نظام آموزشي پاكستان
آموزش پيش دانشگاهي
ساختار آموزشي
تحصيلات‌ ابتدايي‌ طي دوره‌۵ساله‌ (Grades 1-5) ازسن‌۵سالگي‌ آغاز مي‌گردد.سپس‌ دانش‌ آموزان‌ وارد دوره‌ آموزشي دو مرحله‌ اي‌ مشتمل برمرحله‌ اول‌(Grades 6-8) و مرحله‌ دوم‌ (Grades 9-10) مي گردند.نهايتا در پايان‌ دوره‌ هاي‌ مذكورو پس ازگذراندن‌ آزمونهاي‌دوره‌۱۰ساله،گواهينامه‌Secondary School Certificate

(SSC) به فارغ التحصيلان اعطا ميگردد.پس‌ازدريافت‌گواهي‌ مذکور،دانش‌ آموزان‌ ازمجوز ورود مستقيم به كالجهاي‌ وابسته‌ به‌دانشگاهها واحرازمدرك‌(Bachelor Degree)پس‌از۴سال‌ تحصيل‌ برخوردارمي گردند.علاوه براين،با گذراندن دوره‌ پيش‌ دانشگاهي‌‌۲ساله(Grades11-12)گواهينامه(SSC)به فارغ التحصيلان اعطا مي گردد.درمجموع‌ دانش آموزان مقطع پيش دانشگاهي، پس‌ از۱۲سال‌ تحصيل‌ با شركت‌ درآزمونهاي نهايي‌ با دريافت‌ مدرك‌ ديپلم‌ متوسطه‌Higher Secondary Certificate(HSC) به آزمودن شانس‌ خود جهت ورود به‌ دانشگاه‌ مي پردازند .

آموزش پيش دبستاني
مقطع آموزش پيش دبستاني در کشور پاکستان مدت زمان ۶ ماه به طول انجاميده و از سن۵سالگي آغاز مي گردد.گفتني است که کليه برنامه هاي آموزشي و مراقبتي مراکز آموزش پيش دبستاني کشور پاکستان به صورت اجباري و رايگان به کليه کودکان پاکستاني ارائه مي گردد.مهدكودك از جمله اولين مكان هاي آموزشي کشور پاکستان به شمار مي آيدكه كودكان را جهت آموزش و تربيت بدانجا مي سپارند. پس از مهدكودك دورة آمادگي است، اين مرحله از مراحل

آموزش بمدت ۱سال براي كودكاني كه قصد ورود به مقطع ابتدايي را دارند در كودكستانها ارائه مي گردد.گذراندن دوره آمادگي براي كودكان بين رده هاي سني ۴ تا ۵ سال كه قصد ورود به مقطع ابتدايي را دارند، الزامي است. چراکه والدين كودكان به هنگام ثبت نام کودکان خود در مدارس ابتدايي، ملزم به ارائه مدرك قبولي دوره آمادگي فرزند خود را مي باشند.هدف از گذراندن اين دوره ، آشنايي کودکان با دروس، ضوابط، شرايط مدرسه و همچنين تقويت و پرورش قابليت هاي فكري و روحي و اجتماعي آنان و نهايتا آماده سازي کودکان جهت ورود به مقطع آموزش ابتدايي است.

آموزش پايه
تحصيلات اجباري(آموزش پايه) بر۵/۱۰سال تحصيلي (مقاطع پيش دبستاني تا مقطع تکميلي متوسطه)مشتمل مي گردد.
آموزش ابتدايي
ساختار آموزش ابتدايي
نرخ معلمين زن تعداد كل معلمين نرخ دختران ثبت نامي تعداد كل کودکان ثبت نامي تعدادمدارس سال تحصيلي
۸۴۵۰۰ ۲۶۰۹۰۰ ۳۳۴۲۰۰۰ ۱۰۴۰۰۰۰۰ ۱۱۰۵۲۲ ۱۹۹۰
۹۲۷۰۰ ۲۷۷۸۰۰ ۳۶۷۵۰۰۰ ۱۰۹۳۷۰۰۰ ۱۱۴۱۴۲ ۱۹۹۱
۹۴۹۰۰ ۲۹۳۵۰۰ ۳۷۱۴۰۰۰ ۱۰۷۳۶۰۰۰ ۱۱۲۳۷۹ ۱۹۹۲
۶۹۳۰۰ ۲۹۹۰۰۰ ۴۵۹۶۰۰۰ ۱۲۷۲۶۰۰۰ ۱۳۰۵۹۶ ۱۹۹۳

