ارزن

مقدمه
واژه ارزن در مورد محصولات مختلف علفي به كار مي رود كه بذرهاي آن براي مصرف انسان يا تغذيه حيوانات اهلي برداشت مي شود . سورگوم را در بسياري از قسمت هاي آفريقا و آسيا ، ارزن قلمداد مي كنند و ذرت جارويي تحت عنوان ارزن جارويي در استراليا شناخته مي شود . در مقايسه با ديگر غلات دانه ريز ، ارزن به طور معمول مناسب خاك هايي با حاصل خيزي كمتر بوده و در شرايط نامناسب مانند گرماي شديد و بارندگي كم ، رشد مي كند . و به فصل رشد كوتاه تري نياز دارد . در بين غلات ، ارزن بيشترين كارآيي مصرف آب را داراست ( جدول ۱) .

اگر چه ، عملكرد ارزن در خاك هاي حاصل خيز كمتر از عملكرد ذرت و حتي سورگوم است ، ولي در خاك هاي شني با محدوديت آب ، نسبت به ذرت و سورگوم برتري دارد ، بنابراين براي تهيه غذا و علوفه در شرايط حاد قابليت بالايي دارد . اگر به طور مناسبي مديريت شوند علوفه اي با عملكرد بالا و كيفيت خوب توليد مي كند و از نظر عناصر غذايي موجود در دانه غني است . براي نمونه ارزن مرواريدي ميزان پروتئين و لايسين بالاتري نسبت به ذرت دارد .

ارزن ها در ايران محصول اصلي به شمار نمي آيند ولي در بسياري از قسمت هاي آسيا ، آفريقا ، چين و ايالات شوروي سابق از محصولات اصلي و مهم هستند .
ارزن براي تهيه علوفه و دانه كشت و كار مي شوند و هنگامي كه هدف از كشت ، توليد دانه باشد جزء غلات به شمار مي آيند . در برخي كشورها از جمله ايران به دليل اهميت زياد گندم ، جو و برنج ، از اهمي چنداني به عنوان غله برخوردار نيست و به دليل محدوديت هاي منابع آبي ، وضعيت جوي ، ارزن ها مي توانند به عنوان استفاده در تناوب هاي زراعي ، محصولات علوفه اي ، محصولات پوششي اهميت ويژه اي پيدا كنند . رايج ترين ارزن هاي مورد كشت در ايران عبارتند از : رقم هاي دم روباهي ، ارزن معمولي و رقم هاي ارزن مرواريدي .

طبقه بندي ارزن
از لحاظ طبقه بندي گياه شناسي ، پنج جنس Echinoghola , Setaria , Panicum , Pennisetum , Paspalum از خانواده Paniceae مي باشند ، جنس Eleusine از خانواده Cglorideae بوده و جنس Eragrostis از خانواده Festuceae مي باشد .
مهم ترين گونه هاي مورد كشت ارزن عبارتند از : ارزن دم روباهي ( Setaria italica ) ، ارزن مرواريدي ( Pennissetum glaucum ) ، ارزن پروسويا ارزن معمولي ( Panicum miliaceum ) ، ارزن ژاپني ( Echinocholacrusgalli ) ، ارزن انگشتي ( Eleusine coracana ) ، ارزن نوك قهوه اي ( Panicum ramosun ) ، ارزن كودا ( Paspalum scrobiculatum ) و ارزن تف ( Eragrostis teff ) كه در زير به تفكيك آمده است .

۱- ارزن دم روباهي ، ايتاليايي و يا آلماني
اررزن دم روباهي ( شكل ۱) يكي از قديمي ترين محصولات زراعي است . اين محصول نياز به آب و هواي گرم دارد و در ماه هاي گرم تابستان با سرعت به مرحله رسيدگي مي رسد . به طور معمول در نواحي نيمه خشك كشت مي شود و نياز آبي كمي دارد ، اما به دليل سيستم ريشه اي كم عمق شرايط شديد خشكي را به خوبي تحمل نمي كند .
گياه زراعي ميانگين نسبت تعرق كارآيي مصرف آب ۳- kgm
ارزن ( ۸ رقم ) ۲۸۰ ۶۴/۳
سورگوم ( ۹ رقم ) ۳۰۵ ۴۶/۳
ذرت ( ۱۵ رقم گرده افشان آزاد ) ۳۴۹ ۸۸/۲
( ۸ هيبريد سينگل كراس ) ۳۵۰ ۸۷/۲
جو ( ۴ رقم ) ۵۱۷ ۹۳/۱
گندم ايمر ۵۱۷ ۹۳/۱
دوروم ( ۶ رقم ) ۵۲۰ ۹۳/۱
گندم معمولي ( ۱۶ رقم ) ۵۵۷ ۸۱/۱
يولاف ( ۴ رقم ) ۵۸۳ ۷۲/۱
چاودار ( ۱ رقم ) ۶۳۴ ۵۸/۱
برنج ( ۱ رقم ) ۶۸۲ ۴۷/۱

