كلزا

مقدمه :‌
دانه هاي روغني پس از غلات ، دومين ذخاير غذايي جهان را تشكيل مي دهند . اين محصولات علاوه بر دارا بودن ذخائر غني اسيد چرب ، حاوي پروتئين نيز مي باشند در اين ميان كلزايه عنوان يكي از مهمترين گياهان روغني در سطح جهان مطرح مي باشد . آخرين ارقام منتشره از سوي سازمان خواربار و كشاورزي جهاني ( FAO ) در سال ۱۹۹۹ نشان مي دهد ، كلزا پس از سويا و نخل روغني ، سومين منبع توليد روغن نباتي جهان به شمار مي رود .

مبدأ اوليه كلزا Brassica napus به خوبي روشن نمي باشد اما به احتمال قوي خواستگاه آن ناحيه آسيا و اروپا است ، كلمه Rapeseed در زبان انگليسي به كلزا اطلاق مي شود داراي ريشة Rapum به معني شلغم مي باشد .

زراعت كلزا از ۳۰۰ سال قبل در هندوستان رواج داشته و از آنجا به چين و ژاپن راه يافته است ،‌در اروپا استخراج روغن از دانه كلزا و دانه ساير گونه هاي متعلق به جنس Brassica دست كم از قرن ۱۶ رواج داشته است ، اين روغن ابتدا به عنوان روغن چراغ استفاده شد و سپس به عنوان روغن خوراكي مرسوم گرديد .
توليد تجارتي كلزا در سال ۱۹۴۲ به عنوان منبع تأمين كننده روغن روان ساز در جنگ جهاني دوم آغاز گرديد اما به دليل قحطي و گرسنگي و كمبود منابع روغن خوراكي مقداري از آن به مصرف غذايي رسيد و پس از آن با توجه به امكان استفاده خوراكي از اين روغن اصلاح آن مورد توجه قرار گرفت .

 

گونه ها و ارقام :
گياهان جنس براسيكا برحسب ميزان اسيداوريك به دوگروه عمده تقسيم مي شوند:
دسته اول كه با علامت اختصاري HEAR مشخص مي شوند داراي مقادير زيادي اسيد اروسيك بوده ( درحدود ۵۵ درصد ) و مصرف خوراكي ندارند . در سال ۱۹۷۴ روغنهايي كه كمتراز۵ درصد اسيد اروسيك داشتند تحت عنوان LEAR نامگذاري شدند ، بعدها محققين كانادايي نام كانولا را براي ارقام اصلاح شده كلزا ( داراي حداكثر ۲ درصد اسيد اروسيك ) انتخاب نمودند . علاوه بر ماده مضر فوق يك ماده مضر ديگر در كنچاله و علوفه كلزا وجود دارد كه تحت عنوان “ گلوكز اينولات “

شناخته مي شود و باعث طعم تند و بوي گزنده مي گردد . فيبر نيز از موادي است كه باعث افت كيفيت كنجاله مي گردد . ترتيب تكامل اصلاح در اين گياه روغني به قرار زير بوده است :

ارقام ( ۰ ) : در اين ارقام ميزان اسيد اروسيك به حد بسيار كمي تقليل يافته بطوريكه در ارقام امروزي تقريباً به صفر رسيده است .
ارقام ( ۰۰ ) : در اين ارقام علاوه بر ميزان اسيد اروسيك ميزان گلوكز اينولات نيز بسيار كاهش يافته است .
ارقام ( ۰۰۰ ) : در اين ارقام هر سه ماده نامطلوب اسيد اروسيك ، گلوكز اينولات و فيبر به حداقل رسيده اند .

تجزيه مواد تشكيل دهندة بذر كلزا
تركيبات پروتئين روغن رطوبت هيدارات كربن مواد معدني كلوكز
اينولات
مقدار % ۲۵-۱۷ ۴۵-۴۰ ۳/۷-۵/۵ ۲۵-۲۰ ۳/۵-۲/۳ ۴-۱

روغن كلزا در مقام مقايسه با روغن حاصله از دانه هاي روغني ممتاز آفتابگردان ، ذرت و سويا به دليل حضور اسيدهاي چرب اشباع نشده و فاقد كلسترول از كيفيت تغذيه اي بالايي برخوردار است .