۱۰۹۶۰۰ ۳۲۲۰۰۰ ۵۰۵۵۰۰۰ ۱۳۲۸۸۰۰۰ ۱۳۴۰۶۰ ۱۹۹۴
۱۱۴۵۰۰ ۳۳۴۰۰۰ ۵۶۳۸۰۰۰ ۱۴۲۶۴۰۰۰ ۱۳۹۶۳۴ ۱۹۹۵
۱۰۹۳۰۰ ۳۳۱۰۰۰ ۵۷۰۲۰۰۰ ۱۴۵۲۷۰۰۰ ۱۴۳۱۳۰ ۱۹۹۶
۱۱۲۶۰۰ ۳۳۹۵۰۰ ۶۳۱۲۰۰۰ ۱۵۵۵۳۰۰۰ ۱۵۰۹۶۳ ۱۹۹۷
برنامه هاي آموزشي
ازجمله مهمترين برنامه هاي آموزشي مقطع آموزش ابتدايي ميتوان به دروس زبان اول،زبان دوم، رياضيات،علوم اخلاقي واسلامي،فيزيك،علوم،هنر،علوم اجتماعي،زبان فارسي پشتو و فرهنگ پاكستاني،كار عملي و طرح درختي اشاره نمود. گفتني است که مدت زمان ارائه هفتگي دروس آموزشي مقطع ابتدايي بردوره هاي آموزشي۵روزكاري كامل(۴ساعت و۴۰دقيقه طي ۷جلسه آموزشي و نصف روزشامل ۲ساعت و۴۰ دقيقه طي ۴ جلسه آموزشي)مشتمل مي گردد.گفتني است که مدت زمان ارائه هفتگي دروس آموزشي مقطع مقدماتي متوسطه بردوره هاي آموزشي۵روزكاري كامل(۵ساعت و ۲۰دقيقه طي ۷جلسه آموزشي و جلسات نصف روزه شامل ۲ساعت و۲۰ دقيقه طي ۴ جلسه آموزشي) مشتمل مي گردد.كل دوره هاي هفتگي آموزشي بر ۴۵ هفته آموزشي مشتمل مي گردد.

برنامه هاي آموزشي پايه بنا به پايه هاي تحصيلي
پايه هاي ۴و ۵ پايه۳ پايه هاي ۱و۲ ماده درسي پايه
تعداد ساعات هفتگي تعداد جلسات هفتگي تعداد ساعات هفتگي تعداد جلسات هفتگي تعداد ساعات هفتگي تعداد جلسات هفتگي ساعات هفتگي
۴ ۶ – – – – زبان اول
– – ۲ ۳ ۲ ۹ شنيدن و صحبت كردن
– – ۶ ۹ ۸ ۱۲ خواندن
– – ۴ ۶ ۴ ۶ نوشتن
۴ ۶ ۴ ۶ – – زبان دوم

۶ ۴ ۴ ۶ ۶ ۹ رياضيات
۶ ۴ ۲ ۳ ۲۰/۱ ۲ علوم اسلامي
۳ ۲ ۲ ۳ ۲ ۳ تربيت بدني
۵ ۲۰/۳ – – – – علوم