ويژگي قابل توجه زراعت ارزن دوره رشد كوتاه آن است ، به طوري كه ارزن هاي علوفه اي در ۷۰ – ۶۵ روز به مرحله رسيدگي و ارقام دانه اي در ۹۰ – ۷۵ روز به مرحله رسيدگي نائل مي شوند ، ارزن دم روباهي را مي توان هنگامي كه بيشتر محصولات زراعي ديگر تاريخ كاشت آن ها گذشته باشد ، كشت كرد .
ارزن دم روباهي ، گياهي است يك ساله علفي با ساقه هاي نازك ، راست و پرشاخ و برگ كه ارتفاع آن ها ۱۵۰ – ۳۰ سانتي متر است . بذرها در شبه خوشه هايي به نام پانيكول فشرده ايجاد مي شوند كه شبيه به دم روباه با رنگ هاي مختلف است . لذرهاي محدبي شكل و كوچك به وسيله پوششهاي رنگي احاطه شده اند كه رنگ آن بستگي به رقم دارد .

تنها در ايالات متحده ۱۰ رقم يا بيشتر ارزن دم روباهي مورد كشت و كار قرار مي گيرد . ارزن دم روباهي بيشتر به عنوان علوفه خشك و خوراك دام مورد استفاده قرار مي گيرد . اگر چه محصول هاي علوفه ايديگر از نظر كيفي برتر هستند ، اما ارزن دم روباهي نيز براي تغذيه گاو و گوسفند ، علوفه بسيار مناسبي فراهم مي آورد . ارزن دم روباهي به عنوان محصولي براي توليد غله و دانه مرغي نيز استفاده مي شود . برخي از بيماري ها ، مانند سفيدك ، بلايت باكتريايي و لكه هاي برگي بر روي ارزن دم روباهي تاثير مي گذارند . سياهك هندي ( سياهك ناقص ) نيز در برخي موارد مسئله ساز است كه مي توان آن را بهوسيله ضدعفوني بذرها به هنگام كاشت كنترل كرد .

۲- ارزن مرواريدي ، دم گربه اي ، بوريا ، شمعي و يا پني سيلاريا
ارزن مرواريدي (شكل ۲ ) به طور معمول به عنوان محصول مرتعي موقت تابستانه در برخي مناطق به عنوان محصول خوراكي انسان مورد استفاده قرار مي گيرد . ارزن مرواريدي گياهي است بلند ، راست ، علفي ، خوشه اي يك ساله كه بين ۵۰/۴ – ۸۰/۱ متر ارتفاع دارد . گياهي است كه سازگاري خوبي در خاك هاي شني با حاصلخيزي كم و مناطق كم باران دارد . ساقه هاي آن توپر بوده و برگ هاي طويل و نوك تيز با حاشيه هاي مضرس ريز دارد . پنچه هاي گياه مستقل

است وتوليد گل آذين به طول ۳۵ سانتي متر و عرض ۵/۲ سانتي متر يا كمتر مي نمايد كه از لحاظ گياه شناسي پانيكول ، سنبله مانند و متراكم است . پانيكول رسيده به رنگ قهوه اي بوده و سنبلچه ها به صورت جفتي به هم متصل شده و به وسيله كرك هاي زبر احاطه شده اند ، هر سنبلچه در واقع يك سنبله ثانويه است كه شامل دو گلچه مي باشد كه به طور معمول يكي از آن ها بنيه بهتري دارد . گلچه بالايي بارور و شامل سه بساك و يك مادگي با خامه دو شاخه پرمانند

است كه در بين لما و پالئا محصور شده اند . ارزن هاي مرواريدي به طور معمول دگر گرده افشان هستند و داراي رقم ها و هيبريدهاي متعددي هستند . موارد استفاده ارزن مرواريدي شامل تهيه علوفه خشك ، مرتع ، سيلو كردن ، توليد بذر و تغذيه انساني است . مشكلات بيماري ارزن مرواريدي بسيار كم بوده و يا وجود ندارد .