ارقام كلزا داراي دو تيپ بهاره و پائيزه مي باشند كه ارقام بهاره به دليل دوره رشد كوتاهتر از عملكردكمتري برخوردارند و در ضمن نيازي به بهاره سازي(ورناليزاسيون) ندارند ، درحاليكه ارقام پائيزه نيازمند گذراندن يك دوره سرما مي باشند . جدول زير برخي ارقام رايج در ايران و ويژگي هاي آنها را نشان مي دهد :

نام رقم نوع رقم كد رقم عملكرد
دانه ton/ha درصد روغن سازگاري
طلايه ( كبري ) پائيزه ۰۰ ۳/۴-۱/۲ ۳/۴۱-۴۱ سرد و معتدل سرد
زرگل ( سرز ) پائيزه ۰۰ ۸/۴-۲ ۴۵-۴۲ سرد
PF7045/91 (ساري گل) بهاره ۰۰ ۸/۴-۲ ۴۵-۴۲ معتدل و گرم و مرطوب
Okapi پائيزه ۰۰ ۳ ۴۳ معتدل سرد و سرد

Fornax پائيزه ۰۰ ۳ ۴۳ سرد
SLM 0461 پائيزه ۰۰ ۳ ۴۳ سرد
Orient پائيزه ۰۰ ۹/۲-۷/۲ ۴۴-۴۲ معتدل سرد

Colvert پائيزه ۰۰ ۹/۲-۷/۲ ۵۳ معتدل سرد
Option 501 بهاره ۰۰ ۷/۲-۵/۲ ۴۴-۴۳ گرم و مرطوب
هيبريد Hyola 401 بهاره ۰۰ ۲/۳-۸/۲ ۴۵-۴۳ معتدل و گرم و مرطوب
هيبريد Hyola 308 بهاره ۰۰ ۹/۲-۷/۲ ۴۶-۴۴ معتدل و گرم ومرطوب

گياه شناسي :
كلزا از تيره شب بوئيان يا چليپائيان ، گياهي علفي با دوره رشد يكساله مي باشد داراي ريشه عمودي و بلند است كه در شرايط مناسب تا عمق ۸۰ سانتي متري خاك وحتي بيشتر نيز نفوذ مي كند .

كلزا داراي يك ساقة‌اصلي و تقريباً مدور مي باشد كه پس از به گل نشستن ساقه اصلي رشد ساقه هاي فرعي آغاز مي شود و تعداد زيادي شاخه فرعي منشعب مي شود ارتفاع نهايي بوته بين ۲۰۰- ۵۰ سانتيمتر است . برگهاي كلزا به سه فرم چسبيده به آغوش ، چسبيده معمولي ، و داراي دمبرگ مشاهده مي شوند . گل آذين به شكل خوشه بلندي است كه در آن گل ها از قسمت پايين خوشه شروع به شكفتن مي كنند . كلزا گياهي عمدتاً خود گشن است كه ميزان خود گشني آن بيش از ۷۰% مي باشد . ميوه كلزا غلاف يا به عبارت عامي خورجيني به طول ۵ تا ۱۰ سانتي متر است كه فاقد كرك بوده و در انتها به يك منقار منتهي مي شود .

 

شرايط اقليمي :
كلزا محصول مناطق معتدله است ، اما با اصلاح ارقام جديد سازگاري اين گياه به مناطق سرد نيز گسترش يافته است . آزمايشات نشان داده اند بيش از ۹۰% بذور كلزا در دماي ۲۰ تا ۲۵ درجه سانتيگراد ( دماي مطلوب ) درمدت ۱ تا ۲ روز جوانه ميزنند در حاليكه در دماهاي ۲ تا ۳ به ۳۴ تا ۶۷ درصد كاهش مي يابد .

كلزا در تمام مراحل رشد تا حدودي نسبت به سرما مقاوم است و در حالت روزت تحمل آن بسيار زياد مي گردد . درجه حرارت پايه براي اين گياه معمولاً ۵ درجه سانتيگراد در نظر گرفته مي شود . درجه حرارت مطلوب براي رشد و نمو كلزا ۳۰-۲۵ درجه مي باشد ولي قادر به تحمل دماي ۴۰ درجه سانتي گراد براي دوره هاي كوتاه نيز مي باشد و چنانچه درجه حرارت مرحله رويشي بالاتر از مرحله گلدهي و دانه بستن باشد عملكرد نهايي افزايش خواهد يافت .
دامنه فنوپريود براي كلزا بسيار گسترده است به طوري كه مي تواند در دامنه ۱۰ الي ۲۴ ساعت روشنايي قادر به رشد باشد . بطور كلي كلزا يك گياه روز بلند مي باشد و روزهاي بلند رشد رويشي آنرا كوتاه مي كنند و يا افزايش طول روز گاهي تسريع مي شود .

