خصوصيات گياه شناسي كلزا

كلزا با نام علمي Brassica napus L. گياهي از تيره شب بو و از جنس كلم است . اين گياه از تلاقي هاي متعدد بين جنس هاي sinapis , brassica حاصل گرديده است. (عزيزي و همكاران ، ۱۳۷۸)

اين گياه داراي دو رقم بهاره و پاييزه است كه رقم بهاره نسبت به پاييزه است كه رقم بهاره نسبت به پاييزه كم محصولتر و كم ارتفاع تر و با مقاومت كمتر است . اين گياه يكي از گياهان زراعي روغني است كه مي توان آن را درمناطق معتدله و ارتفاعات بالا و تحت شرايط نسبتا خنك كشت كرد و تعداد كروموزمهاي آن ۲n=38 مي باشد . (عزيزي و همكاران ، ۱۳۷۸)

ويژگي مورفولوژيكي گياه كلزا
كلزا داراي يك ريشه اصلي و ضخيم و قوي با تعداد زيادي ريشه فرعي است . ارتفاع ريشه اصلي به cm 80 مي رسد در مرحله روزت قد گياه بسيار كوتاه است ارتفاع نهايي گياه cm 180-160 بسته به نوع رقم مي رسد . برگها در مرحله ابتدايي روزت طويل ، عريض با حاشيه گرد در مرحله ايستاده از تضاريس زيادي برخوردار است . گلهاي كلزا عمدتا به رنگ زرد مي باشند و داراي ۴ كاسبرگ ، ۴ گلبرگ و ۶ پرچم است .
خورجين ها پس از تلقيح از پايين به بالا تشكيل شده و همزمان با توسعه گل تكامل مي يابند . دانه ها به رنگ قهوه اي تيره يا سياه بوده و هرچه نارس تر باشند روشن تر هستند. وزن هر دانه بين ۵-۵/۳ گرم متغير است . (شهيدي و فروزان ، ۱۳۷۶)

مراحل رشد ظاهري كلزا
كلزا گياهي است يكساله كه همانند ساير گياهان داراي مراحل خاص فنولوژيكي است .
مراحل رشدي گياه كلزا را مي توان به ۷ مرحله تقسيم نمود .
مرحله A : جوانه زدن – گياهان ۲ برگ ابتدايي قلبي در اين مرحله دارد .
مرحله B : مرحله روزت – اين مرحله با توجه به تعداد برگ ظاهر شده به چند مرحله B1,B2,…,Bn تقسيم مي شود .
مرحله C : مرحله رشد رويشي- در اين مرحله گياه شروع به ساقه دهي مي نمايد و ميان گره ها قابل ديدن مي باشند .
مرحله D : مرحله ظهور غنچه هاي گل

مراحل F,E (مرحله گلدهي): در اين مرحله ابتدا غنچه هاي گل از هم جدا شده و اولين گلها باز شده و به تدريج به تعداد گلهاي باز شده افزوده مي شود .
مرحله G : مرحله شكل گيري خورجين (شهيدي و فروزان ، ۱۳۷۶)

خصوصيات گونه هاي مهم متعلق به جنس Brassica
كلزاي معمولي همان brassica nopus L. است كه در اروپا و كانادا كشت مي شود . ارقام بهاره و زمستانه اين گونه بعنوان منبع روغن گياهي كشت مي شود ولي ارقام زمستانه در شرايط مساعد معمولا پر محصولتر است . بذر اين گونه به رنگ سياه و در حالت طبيعي اشكالي با بذرهاي زردرنگ وجود ندارند . (عزيزي و همكاران ، ۱۳۷۸)

تقسيم بندي ارقام كلزا
كلزاي صنعتي : حاوي ۶۰-۲۲ % اسيد اروسيك در روغن و ۲۰۵-۱۰۰ گلوكوزينولات در هر گرم كنجاله .
رقم دو صفر : نوع تكامل يافته رقم يك صفر است و حاوي كمتر از ۲% اسيد اروسيك در روغن است .
رقم سه صفر : نوع اصلاح شده ارقام B.campeastris است و اصطلاحا به آن canoia گويند . (شهيدي و فروزان ، ۱۳۷۶)
تاريخچه توليد كلزا در ايران و جهان

كلزا ۲۰۰۰ سال قبل از ميلاد در هندوستان كشت مي شد اين گياه حدود ۳۵ سال قبل از ميلاد از چين به ژاپن انتقال يافت و تا قرن ۱۳ ميلادي تنها اراضي كمي از كشورهاي اروپايي به كشت آن اختصاص داشت . اولين سري از روغنهاي خوراكي از كلزا در سال ۱۹۵۶ در كانادا به بازار عرضه شد . (شهيدي و فروزان ، ۱۳۷۶)

در ۱۵ سال اخير بيشترين افزايش در سطح كشت كلزا مربوط به كشورهاي چين وهند است . از آنجايي كه عملكرد در اروپا نسبت به مناطق ديگر بيشتر است اكنون يك سوم توليد كل جهان را به خود اختصاص داده است . (شهيدي و فروزان ، ۱۳۷۶)

توليد كلزا در ايران از بدو شروع فعاليت شركت توسعه كشت دانه هاي روغني آغاز گرديد . در آن زمان بررسي هاي ترويجي به رقم سوئد كه كلزايي از گروه يك صفر محسوب مي شود در زراعت بهاره صورت گرفت . ولي بدليل عدم موفقيت زراعي از يك سو و بالا بودن استاندارد روغن ايران از سوي ديگرگسترش آن بسيار محدود گرديد باتوليد ارقام جديد از گروه دو صفر مطالعاتي در مورد موسسه تحقيقاتي اصلاح و تهيه بذر و نهال در ايستگاههاي مختلف كشور به ويژه در دو ايستگاه تحقيقاتي دشت ناز ساري و عراقي محله گرگان صورت گرفت كه نتايج حاصله نشانگر توان قابل ملاحظه كلزا در زراعت پاييزه در مناطق شمالي كشور بود . (شهيدي و فروزان ، ۱۳۷۶)
موارد كاربرد فراورده هاي كلزاي روغني