۳- ارزن پروسو ، جاروئي ، خوكي ، هرشي يا معمولي
ارزن پروسو ( شكل ۳ ) براي توليد دانه جهت تغذيه انسان كشت مي شود و در نواحي كه كشت غلات دانه ريز به صورت بهاره موفقيت آميز است ، سازگاري دارد . فصل رشد آن كوتاه بوده ( ۷۵-۶۰ روز ) و به طور معمول به عنوان محصولي دركاشت و تابستانه با فصل رشد كوتاه كه امكان كشت محصول ديگري نباشد ، كشت مي گردد .
آب و هواي به نسبت گرم براي رشد خوب محصول مناسب است . ارزن پروسو در بين محصول هاي غله اي كمترين نياز آبي را دارد ولي به علت سيستم ريشه اي كم عمق در اثر خشكي آسيب مي بيند . اين محصول در خاك هاي شني رشد خوبي ندارد .
گل آذين ارزن پروسو ، شامل يك پانيكول بزرگ بازشده با يك محور چوبي و خشن به ارتفاع ۱۲۰-۳۰ سانتي متر است . ساقه هاي آن راست و بزرگ بوده وبرگ هاي پوشيده از كرك دارد . بذرها به وسيله يك پوشينه يا زائده دروني احاطه شده و اندازه آن ها بزرگ تر از اندازه بذرهاي دم روباهي است . رنگ پوشينه ها از سفيد تا سياه متغير است ( قرمز ، قهوه اي و خاكستري ) .

بيشتر بذرها به وسيله خود باروري تلقيح مي يابند ولي برخي ديگر دگرباروري دارند . رقم هاي ارزن پروسو براساس شكل پانيكول به سه گروه تقسيم مي شوند :
۱- افشان
۲- آزاد و يك طرفه
۳- فشرده و راست

ارزن پروسو را مي توان به دنبال اكثر محصول ها كشت كرد ، اين ارزن به طور كلي گياهي است ديركاشت و تابستانه به طول فصل رشد كوتاه ، كه محصول قابل توجهي توليد مي كند . بيماري ها در ارزن پروسو رايج نيستند ، اما برخي بيماري ها به ويژه لكه نواري باكتريايي و سياهك خوشه ايجاد خسارت مي كنند . اين بيماري ها در هنگام تشكيل دانه ايجاد مي شوند ، بنابراين ، ضدعفوني بذرها قبل از كاشت لازم است .
جدول(۲) تاريخ كشت ، ميزان بذر و شرايط خاك در زراعت ارزن

نوع ارزن تاريخ كشت ميزان بذر شرايط خاك طول فصل
رشد
( كيلو گرم / هكتار ) ( براي توليد دانه ) روز

ارزن پروسو اواسط ارديبهشت-اوايل مرداد ۲۲-۱۱ تقريبا هر نوع خاك ۷۵-۶۰
ارزن دم روباهي اواخر ارديبهشت-اوايل شهريور ۱۱-۵/۵ كليه خاك ها ۹۰-۷۵
( براي توليد دانه ۵/۲ )

ارزن مرواريدي اواسط فروردين-اوايل مرداد ۸-۵/۲ تقريبا هر نوع خاك ۷۰-۶۰
ارزن ژاپني اواسط فروردين-اوايل مرداد ۱۳-۱۱ خاك هاي متوسط تا سنگين ۶۰-۴۵

ارزن انگشتي اواسط فروردين-اوايل تير ۹-۵ تقريبا هر نوع خاك ۱۲۰-۹۰
ارزن نوك قهوه اي اواسط ارديبهشت-اوايل مرداد ۱۲-۵/۵ تقريبا هر نوع خاك ۶۰-۴۵
۴- ارزن ژاپني ، طويله اي ، برنج ارزني و يا سوروف