۴ ۴۰/۳ – – – – علوم اجتماعي وفرهنگ پاكستاني
۳ ۲ – – – – علوم هنري
۱ ۴۰/۰ – – – – كارعملي / طرح درختي
۴۰/۲۶ ۴۰ ۲۶ ۳۹ ۲۶ ۳۹ جمع
افت تحصيلي
بالاترين نرخ افت تحصيلي مقطع ابتدايي دركلاسهاي اول و دوم مي باشد.۲۵% پسران و ۴۰%دختران پيش از ورود به كلاس دوم ابتدايي ،مبادرت به ترک تحصيل مي نمايند.نرخ افت تحصيلي درسطح شهري۳۲% ودرمناطق روستايي۵۹%ميباشد.نرخ افت تحصيلي مردان روستايي۵۴%ونرخ افت مردان شهري۵ نيز/۲۶%مي باشد.درمقايسه نرخ افت مردان ، نرخ افت زنان روستايي۶۷% و زنان شهري ۳۸%مي باشد. نرخ افت تحصيلي افراد در استانهاي کشور بسيار بالا است.در منطقه پنجاب نرخ افت روستايي۵۴ % وشهري ۴۷% است.درمنطقه سند نيزنرخ افت تحصيلي افراد روستايي بر۷۵% و نرخ افت تحصيلي افراد شهري بر۴۰% بالغ مي گرديد.در منطقه NWFPنيز، نرخ افت تحصيلي افراد روستايي بر۷۲% و افراد شهري بر۶۳% بالغ مي گردد.در منطقه بلوچستان نيز نرخ افت تحصيلي افراد روستايي بر ۷۸% و نرخ ترک تحصيل افراد شهري بر ۶۸% بالغ مي گردد.

آموزش متوسطه
تاريخچه
نخستين مدارس متوسطه پاکستان توسط بريتانيايي ها يا مبلغان مذهبي آمريكايي داير گرديد. مدرسة پسرانه اشراف زادگان لاهور، كالج نخبگان (پيشين) و كالج ايچي سن (فعلي)، توسط بريتانيايي ها به منظور آموزش شاهزادگان هندي-پاکستاني وفرزندان ذکورکارمندان دولت تأسيس گرديد.اندكي بعد مراکزمشابهي باعنوان كالج ملكه ماري براي اشراف زادگان دخترداير گرديد.مراکز آموزشي نيمه دولتي ايچي سن و ملكه ماري كه تا حدودي مشابه مدارس خصوصي بوده و شهريه تحصيلي دريافت مي نمايند،به ارائه آموزش متوسطه به دانش آموزان سطوح مختلف جامعه اعم ازدانش آموزان كم بضاعت مبادرت مي نمايند.در حال حاضر دولت براي دانش آموزان با استعدادي كه توانايي پرداخت شهريه ندارند با كمك افراد متمولي كه بر تحصيل دانش آموزان اصرار مي ورزند فرصت تحصيلات رايگان فراهم ساخته است.

ساختار آموزشي
آموزش متوسطه از۲مرحله به شرح ذيل متشکل مي گردد :
مرحله مقدماتي متوسطه
اين بخش از آموزش پس از استقلال رشد بسيار زيادي داشته است. با رشد اين دوره كه با عنوان دوره آماده سازي دانش آموزان جهت ورود به كالج از آن ياد مي گردد، تحولي عميق در ايجاد كالج هاي جديد و افزايش آموزش هاي فني صورت گرفته است.
مقطع پيش دانشگاهي( آموزش تکميلي متوسطه )

