اثر اقليمي – خاكي بر مبناي محصول بذر اسفرزه ،بارهنگ و پسيليوم

چكيده
سه گياه اسفرزه ،بارهنگ، پسيليوم ( متعلق به تيره بارهنگ ) كه از منابع مهم توليد طبيعي موسيلاژ جهان شناخته شده و در فلات ايران بهتر از ديگر نقاط مي رويد . در اين تحقيق از نظر كميت ، كيفيت و افزايش بذر در سطح زراعي تحت اثر عوامل اقليمي- خاكي برخي مناطق الگويي در ايران مورد مطالعه قرار گرفته است . بذر اين گياه محتوي مقادير زيادي موسيلاژ است كه بيشتر از استفاده هاي دارويي و صنعتي شهرت دارد .

در حال حاضر بازار بي رقيب عرضه موسيلاژ به تقاضاي جهاني ، از ان هندوستان است . ضرورت اين تحقيق از آن جهت بود كه نشان دهد آيا ايران مي تواند از نظر هدفهاي ياد شده در مقاله بر هندوستان برتري دارد؟

با توجه به پراكنش طبيعي اين گياهان در فلور ايران سه منطقه كشت دراطراف تهران شامل : باغ گياه شناسي ملي ايران در ناحيه چيتگر ، مزرعه پژوهشي دانشكده علوم دانشگاه تهران در منطقه مردآباد كرج و ايستگاه پژوهشي موسسه تحقيقات جنگلها و مراتع در ناحيه آبسرد نزديك دماوند و دو منطقه كشت در اطراف اصفهان : يكي در محوطه دانشگاه اصفهان و ديگري در ناحيه كبوتر آباد آن شهر ، در نظر گرفته شده است. اين گياهان دست كم در سه نوبت متوالي :

اوايل بهار ، اواسط بهار و اواخر بهار در قالب طرح بلوكهايي به كلي تصادفي ( چهار تكراري ) با در نظر گررفتن فاصله كاشت پايه ها در هر بلوك كشت شوند .
با توجه به طول دوره كشت ومنطقه مناسب ، مي توان نتيجه گرفت كه كشت اسفرزه در تهران و كشت پسيليوم و بارهنگ در اصفهان بيشتر مقرون به صرفه است . به طور كلي مناسبترين زمان و مكان كشت جهت توليد محصول بذر بارهنگ ، كشتهاي دوم در محوطه دانشگاه اصفهان و كشت اول ناحيه كبوتر آباد به ترتيب با مقادير ۲۷۵ و ۲۳۰ گرم بر متر مربع است .

بالاترين مقدار محصول بذ رمربوط به كشت اول اسفرزه در ناحيه همند ، برابر ۳۱۰ گرم بر متر مربع است . بهترين زمان و مكان كشت پسيليوم از نظر محصول بذر كشت اوايل بهار در كبوتر آباد با ۱۷۵ گرم بر متر مربع است . از طرفي مقايسه ميانگين محصول بذر در مناطق مختلف كشت نشان مي دهد كه اين محصول براي اسفرزه در همند ( ۲۰۸ گرم بر متر مربع ) ، براي بارهنگ در محوطه دانشگاه اصفهان ( ۲۳۲ گرم بر متر مربع ) و براي پسيليوم در كبوتر آباد ( ۱۹۵ گرم بر متر مربع ) بيشتر از نقاط ديگر بوده واسفرزه بيشتر از بارهنگ و اين يكي بيشتر از پسيليوم محصول مي دهد .

 

مقدمه
بررسيها نشان مي دهد سه گياه مورد مطالعه از منابع مهم توليد طبيعي موسيلاژ در جهان به شمار مي رود . اين سه گياه متعلق به سرده پلانتاگو از تيره پلانتاژيناسه (بارهنگ ) است . اين تيره بيشتر از نظر استفاده دارويي و صنعتي دانه برخي از گونه ها آن اهميت دارد . در اين پژوهش با توجه به نتايج حاصل از مطالعه موسلاژ در گونه هاي ديگر ، سه گونه پلانتاگو به نامهاي اسفرزه ، بارهنگ معمولي و پسيليوم كه به لحاظ مصارف پيش گفته بيش از ساير گزينه ها مطرح است ، در سطح زراعي مورد استفاده قرار گرفته است .