ارزن ژاپني ( شكل ۴ ) به طور معمول به عنوان يك گراس علوفه اي كشت مي شود . اين گياه شبيه بارنيارد گراس مي باشد كه به عنوان يك علف هرز شناخته شده و شايد از آن منشاء گرفته شده باشد . ارزن ژاپني به طور معمول در آخر فصل به عنوان علوفه سبز و در شرايط آب و هوايي گرم مرطوب يا نيمه مرطوب كشت مي شود . اين گياه سريع ترين رشد را در بين تمام ارزن ها ، تحت شرايطآب و هوايي مناسب مي تواند داشته باشد ، و در مدت ۴۵ روز پس از كاشت به مرحله رسيدگي دانه مي رسد . ارزن ژاپني گياهي است علفي ، سك ساله باارتفاع ۱۲۰-۶۰ سانتي متر ، راست و با گل آذين پانيكول كه شامل ۱۵-۵ شاخه

بي دم و راست است . سنبلچه ها به رنگ قهوه اي تا ارغواني بوده و در يك طرف هر شاخه به وجود مي آيند . طول بذر كمي بيشتر از عرض بوده و بزرگ تر از بذر بارنيارد گراس است . ارزن ژاپني در خاك هاي مناسب رشد بسيار خوبي ندارد ، ولي در برابر چندين گونه از سياهك خوشه ، آسيب پذير است . از گونه

هاي ديگر وابسته به ارزن ژاپني مي توان از برنج جنگلي ( E . colonum ) نام برد كه به عنوان يك علف هرز شناخته مي شود . بوته هاي ارزن ژاپني از زمان رسيدگي براي تهيه علوفه خشك به علت داشتن ساقه هاي ضخيم مشكلاتي ايجاد مي كنند . بنابراين براي تهيه علوفه خشك مناسب بايد قبل از خوشه رفتن برداشت شوند .

۵- ارزن انگشتي ، راگي ، ناگلي ، پارمرغي ، كوراكونا و يا آفريقايي
به طور معمول ارزن انگشتي در مناطقي كه برنج كاشت مي گردد به عنوان محصول غذايي كاسته مي شود . برخلاف ديگر ارزن ها كه در شرايط خشك و نيمه خشك رشد مي كنند ، آب وهواي مرطوب براي رشد ارزن ايده آل بوده و تقريبا در هر نوع خاكي رشد خوبي مي كند . در مناطقي كه بارندگي سنگين دارند خوب به عمل نمي آيد ، البته شرايط نمناك را ترجيح مي دهد . اين ارزن يك ساله به طور معمول ۱۲۰-۹۰ سانتي متر رشد مي كند و پنچه هاي آزاد دارد . قارچ هلمينتوسپوريوم مي تواند سبب ايجاد لكه هاي برگي ، بلايت خوشه و بيماري بوته ميري در ارزن انگشتي شود ، زنگ سياه دانه نيز گزارش شده است .

۶- ارزن نوك قهوه اي
براي تهيه علوفه خشك و چراي دام كشت مي شود . اين محصول براي تغذيه پرندگان منبع غذايي بسيار مقوي را فراهم مي سازد . رشد سالانه آن سريع است و ۱۲۰-۶۰ سانتي متر ارتفاع با يك پانيكول باز به طول ۵ سانتي متر ايجاد مي كند . عملكرد علوفه خشك مناسب تر است . بذرهاي ارزن نوك قهوه اي به راحتي از گل آذين جدا مي شود ، انتشار بي رويه بذرهاي آن در طبيعت ، آن را به صورت يك علف هرز در برخي از مناطق درآورده است .

۷- ارزن كودا يا ارزن جويباري
اين نوع ارزن ها شبيه به گياهان علوفه اي معيني از جنس Paspalum هستند و با دالاس گراس ، واسي گراس و باهيا گراس قرابت دارند و از ابتدا براي تهيه علوفه كشت مي شوند .

۸- ارزن تف و ارزن هومري
ارزن تف براي تغذيه در بسياري از كشورها كشت مي شود . مقدار آهني اين ارزن حدود دو برابر غلات دانه ريز ديگر و محتواي كلسيم آن نيز حدود ۲۰ برابر ديگر غلات است . اين دو عنصر غذايي ، ارزش غذايي بسيار مناسبي را براي اين ارزن نسبت به ديگر ارزن ها فراهم آورده است .