از آنجايي كه دانه كلزا در درجه اول به خاطر روغن آن كشت مي گردد اطلاعات مربوط به عملكرد دانه ممكن است با ارائه درصد روغن دانه تكميل گردد و يا اين كه بجاي عملكرد دانه اساسا عملكرد روغن بعنوان واقعي ذكر گردد . محصول ثانويه مهمي كه بعد از استخراج روغن باقي مي ماند كنجاله كلزا است كه جهت تغذيه دام مورد استفاده قرار مي گيرد. (احمدي وجاويدفر، ۱۳۷۷)

دلايل برتري كلزا و توجه كشاورزي به آن
• تطابق كلزا با شرايط مختلف جوي
• افزايش افزوده روغن و كنجاله در مقابل ساير محصولات و ارائه علوفه قابل ملاحظه

• امكان نگهداري محصولات به مدت طولاني

• امكان افزايش راندمان در واحد سطح
• مقاومت گياه در شرايط مرطوب در طول دوره بهره برداري
• هزينه توليد كم با توجه به زراعتهاي مشابه
• بازگشت مشابه سرمايه در شرايط مقايسه با ساير محصولات زراعي
• بررسي هاي وسيع تحقيقاتي در كليه موارد به ويژه در اصلاح و توليد ارقام جديد و مناسب
• حمايتهاي بازرگاني لازم

• آستانه حرارتي پايين و امكان رشد آن در درجه حرارتهاي پايين
• امكان استفاده از گل كلزا براي زنبورداري هزينه هاي كشاورزان را تقليل مي دهد
• كلزا در تناوب زراعي با گندم مي تواند در تكميل توليد گندم از نظر حذف علفهاي هرز ، كاهش بيماريها ، صرفه جويي در مصرف امكانات و توزيع خدمات مساعدت نمايد . (احمدي وجاويدفر، ۱۳۷۷)

شرايط رشد و نمو كلزا
اصولا خاكي كه براي كشت كلزا مناسب است بايد Ph آن بين ۷-۲/۶ باشد . كشت كلزا براي گرگان ، مازندران و گيلان ۲۰ مهر تا ۱۰ آبان و براي منطقه غرب ايران ۳۰-۱۵ شهريور و براي منطقه سردسير آذربايجان ۲۰-۱۰ شهريور و براي مناطق گرم نظير جيرفت اوايل آبان و اوايل آذر مناسب است . زراعت كلزا با ايجاد وقفه دركشت متوالي غلات به كنترل بيماري ها ، آفات و علفهاي هرز كمك كرده است . (احمدي وجاويدفر، ۱۳۷۷)
سطح زير كشت كلزا در ايران

كشور ايران با ۱۷۲۴۰ هكتار اراضي زير كشت كلزا ۰۶/۰ درصد از كل زمينهاي زير كشت كلزاي جهان را در اختيار دارد .
جدول ۱-۱-۹- سطح زير كشت كلزا به هكتار (۱۹۹۹-۱۹۹۳)
ايران ۵/۴۸۶ ۳۵۰۰ ۱۰۵۶۲ ۶/۶۳۷۹ ۵/۵۱۰۹ ۱۷۲۴۰

سهم ايران از سطح جهان ۰۰۲/۰ ۰۱۱/۰ ۰۴۵/۰ ۰۲۵/۰ ۰۱۹/۰ ۰۶۴/۰
سطح زير كشت كلزا در سال زراعي ۷۹-۷۸ در ايران ۱۷۲۴۰ هكتار بوده كه نسبت به سال قبل ۴/۲ برابر و نسبت به سال زراعي ۷۳-۷۲ ، ۵/۱۸۰ برابر افزايش دارد .(عزيزي و همكاران، ۱۳۷۸)
تنظيم كننده هاي رشد كلزا

مواد تنظيم كننده رشد براي غلات ، جهت كاهش ارتفاع و بهبود توان استقرار گياه ساخته شدند . چنين اثراتي براي كلزا هم در نظر گرفته شده است . دو نوع از مواد شيميايي آزمايش شده اند . آنتي جيبرلينها و آنتي اكسين ها كه در اين قسمت مورد توجه و بررسي قرار گرفته اند . در گياه كلزا اصولا جيبرلين در زمان شروع طويل شدن ساقه و اكسين به هنگام توسعه ب

 

عدي ساقه و با ظهور جوانه هاي گل توليد مي شوند . مواد تنظيم كننده رشد را مي تون در زراعت كلزاي پاييزه استفاده كرد تا از بلندي ساقه گياه در زمستان ممانعت شده و مقاومت آن به يخ زدگي افزايش يابد . لذا كاربرد مواد تنظيم كننده رشد براي محصولات زودكاشت و يا محصول پاييزه اي كه اندكي رشد كرده است مي تواند مفيد باشد . مصرف اين مواد در مرحله چهار برگي مي تواند رشد رويشي را كاهش دهد . اما هزينه مصرف پاييزه و مواد شيميايي تنظيم كننده رشد معمولا اقتصادي نيست . تصميم گيري براي مصرف اين مواد در كلزاي بهاره بويژه از جهت زمان مصرف آن ، كه پيش از س اقه رفتن يا در مراحل بعدي رشد باشد اندكي مشكل است . (عاشوري ، ۱۳۸۰)