 

روش مطالعه
با توجه به گستره هاي طبيعي اين گياهان در ايران و نظر به خصوصيتهاي اقليمي – خاكي اين گستره ها ، سه منطقه كشت در اطراف تهرانودر منطقه كشت در اطراف اصفهان به منظور پرورش زراعي گونه هاي ياد شده ، همراه يكديگر و در كنار هم در نظر گرفته شده و با استفاده همه جانبه از منابع مطالعاتي مختلف و پيشرفتهاي علمي و عمومي در اين زمينه ، اقدامهاي لازم براي اجراي كار تحقيق شروع شد .

سه منطقه اطاف تهران عبارتند از :
۱- باغ گياه شناسي ملي ايران در ناحيه چيتگر كيلومتر ۱۵ بزگراه تهران كرج با طبيعت معتدل و خاك شني بسيار سبك .
۲- مزرعه پژوهشي دانشكده علوم دانشگاه تهران در ناحيه مرد آباد كرج با طبيعت قشلاقي و خاكي لومي – ماسه اي داراي بافت متوسط .
۳- ايستگاه پژوهشي موسسه تحقيقات جنگلها و مراتع ، واقع در ناحيه همند آبسرد نزديك دماوند با طبيعت ييلاقي و خاك لومي – رسي به نسبت سنگين .
دو منطقه اطراف اصفهان : يكي در محوطه دانشگاه اصفهان وديگري در ناحيه كبوتر آباد كه به طور متفاوتي داراي تركيبي از شرايط اقليمي – خاكي سه منطقه اطراف تهران بود .

بذرهاي مورد نظر جهت كشت از مركز تحقيقات مناطق كويري و بياباني اصفهان تهيه شد.
زمين جهت كشت در هر نوبت به ۱۲ كرت براي سه گياه در چهار تكرار به ابعاد ۲×۲ متر و فاصله ايمني يك متر از يكديگر و جوي آبياري تقسيم شد . كشت در هر كرت : براي اسفرزه شامل ۱۱ رديف با فاصله ۲۰ سانتي متر، براي پسيليوم شامل ۸ رديف با فاصله ۵/۲۸ سانتي متر و براي بارهنگ شامل ۶ رديف با فاصله ۴۰ سانتي متر از يكديگر در نظر گرفته شد . درهر رديف تعداد زيادي بذر كاشته شد تا چنانچه بذرتوان رويشي نداشته باشد و يا تحت عوامل نامسائد محيطي جوانه نزند ، تراكم مناسب از بين نرود.

پس از سبز شدن بذرها و از بين رفتن احتمال عوامل نامسائد ، بوته ها به فاصله فوق براي هر گونه تنگ شد و تراكم هر بوته در هر كرت آزمايشي به طور يكنواخت نگه داشته شد. عمق كاشت بريا بارهنگ به طور تقريبي در سطح خاك و براي دو گونه ديگر در لايه بسيار نازكي پايينتر از سطح انتخاب شد .
آبياري سبك به صورت باراني ۲ بار در هفته براي ماه اول كشت وسپس هر ۵ تا ۸ روزيك بار براي ماههاي بعدي انجام شد و در آخر كار به ۱۰ روز يك بار يا بيشتر بسنده شد .وجين با دست در فواصل آبياري و به طور مداوم در طول آزمايش انجام گرفت.عمليات تنك كردن در جريان وجين اول وپس از اينكه هر گياه چند برگي شد صورت گرفت ، به نحوي كه فاصله مناسب بين بوته ها روي هر رديف تامين شد .

مقدار محصول بذر بر حسب كيلوگرم بر متر مربع ( با حذف گياهان حاشيه كرت ) براي كشتهاي مختلف هر منطقه تعيين شد . از آنجا كه ميوه هاي اين گياهان در اواخر دوره رشد به تدريج مي رسد . در فاصله هاي زماني مناسب سه تا چها بار نسبت به برداشت محصول اقدام و پس از آن عمليات بوجاري و توزين بذرها انجام گرفت .

محاسبات آماري مربوط به ويژگيهاي گونه هاي گياهان ، زمان كشت انها ، مكان كشت ، مقدار محصول نهايي و غيره در قالب گروههاي آماري مختلف ، بر اساس آزمون دانكن ، با كسب سطوح اطمينان بالاي ۸۸ درصد درمركز آمار موسسه تحقيقات اصلاح بذرو نهال كرج به انجام رسيد ..