آموزش متوسطه داراي گروه تحصيلي علوم انساني، گروه آمادگي مهندسي و گروه آمادگي پزشكي است.ازجمله مهمترين دروسي كه در گروه علوم انساني تدريس ميگردد ميتوان به دروس تاريخ،علوم اجتماعي،جغرافيا،روانشناسي،اقتصاد،انگليسي،زباناردو،فارسي،عربي،پنجابيو…اشاره نمود.
در حقيقت،مرحله پيش دانشگاهي آموزش متوسطه ،مرحله مقدماتي جهت ورود به مقطع آموزش عالي است.
آموزش مقدماتي متوسطه
ساختار آموزشي
تعداد معلمين زن تعداد كل معلمان تعداد دختران ثبت نامي تعداد كل دانش آموزان ثبت نامي تعدادمدارس سال تحصيلي
۶۹۱۰۰ ۲۱۰۲۰۰ ۱۰۳۵۰۰۰ ۳۵۱۹۰۰۰ ۱۵۲۳۴ ۱۹۹۰
۷۵۹۰۰ ۲۳۶۶۰۰ ۱۱۲۸۰۰۰ ۳۸۲۵۰۰۰ ۱۶۹۷۱ ۱۹۹۱
۷۹۳۰۰ ۲۴۴۵۰۰ ۱۱۵۳۰۰۰ ۴۰۶۰۰۰۰ ۱۷۴۱۵ ۱۹۹۲
۷۰۰۰۰ ۱۹۵۴۰۰ ۱۳۵۱۰۰۰ ۴۲۰۸۰۰۰ ۲۰۵۳۲ ۱۹۹۳
۹۵۲۰۰ ۲۵۱۲۰۰ ۱۵۴۴۰۰۰ ۴۶۱۰۰۰۰ ۲۱۳۰۷ ۱۹۹۴
۱۰۴۱۰۰ ۲۶۲۲۰۰ ۱۸۶۱۰۰۰ ۵۳۴۱۰۰۰ ۲۲۰۸۹ ۱۹۹۵
۸۶۶۰۰ ۲۵۴۳۰۰ ۱۷۵۰۰۰۰ ۵۰۵۳۰۰۰ ۲۲۸۷۲ ۱۹۹۶
۸۸۵۰۰ ۲۵۶۴۰۰ ۱۹۳۲۰۰۰ ۵۳۰۲۰۰۰ ۲۴۴۰۳ ۱۹۹۷
برنامه هاي آموزشي

مقطع آموزش مقدماتي متوسطه برسالهاي آموزشي ۸-۷-۶مشتمل گرديده و به صورت رايگان و اجباري ارائه مي گردد.از جمله مهمترين برنامه هاي آموزشي مقطع مقدماتي متوسطه ميتوان به زبانهاي اول ودوم طي۶جلسه هفتگي،رياضيات طي۴جلسه هفتگي،علوم طي۳جلسه هفتگي،علوم اجتماعي طي۳جلسه هفتگي،آموزش بهداشتي وفردي طي۶جلسه هفتگي،علوم اسلامي واخلاقي۴جلسه هفتگي،تئاتر،زبان فارسي،كشاورزي و علوم فني طي۶جلسه هفتگي،كار عملي وطرح درختي طي۱جلسه هفتگي اشاره نمود.زبان آموزشي اين مقطع زبان انگليسي اجباري است.
كل مدت زمان تعدادجلسلت هفتگي موضوعات آموزشي

– – زبانها ي اول و دوم
۳۳/۱۳ ۶ زبان اول
۸۸/۸ ۴ زبان دوم
۱۳/۱۳ ۶ زبان انگليسي اجباري

۶۷/۶ ۳ زبان عربي
۸۸/۸ ۴ رياضيات
۶۶/۶ ۳ علوم

۶۶/۶ ۳ علوم اجتماعي
۶۶/۶ ۳ آموزش بهداشتي و فردي
۸۸/۸ ۴ آموزش اسلامي و اخلاقي

۳۳/۱۳ ۶ طراحي ،زبان فارسي،كشاورزي و علوم فني
۲۲/۲ ۱ طرح درختي وكار عملي
اصلاحات آموزشي
ازجمله مهمترين اصلاحات اعمال گرديده برساختار آموزش مقدماتي متوسطه پس ازاستقلال کشور، مي توان به موارد ذيل اشاره نمود :
اعمال تحولات كمي و كيفي در ساختار آموزشي
تاسيس مدارس راهنمايي جديد

