ها، چارت های سازمانی، فرایندها و راهکارها است. و به سازمان ارزشی فراتر از دارایی های فیزیکی می بخشد. در مدل پالیک سرمایه ساختاری برابر است با ارزش افزوده منهای سرمایه انسانی. هر چه سهم سرمایه انسانی در ایجاد ارزش کمتر باشد، به همان مقدار سهم سرمایه ساختاری بیشتر می شود. ضریب سرمایه ساخت

 

اری، میزان سرمایه ساختاری مورد نیاز برای ایجاد یک ریال ارزش افزوده را محاسبه و به عنوان شاخص موفقیت سرمایه ساختاری در فرایند ایجاد ارزش است. بنابراین، این را به صورت زیر محاسبه می شود:
(۱۰-۳) (ارزش افزوده)/ (سرمایه ساختاری)= SCE=SC/VA
(11-3) کل هزینه حقوق و دستمزد- ارزش افزوده= SC=VA-HC

۵-۱۱ تعیین ضریب ارزش افزوده سرمایه فکری (VAIC)
این نسبت از مجموع ضرایب پیش گفته شده به دست می آید و محاسبه کننده سرمایه فکری شرکت است. ضریب ارزش افزوده سرمایه فکری(VAIC) ، به عنوان ابزار اندازه گیری سرمایه فکری مدل پالیک به کار می رود، و نشان دهنده کارایی ایجاد ارزش یا توانایی فکری شرکت است. هر چه قدر این ضریب، بیشتر باشد، مدیریت از توان بالقوه شرکت بهتر استفاده کرده است.
(۱۲-۳) VAIC=HCE+SCE+CEE

۶-۱۱ تمرکز مالکیت (CONC)
تمرکز مالکیت عبارت از چگونگی توزیع سهام بین سهامداران مختلف. هر چه تعداد سهامداران کمتر باشد، مالکیت متمرکزتر خواهد بود. در این پژوهش به منظور محاسبه نسبت تمرکز مالکیت از شاخص هرفیندال- هیرشمن (HHI) استفاده شده است. این شاخص به موازات افزایش میزان تمرکز مالکیت افزایش پیدا کرده و در شرایطی که کل سهام متعلق به یک نفر باشد بیشترین ارزش را به خود اختصاص داده و در صورتی که ساختار مالکیت پراکنده بوده و کلیه سهامداران دارای نسبت مساوی باشند HHI کمترین ارزش را به خود اختصاص می دهد. این شاخص بین ۰ تا ۱ بوده هر چقدر به ۱ نزدیک تر باشد متمرکز خواهد بود.
(۱۳-۳) HHI= INOWN2

۷-۱۱ارزش شرکت
در این پژوهش برای اندازه گیری ارزش شرکت از Q-Tobin استفاده شده است.
کیوتوبین از جمله شاخص هایی می باشد که اولین بار توسط جیمز توبین ، برنده جایزه نوبل اقتصاد، به منظور اندازه گیری ارزش شرکتها مطرح گردید در حال حاضر در مباحث مدیریت مالی و سرمایه گذاری این شاخص به صورت گسترده برای اندازه گیری ارزش شرکت ها استفاده می شود. شاخص فوق در واقع بیانگر نسبت ارزش بازاری داراییها به بهای جایگزین ب

ر ارزش دفتری داراییهای شرکت بوده که از رابطه زیر محاسبه شده است(صامتی و تهرانی، ۱۳۸۶، ۴۷)
(۱۴-۳)
Comval: ارزش بازاری سهام
Prefval: ارزش سهام ممتاز
Stdebt: ارزش دفتری بدهی های کوتاه مدت
Sbond: ارزش دفتری بدهی های بلندمدت
Src: ارزش دفتری کل داراییهای شرکت
با توجه به نبود سهام ممتاز در ایران و جهت ساده نمودن معادله فوق از رابطه زیر جهت محاسبه نسبت توبین استفاده شده است:
(۱۵-۱۳)
M.V.S= ارزش بازار سهام عادی
B.V.D: ارزش دفتری بدهی ها
B.V.A: ارزش دفتری داراییها

۸-۱۱اهرم مالی
توان واحد انتفاعی برای انجام تعهدات کوتاه مدت و بلند مدت می باشد(طاهری، ۱۳۸۵، ۵۲).
(۱۶-۳) مجموع داراییها/ مجموع بدهی ها= LEV
9-11 رشد (Growth)
درصد تغییر در مجموع دارایی های شرکت I در پایان سال t نسبت به سال t-1
(17-3) داراییهای سال قبل/ (جمع داراییهای سال قبل- دارایی های سال جاری)= Growth

۱۰-۱۱اندازه شرکت
توان و پتانسیل شرکت با توجه به منابع در اختیار داشته، و حجم فعالیت های عمده ی واحد انتفاعی می باشد(مجازی، ۱۳۸۶، ۲۴۷)
(۱۸-۳) Size=log TA
TA= ارزش دفتری کل داراییها

۱۲ روش تجزیه و تحلیل داده ها
پس از آنکه پژوهشگر داده ها را گردآوری و طبقه بندی کرد باید مرحله بعدی فرایند پژوهش، که به مرحله تجزیه و تحلیل داده ها معروف است، را آغاز کند. این مرحله در پژوهش اهمیت زیادی دارد زیرا نشان دهنده تلاش ها و زحمات فراوان گذشته است. در این مرحله پژوهشگر اطلاعات و داده ها را در جهت آزمون فرضیه ها و ارزیابی آن مورد بررسی قرار می دهد. در مرحله تجزیه و تحلیل، آنچه مهم است این است که پژوهشگر باید اطلاعات و داده ها را در مسیر هدف پژوهش، پاسخ گویی به سؤالات پژوهش و نیز ارزیابی فرضیه های پژوهش خود، مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد.(حافظ نیا، ۱۳۸۵ ۲۳۱).
با عنایت به اینکه تحقیق از دیدگاه روش و ماهیت، از نوع تحقیقات همب آماری از ضریب هم بستگی پیرسون و رگرسیون و تحلیل واریانس کمک گرفته شده است.