جدول شمارة ۱ . طول دورة كشت هرگياه و ميانگينهاي حداكثر دما

در مناطق پنج گانه كشت گياهان

مناطق كشت و گياهان كشت در آنها دورة كشت اول دورة كشت دوم دورة كشت سوم
طول دورة روز حداكثر دما
C حداقل دما
C طول دورة
روز حداكثر دما
C حداقل دما
C طول دورة
روز حداكثر دما
C حداقل دما
C
كبوتر آباد بارهنگ پيسيليوم ۱۵۱
۱۵۱ ۷/۲۳
۷/۳۲ ۲/۱۴
۲/۱۴ ۸۰
۱۲۳ ۵/۳۳
۲/۳۴ ۹/۱۵
۲/۱۵ –





دانشگاه اصفهان بارهنگ
پيسيليوم ۱۵۲
۱۷۱ ۷/۳۲
۳۳ ۹/۱۴
۹/۱۸ ۱۱۷
۱۳۸ ۷/۳۴
۷/۳۲ ۳/۲۰
۶/۱۸ –
– –
– –

باغ گياهشناسي چيتگر بارهنگ پيسيليوم اسفرزه ۱۲۷
۱۱۹
۵۵ ۷/۳۲
۶/۲۹
۶/۲۹ ۴/۲۱
۴/۱۸
۵/۱۸ ۱۶۲
۱۱۵
۷۰ ۳/۳۱
۵/۳۴
۷/۳۱ ۷/۲۰
۲۳
۴/۲۰ ۱۶۴
۱۲۸
۷۲ ۴/۳۰
۷/۳۳
۵/۳۵ ۷/۱۹
۲/۱۸
۳/۲۳
مزرعةپژوهشي دانشكده علوم در كرج پيسيليوم اسفرزه ۱۲۹
۹۷ ۲/۳۱
۵/۲۸ ۱۶
۶/۱۳ ۱۲۲
۷۸ ۳/۳۲
۳/۳۲ ۱۷
۲/۱۷

*
۸۶ ۳۴
۷/۳۳ ۴/۱۸
۱۸

هند بارهنگ پيسيليوم اسفرزه ۱۲۹
۱۶۴
۱۰۰ ۷/۲۹
۲۷
۷/۳۰ ۸/۱۲
۴/۱۰
۹/۱۵ *
۱۶۳
۹۰ ۱/۲۹
۱/۲۷
۱/۲۹ ۴/۱۱
۲/۱۰
۹/۱۱ *
*
* ۱/۲۷
۴/۲۵
۳/۳۱ ۲/۱۰
۳/۹
۵/۱۳
بعلت تاخير كشت ، گياهان به بذر نشستند .
-كشت انجام نشد شروع كشت اول در هند آبسرد اواخر ارديبهشت و در ساير مناطق اوايل ارديبهشت بوده است . شروع كشت نوبت دوم در هند آبسرد اواخر خرداد و در ساير مناطق اوايل خرداد بوده است . شروع كشت نوبت سوم در هند آبسرد اواسط تير ماه و در باغ گياه شناسي و در مزرعه كرج اواسط خرداد بوده است .

جدول شماره ۲ . مشخصات خاك شناسي مناطق پنجگانه كشت

كبوتر آباد دانشگاه اصفهان باغ گياهشناسي چيتگر تهران مزرعه پژوهشي دانشكده علوم در كرج هند
آبسرد
درصدشن(sand) 30 54 84 34 26
درصد ليمون(silt) 47 22 11 49 41
درصد رس(clay) 23 24 5 17 23
بافت خاك لومي شني، رسي، لومي شني، لومي لومي، شني لومي، شني
درصد نيتروژن كل ۱۱/۰ ۰۹/۰ ۰۸/۰ ۰۹/۰ ۱۰/۰
فسفر قابل جذب
(p.p.m) 4/21 8/2 64 10 1/17
پتاس قابل جذب
(p.p.m) 360 220 660 170 580
يون كلسيم(meq/L) 5/9 5/25 5/8 5 5
يون منيزيم(meq/L) 2/4 7/6 3/5 6/3 6/4
اسيديته كل اشباع(pH) 7/7 5/7 4/7 7/7 4/7
هدايت الكتريكي
(سيلسيوس) ۳/۲ ۲/۳ ۲/۲ ۹۲/۰ ۱

نتايج بحث
با توجه به ارقام جدول شماره ۳ و نتايج آماري مبتيني بر آن در ادامه يك جمعبندي استنتاجي در ده قسمت ارائه خواهد شد :

جدول شماره ۳ . محصول بذر سه گياه(gr/m2) در نوبتها و مناطق مختلف كشت

زمان و مكان كشت بارهنگ اسفرزه پسيليوم
كشت اول در كبوتر آباد
كشت دوم در كبوتر آباد
كشت سوم در كبوتر آباد
ميانگين ۲۳۰
۲۱۹