بازبيني و تجديد نظر برنامه هاي درسي
تاليف كتب درسي مطابق با متد پيشرفته روز

تدارک امكانات آموزشي بسيار محدود براي مدارس
مقطع تکميلي متوسطه
مقطع تکميلي متوسطه خود بر۲مرحله كلاسهاي۹و۱۰وكلاسهاي۱۱و۱۲ مشتمل ميگردد.مقطع آموزشي فوق، اجباري و غير رايگان است. زبان آموزشي اين مقطع آموزشي، زبان اجباري اردو است.
سطوح آموزشي ۹۷-۱۹۹۶ ۲۰۰۲-۲۰۰۱
نرخ حضور افراد در سطح مقدماتي متوسطه ۷/۲۹% ۸/۴۸%
نرخ حضور افراد در سطح تکميلي متوسطه ۱۰% ۲۰%
تعداد مدارس مقطع مقدماتي متوسطه ۱۴۵۹۵ ۲۹۰۹۰

تعداد معلمين مقطع مقدماتي متوسطه ۹۵۸۰۰ ۱۲۵۲۸۰
تعداد مدارس مقطع تکميلي متوسطه ۹۸۱۰ ۱۹۴۱۰
تعداد معلمين مقطع تکميلي متوسطه ۱۶۰۶۰۰ ۲۱۳۳۱۰
برنامه هاي آموزشي
Set 3 Set 2 Set 1
رياضيات-۱ آمار روانشناسي

رياضيات-۲ آمار جغرافيا
اقتصاد-۳ آمار جغرافيا

اقتصاد- ۴ دروس اسلامي مدني
تاريخ- ۵ دروس اسلامي مدني
تاريخ – ۶ دروس اسلامي زبانهاي عربي / فارسي
اقتصاد- ۷ دروس اسلامي روانشناسي
دروس اسلامي– ۸ آموزش سلامت و بهداشت زبانهاي عربي پيشرفته و اردو
علوم آزمايشگاهي– ۹ تاريخ مدني
آمار تحصيلي
طبق آماربدست آمده طي سال۱۹۹۱،تعداد ۱۱۹۷۸باب مدرسه متوسطه، تعداد ۱۵۴۸۰۲دبير متوسطه و تعداد ۲۹۹۵۰۰۰ نفر دانش آموز دبيرستاني وجود داشت.نسبت دانش آموزان دبيرستاني به معلمين نيز به نسبت۱۹دانش آموز به۱معلم بوده است.ميزان فارغ التحصيلان مدارس متوسطه از ۲۲ درصد طي سال ۱۹۷۶، به ۳۳درصد طي سال ۱۹۸۳،افزايش يافت. با اين حال در آغاز دهة سال ۱۹۸۰، تغيير قابل ملاحظه اي در ميزان فارغ التحصيلان مدارس متوسطه صورت گرفت و اين در حالي است كه كه طي سال ۱۹۷۵،فارغ التحصيلان دختر و پسر از نسبت يكساني برخوردار بود.در سال ۱۹۷۹كه دولت به اجراي برنامه اسلامي سازي مبادرت نمود، نرخ فارغ التحصيلان پسر۲۵درصد و نرخ فارغ التحصيلان دختر تنها ۱۶درصد بود.طي سال ۱۹۹۳،اين روند با تغيير بسياري روبرو گرديده و نرخ فارغ التحصيلان پسربه۷درصدونرخ فارغ التحصيلان دختر به۱۵درصد بالغ گرديد.

آموزش عالي
سياستهاي آموزشي پيش از استقلال
با توجه به سياست استعمار طي سال هاي پيش ازاستقلال، آموزش عالي در اين كشورازاهميت شايان توجهي برخورداربوده است چراکه يكي ازجمله مهمترين عوامل تثبيت موقعيت استعمار، آموزش عالي بوده و افرادي كه در اين سيستم پرورش مي يافتند، درخدمت اهداف استعمار در آمده و يا زمينه حكومت جابرانه آنان را تسهيل مي نمودند.