عوامل مهم تشكيل عملكرد و كيفيت محصول عبارتند از : شدت تشعشع ، طول روز و تركيب طيف نوري بعلاوه عوامل آب و هوايي افزون بر تأثير مستقيم بر عملكرد به طور معني داري در عمليات برداشت مؤثر است . چرخه زندگي كلزاي پاييزه داراي دو مرحله مشخص است . مرحله رويشي كه اندامهاي رويشي در پاييز شكل مي گيرند و با گذشت مرحله خواب زمستانه ، گياه رشد سريع خود را در بهار شروع كرده كه اين مرحله همراه با تمايز اندامهاي زايشي است .

كلزا طي فرايندهاي سازگاري در فصل پائيز به درجه حرارت هاي پائين مقاوم مي شود وقتي درجه حرارت در اوايل بهار تغيير مي كند به ويژه وقتي كه يخبندان هاي مجدد پس از يك دوره كوتاه گرما حادث مي شود اغلب باعث كاهش اين مقاومت شده وايجاد خسارت مي كند(۶-تا۱۲- درجه سانتي گراد). بسته به وضعيت رشد و نمو و درجه سازگاري و رقم كلزا مي تواند سرماي ۱۵- تا ۲۰- درجه را تحمل نمايد و حتي وقتي توسط برف پوشيده شده اند به سرماهاي پائينتر نيز مقاوم هستند . دماهاي كمتر از ۷- تا ۱۵- درجه سانتيگراد براي برگها كشنده است اما گياهاني كه سيستم ريشه آنها به خوبي توسعه يافته و نقاط رشدي توسط برگها پوشيده شده است در دماهاي پائين نيز زنده مي مانند .

سرماي ديررس دراواخر فروردين و اوايل ارديبهشت ماه در مناطق سرد طي رشد طولي گياه ساقه ها را به حالت S در آورده و همچنين درهنگام گلدهي با از بين بردن گل آذين بويژه گل آذين اصلي خسارت عمده اي به محصول وارد مي سازد .

ركود زمستانه از زماني كه متوسط درجه حرارت روزانه به زير ۲ درجه سانتيگراد مي رسد شروع و در بهار زماني كه متوسط دما به بالاي درجه سانتي گراد ميرسد گياه از حالت ركود خارج مي شود . با اين حال مرحله روزت نمي تواند به مفهوم رشد مطلق باشد تعداد مطلوب برگهاي حقيقي در پايان رشد پائيزه ۱۰-۸ عدد است . در بين تمامي عوامل آب و هوايي دما بيشترين اثر را روي كيفيت دانه كلزا دارد . بيشترين مقدار روغن تحت شرايط روزهاي كوتاه ، درجه حرارت هاي معتدل و رطوبت نسبي پائنتر توليد ميشود و بيشترين ميزان پروتئين وقتي توليد ميشود كه روزها كوتاه و درجه حرارت بالا است .

مراحل فنولوژي :
براي تشريح مراحل رشد و نمو كلزا مي توان از روش كدگذاري توسط دانشمنداني همچون هارپر بركن كمپ ( HB) و سيلوستر وبرادلي (SB) صورت گرفته است . براساس آخرين روش كدگذاري كه توسط انجمن كلزاي كانادا ( ۱۹۹۸ ) انجام گرفته است اين مراحل به صورت زير تقسيم بندي شده است :
كد مرحله نام مرحله مراحل فرعي
۱ گياهچه ( سبز شدن )
۲ روزت
۱-۲ نخستين برگ حقيقي گسترش مي يابد
۲-۲ دومين برگ حقيقي گسترش مي يابد
۳-۲ سومين برگ حقيقي گسترش مي يابد

 

۳ غنچه دهي
۱-۳ گل آذين در وسط روزت قابل رويت مي شود
۲-۳ گل آذين به بالاتر از سطح روزت رشد مي كند
۳-۳ غنچه هاي پاييني به زردي مي گرايند

۴ گلدهي
۱-۴ نخستين گل مي شكند
۲-۴ تعدادزيادي گل مي شكندوغلافهاي پاييني درازمي شود
۳-۴ غلافهاي پاييني شروع به دانه بندي مي كند
۴-۴ پايان گلدهي و متورم شدن دانه غلافهاي پاييني

۵ رسيدن
۱-۵ دانه هاي غلافهاي پاييني به حد نهايي رشد رسيده و حالت شفاف دارند
۲-۵ دانه هاي غلافهاي پاييني سبز رنگند
۳-۵ دانه هاي غلافهاي پاييني زرد متمايل به قهوه اي يا
سبزمتمايل به زرد شده اند .