۲۲۴ –


– ۱۷۵
۱۴۴

۱۵۹
كشت اول در دانشگاه اصفهان
كشت دوم در دانشگاه اصفهان
كشت سوم در دانشگاه اصفهان
ميانگين ۲۰۸
۲۵۷

۲۳۲ –


– ۹۳
۱۲۰

۱۰۶
كشت اول در باغ گياهشناسي
كشت دوم در باغ گياهشناسي
كشت سوم در باغ گياهشناسي
ميانگين ۱۷۰
۱۵۸
۱۶۱
۱۶۳ ۱۰۸
۱۲۲
۸۵
۱۰۵ ۳۸
۴۴
۲۵
۳۵
كشت اول در مزرعهپژوهشي كرج
كشت دوم در مزرعهپژوهشي كرج
كشت سوم در مزرعهپژوهشي كرج
ميانگين –


– ۱۲۸
۱۸۶
۱۱۱
۱۳۵ ۷۶
۴۷
*
۶۱
كشت اول در ناحيه هند
كشت دوم در ناحيه هند
كشت سوم در ناحيه هند
ميانگين *
*
*
* ۳۱۰
۱۰۶
*
۲۰۸ *
*
*
*

به علت مساعد نبودن شرايط كشت گياهان به باردهي نرسيدند
– كشت انجام نشد

۱) مطالعة فنولوژي اين گياهان نشان مي دهد كه طول دورة رشد پيسيليوم ( حداقل ۱۱۵ و حداكثر ۱۷۱ روز ) بيشتر از بارهنگ ( حداقل ۸۰ و حداكثر ۱۶۴ روز ) و در بارهنگ بيشتر از اسفرزه ( حداقل ۵۵ و حداكثر ۱۰۰ روز ) است .
۲ ) منطقة كبوتر آباد و دانشگاه اصفهان براي كشت اسفرزه ، منطقة مرد آباد كرج و هند آبسرد براي كشت بارهنگ و منطقة هند آبسرد براي كشت پيسيليوم مناسب نيست . از طرف ديگر بررسيها نشان مي دهد كه از منطقه اصفهان براي كشت پيسيليوم و بارهنگ و از منطقة تهران براي كشت اسفرزه بهتر مي توان استفاده كرد( نمودارهاي۱و۲و۳ ) .

۳ ) با توجه به طول دورة كشت و منطقة مناسب براي كشت كه در بالا به آن اشاره شد مي توان نتيجه گرفت كه كشت اسفرزه در تهران نسبت به كشت پيسيليوم و بارهنگ در اصفهان به صرفه نزديكتر است .

۴ ) همان طور كه در جدول شماره ۳ مشاهده ميشود ، در مورد بارهنگ ، محصول بذر در بيشتر موارد ( به استسناي كشت دوم دانشگاه اصفهان ) در كشتهاي دوم و سوم كاهش مي يابد ، براي همين هرچه كشت زودتر انجام گيرد محصول بذر بيشتر خواهد بود ، يعني بين زمان كشت و مقدار محصول بارهنگ رابطة مستقيم وجود دارد . بطور كلي مناسب ترين زمان و مكان كشت جهت توليد محصول بذر براي بارهنگ كشتهاي دوم دانشگاه اصفهان و كشت اول كبوتر آباد به ترتيب با مقادير ۲۷۵ و ۲۳۰ گرم بر متر مربع است .

۵ ) بالاترين مقدار محصول بذر مربوط به كشت اسفرزه در منطقة هند و برابر ۳۱۰ گرم بر متر مربع است . اين مقدار از بالاترين مقدار آن در پوناي هند كه برابر ۱۳۵ گرم بر متر مربع است ( به اندازة محصول مربوط به كشت در كرج ) بسيار بيشتر و نزديك به ۵/۲ برابر آن است (۹) . همچنين دورة كشت اسفرزه در منطقة هند نيز كوتاه تر از دورة مشابه آن در هند است ( در مردآباد كرج ميانگين محصول كشت هاي مختلف به ۱۳۵ گرم بر متر مربع و در باغ گياه شناسي به ۱۰۵ گرم بر متر مربع ).

اين مطلب نشان دهندة وجود پتانسيل در رويش گياه اسفرزه است . زيرا محصول بذر مورد بحث در شرايط طبيعي كامل و بدون هيچ مراقبت و تيمار معمول حاصلخيزي بدست آمده ، در صورتي كه مورد مشابه آن در هند با اقدامهاي به زراعي همراه بوده است . از جهت آماري به نظر مي رسد ، اين امر در درجة نخست مرهون مساعدت اقليمي و پس از آن غناي طبيعي خاك آبرفتي و دامنه اي منطقه است .