ساختار آموزشي
‌جهت ورود به‌ دانشگاهها وموسسات‌ آموزش‌ عالي‌ پاكستان‌،برخورداري ازمدرك‌ ديپلم‌ متوسطه‌Intermediate Certificate و يا (HSC) الزامي‌ است‌.علاوه بر اين،برخورداري ازمعدل‌ بسيار بالا شرط‌ ورود به‌ دانشگاههاي‌ ممتاز در رشته‌ هاي‌ مهندسي‌ و پزشكي‌ مي‌ باشد. نظ‌ام‌ تحصيلي‌ در اكثر دانشگاههاي‌ پاكستان‌ بر سيستم تحصيل ساليانه‌ و نيمسالي‌ استوارمي‌ باشد.درنظ‌ام‌ آموزشي‌(Carry Over) ارتقاء تحصيلي به‌مقاطع‌ بالاتر آموزشي عليرغم‌ مردودي‌ در چند درس‌ از دروس‌ سالهاي‌ پيش امكان‌ پذيراست‌.
مقاطع‌ تحصيلي‌

۱- مقطع(Bachelor) مشتمل بر۲سال‌ تحصيل‌ پس ازاحرازديپلم‌ متوسطه‌ ويا۴سال‌ تحصيل‌ پس از گذراندن دوره‌۱۰ساله‌ آموزش متوسطه (Matriculation) و يا (SSC)
گفتني است که اين‌ دوره‌ آموزشي عمدتا در كالجهاي‌ وابسته‌ به‌ دانشگاهها ارائه مي گردد.
۲-مقطع(Bachelor)مشتمل برآموزش۵-۴ساله‌ دردانشگاههاي‌ معتبرپس ازديپلم‌متوسطه (Intermediate Certificate) و يا(HSC)
3-مقطع Masterمشتمل بر۲سال‌ تحصيل‌ بصورت‌ آموزشي‌ و تحقيقاتي‌ در رشته‌ هاي‌ مختلف‌ به‌ شرط‌ گذراندن مقطع Bachelor در دانشگاهها و مراكز آموزش‌عالي‌ معتبر
۴- مقطع M.Phil که در قالب آموزش۲ساله پس از احراز مدرک تحصيلي Master ارائه مي گردد.
۵- مقطع PhD که درقالب دوره آموزشي۳ساله و‌ انجام تحقيقات‌ پس‌ ازمقطع Master ارائه مي گردد.
۶-مقاطع(Doctor of Law (LL.D), Doctor of Science (D.SC),(Doctor of Literature (D.Litt) در قالب آموزش۷-۵ ساله پس‌ ازMaster
پذيرش تحصيلي
آزمون ورودي دانشگاه ها توسط سازمان آموزش متوسطه برگزار ميگردد كه دانش آموزاني كه قصد رفتن به دانشگاه را دارند، از مجوز شركت در آن برخوردار مي باشند.گزينش دانشجويان براساس نمرات نهايي آنان(از۳۳تا۱۰۰) صورت مي گيرد.لازم به ذکر است که سيستم ورودي دانشگاه هاي پاکستان مشابه سيستم كشور انگلستان است.

ارزشيابي‌ مدارك‌ تحصيلي‌
۱- مدرك‌ Bachelor با۲سال‌ تحصيل‌ صادره‌ از كليه‌ كالجهاي‌ وابسته‌ به‌ دانشگاه‌ در صورت‌ برخورداري از دوره‌ ۱۰ساله‌ متوسطه، معادل‌ ديپلم‌ متوسطه
۲-مدرك‌ Bachelor با دوتاسه‌ سال‌ تحصيل‌، صادره‌ از دانشگاهها در صورت‌ برخورداري ازديپلم‌ متوسطه به عنوان مدرک كارداني‌ ارزشيابي‌ مي‌ گردد.
۳- مدرك‌ Bachelor با دوره آموزشي۴ تا ۵ساله‌ از دانشگاههاي‌ گروه‌۱و۲در صورت‌ برخورداري ازديپلم‌ متوسطه ، تحت عنوان مدرک كارشناسي‌ ارزشيابي‌مي‌ گردد.