۴-۵ دانه هاي غلافهاي پاييني زرد يا قهوه اي شده اند
۵-۵ دانه هاي كليه غلاف ها قهوه اي شده و بوته مي ميرد
بعضي ازمراحل فوق در شكلهاي ۱ الي ۱۰ ديده مي شود.
علل عمده انتخاب كلزا و توسعه كشت آن در ايران :

۱- تجارب ارزنده كشورهاي پيشرفته جهان وموفقيت چشمگير آنها ، درنتيجه امكان دسترسي سريع به يافته هاي تحقيقاتي و اجرايي آنها .
۲-پاييزه بودن آن و درنتيجه امكان استفاده از نزولات آسماني و نياز كمتر به آبياري.
۳-در تناوب زراعي با غلات و تعدادي از محصولات زراعي موجب افزايش عملكرد مي شود و تا ۲۷% امكان مبارزه مطلوب با علف هاي هرز نازك برگ غلات را به وسيله علف كش هاي اختصاصي نازك برگ كش فراهم مي سازد .

۴-در توسعه صنعت زنبورداري نقش مهمي ايفا مي كند . ( در انگلستان سطح زيركشت كلزا از درختان ميوه فراتر رفته و اين گياه را به منبع اصلي تغذيه زنبورهاي عسل تبديل نموده است . )
۵- در مقايسه با بعضي از دانه هاي روغني مرسوم ، درصد روغن بالايي دارد و همچنين از كيفيت تغذيه اي مطلوبي برخوردار است .

كشت كلزا در ايران و جهان :
سه كشور چين ، هند و كانادا به ترتيب توليد كنندگان عمدة كلزا درجهان بوده و ۷/۷۰ درصد از كل اراضي زيركشت كلزاي جهان را در سال ۲۰۰۰ در اختيار داشته اند . طبق آمار سال ۲۰۰۰ ايران با ۱۷۲۴۰ هكتار اراضي زيركشت كلزا ۰۶/۰ درصد از كل زمين هاي زيركشت كلزا جهان را در اختيار دارد كه با توليد ۱۷۰۱۰ تن سهمي برابر ۰۴/۰ درصد كل توليد جهان را به خود اختصاص داده است . يعني عملكرد كلزاي ايران ۹۸۷ كيلوگرم در هكتار بوده كه نسبت به متوسط جهاني ۶۷ درصد ميباشد . در بين استانهاي كشور بيشترين ميانگين ميزان عملكرد كلزا در سال زراعي ۷۹-۷۸ كيلوگرم در هكتار مربوط به دشت مغان و كمترين آن با ۱۲۹ كيلوگرم در هكتار مربوط به استان كرمانشاه بوده است .

سابقه كشت كلزا در استان چهارمحال و بختياري :
دراستان چهارمحال و بختياري كشت كلزا تقريباً از سال زراعي ۷۴-۷۳ آغاز و در سال زراعي ۷۹-۷۸ سطح زيركشت به ۲۰ هكتار و متوسط عملكرد ۳۳۳ كيلوگرم درهكتار افزايش يافته است . در سال زراعي ۸۰-۷۹ سطح سبز اين محصول در استان به ۸۰ هكتار فزوني يافته و سهميه استان در سال زراعي ۸۱-۸۰ از سوي شركت دانه هاي روغني ۲۰۰ هكتار تعيين گرديده است .

اين تعيين سهميه در حاليست كه از لحاظ تطبيق شراي آب و هوايي و اقليمي اين محصول در استان چهارمحال وبختياري اطلاعات چنداني در دست نمي باشد . در اين راستا با توجه به اهميت استراتژيك كاشت دانه هاي روغني در سطح كشور اميد است با مطالعه تأثير شرايط آب و هواي استان بر اين محصول و شناخت بيشتر واكنش كلزا به تغييرات پارامترهاي جوي گاهي هر چند كوچك در اين زمينه برداشته باشيم .