ج) عمليات زراعي
كاشت ارزن به طور معمول مشابه كاشت ديگر غلات دانه ريز است و در فاصله رديف هاي ۲۰-۱۵ سانتي متر كاشته مي شوند . فاصله هاي رديف بيشتر سبب رقابت علف هاي هرز مي شود . آماده كردن بستر كاشت بايد مانند عمليات تهيه خاك براي غلات دانه ريز يا سورگوم باشد ، يا بستر كاشت به نسبت نرم و تخت براي كشت مناسب است . خاك قبل از كشت بايد بدون علف هرز باشد ، ارزن ها بايد طوري كشت شوند كه قبل از شروع يخبندان سيكل زندگيشان را طي كنند كه حدود ۷۰-۶۵ روز مي باشد در غير اينصورت با شروع يخبندان عملكرد كاهش خواهد يافت . در جدول خلاصه اي از عمليات به زراعي ارزن ها آورده شده است .

ارزن ها در خاك مرطوب و سرد جوانه نمي زنند بنابراين لازم است در چنين شرايطي زمان كاشت را تاگرم شدن مناسب خاك به تاخير انداخت . ماشين بذر كار را نيز بايد طوري تنظيم كرد كه عمق كاشت بيشتر از ۵/۱-۵/۲ سانتي متر نشود . به طور معمول اگر هدف توليد دانه باشد ، ميزان بذر مصرفي به نصف كاهش يافته و بايد به صورت رديفي كشت گردد تا اجازه عمليات زراعي را به كشاورز بدهد . در صورتي كه هدف توليد علوفه خشك باشد ، ميزان بذر بيشتري پيشنهاد مي شود . برداشت بذر ارزن به طور معمول به وسيله ماشين نوار ساز ۱ و زماني كه بذر هاي نيمه بالايي خوشه در مرحله رسيدگي باشند ، انجام مي گيرد . اين عمل از تلفات ريزش و ورس محصول جلوگيري مي كند .

ميانگين پروتئين دانه ارزن دم روباهي و پروسو بين ۱۱ تا ۱۲ درصد است . براي تهيه علوفه خشك ، برداشت را در ابتداي خوشه دهي انجام مي دهند ، به ويژه اگر براي تعليف اسب باشد . ارزن به مقدار زياد ، براي اسب مي تواند خطرناك باشر زيرا گلوكوزيدي به نام Setaarian كه فعاليت پيشاب آوري را زياد مي كند ، در آن وجود دارد . برداشت در ابتداي خوشه دهي اين خطر را كمتر مي كند . براي تغذيه گاو و گوسفند زمان برداشت را مي توان در ابتداي مرحله شيري در نظر گرفت . برداشت در مراحل بعدي هر چند داراي عملكرد بيشتري مي باشد ، ولي باعث كاهش كيفيت علوفه مي شود .

د) عمليات كوددهي
به طور كلي ارزن ها در خاك هاي غيرحاصل خيز كشت مي شوند . تمامي ارزن ها به نيتروژن و فسفر پاسخ مثبت مي دهند . دامنه كاربرد كودها در ارزن ها وسيع است . به طور كلي ۱۱۰-۴۵ كيلوگرم نيتروژن و ۶۵-۳۳ كيلوگرم در هكتار فسفر براي توليد علوفه خشك و يا دانه كفايت مي كند ، اما در بيشتر محصول هاي علوفه اي براي بالا بردن توليد و ميزان علوفه ، بايد حاصل خيزي بيشتري داشته باشد . براي تعيين مقدار مصرف كود ازت مورد نياز ، عواملي را بايد در نظر

گرفت مانند علوفه مورد نياز و تعداد حيوانات چرا كننده ، به طوري كه براي توليد علوفه زياد و چراي سنگين بايستي مقدار كود نيتروژن را دو برابر مقدار مورد نياز براي توليد علوفه خشك يا بذر در نظر گرفت . كود فسفر مورد نياز نيز بيشتر از مقدار لازم براي توليد بذر يا علوفه خشك است . با آزمايش خاك ، مي توان مقدار مورد نياز كود نيتروژن و فسفر و هر نوع عنصر غذايي كه ممكن است توليد را محدود سازد ، معين كرد . اين عناصر غذايي عبارتند از : پتاسيم ، سولفور ، كلسيم ، منيزيم ، آهن ، مس ، بر ، منگنز ، مس ، موليبدن و كلر ، يك يا بيشتر اين عناصر غذايي ممكن است به وسيله كم كردن حاصل خيزي خاك در توليد محصول ايجاد محدوديت كنند .