۴-مدرك‌Bachelor با۲سال‌ تحصيل‌صادره‌ازدانشگاهها ومدرك‌ Masterدرمجموع‌ تحت عنوان كارشناسي‌ ارزشيابي‌ مي‌ گردد.
۵-مدرك‌ Master با۲سال‌ تحصيل‌صادره‌ازدانشگاههاي گروه‌۱و۲باشرط‌ برخورداري ازمدرك‌ كارشناسي‌ (موضوع‌ بند ۳) تحت عنوان‌ كارشناسي‌ ارشد ارزشيابي‌ مي‌ گردد.
۶-مدرك‌ M.Phil با شرط‌ برخورداري از مدرك‌ كارشناسي‌ تحت عنوان‌ كارشناسي‌ ارشد ارزشيابي‌ مي‌ گردد. براي‌ دارندگان‌ مدارك‌ M.Phil پس از كارشناسي‌ ارشد تنها مدرک تاييديه دوره صادر مي‌ گردد.
۷-مدرك‌ PhD. ازدانشگاهها و مراكز تحقيقاتي‌ گروه‌۱ با شرط‌ برخورداري ازمدرك‌ كارشناسي‌ ارشد در رشته‌ مربوطه، تحت عنوان دكتري ارزشيابي‌ مي‌ گردد.
۸-تحصيل‌ دركالجهاي وابسته‌ به‌ دانشگاه‌، تحصيلات‌ مكاتبه‌ ي‌(Correspondence)متفرقه‌(External (Evening و خصوصي‌ (Private) قابل‌ ارزشيابي‌ نمي‌ باشد.
۹-مدارك‌ آن‌ دسته‌ از دانش‌ آموختگاني‌ كه‌ ط‌ول‌ مدت‌ تحصيل‌ آنان بيش‌ از۲برابردوره‌ هاي رسمي‌ آموزشي است ، ارزشيابي‌ نگرديده و تنها مدرک تاييديه دوره صادر مي گردد.
دانشگاه ها

ازجمله مهمترين دانشگاه هاي پاكستان ميتوان به دانشگاه پنجاب،دانشگاه كراچي،دانشگاه قائداعظم اسلام آباد،دانشگاه پيشاور،دانشگاه كويته،دانشگاه مهندسي لاهور و پيشاور،دانشگاه اسامي بهاولپور،دانشگاه آزاد اقبال لاهوري در اسلام آباد و دانشگاه زكريا در ملتان اشاره نمود.
امکانات آموزشي
کتابخانه هاي دانشگاهي

از جمله مهترين كتابخانه هاي دانشگاهي کشور پاكستان به سبب اهميتي كه از حيث دست نويس ها و نسخه هاي كهن و نفيس فارسي و عربي دارند، مي توان به موارد ذيل اشاره نمود :
۱-كتابخانه ملي پاكستان دركراچي

۲-كتابخانه گنج بخش در راولپندي
۳-كتابخانه دانشگاه پيشاور
۴-كتابخانه دانشگاه لاهور

۵-كتابخانه دانشگاه قائد اعظم
۶-كتابخانه گنج بخش؛مركز تحقيقات فارسي ايران و پاكستان
۷-شوراي ملي كتاب با هدف تشويق عادت به مطالعه و برگزاري نمايشگاه هاي كتاب و كمك به چاپ و توزيع كتاب
۸-كتابخانه دانشگاه پنجاب
زبانهاي بكار گرفته شده دركتب كتابخانه هاي معروف پاكستان از نظر كثرت فارسي،عربي،اردو، پنجابي،سندي،پشتو،بلوچي،سنسكريت،تركي وانگليسي است.
پژوهش و تحقيقات