مقدمه

دین مبین اسالم به نام یک دین کامل و جامع، عالوه بر سعادت اخروی، به زندگی و سعادت دنیوی انسان ها نیز توجه دارد و در این راستا، بهره مندی از وسایل و امکانات رفاه و آسایش انسان را تا حدی تا حد رعایت بندگی مجاز شمرده است و مسلمانان را به پرهیز از افراط و تفریط در این زمینه، فراخوانده و به یک زندگی متعادل دعوت می کند. هدف اصلی اسالم ، ایجاد قسط و رهنمون ساختن انسان به سوی خدا و سعادت جاوید می باشد و با نگرشی کوتاه در می یابیم, این

مکتب آسمانی با توجه به ساختمان مخصوص انسان، برای تحقق بخشیدن به عدالت، همه عوامل مؤثر و موجد را خاطر نشان ساخته و از عواملی که مزاحم رسیدن به این هدف و مانع برقراری عدل است، نهی فرموده است تا انسان با امکانات کافی بتواند مسیر خویش را بپیماید.

از آنجا که طبیعت انسان به گونه ای است که وقتی در یک مورد، قانون شکنی کرد و از مرز عدل عبور کرد، رفته رفته با تکرار تجاوز در همان یک مورد )مثالًتجمل گرایی ( قدرت جسارت و قانون شکنی در او زیاد می شود تا حدی که این روند اوج می گیرد و به همه افکار و اعمالش سرایت می کند و او را از صراط مستقیم، خارج می سازد.

بنابراین بزرگترين ظلم انسان به خودش اين است كه در اثر افراط و تفريط، بى‏نظمى و رعايت نكردن ضوابط زندگى، دچار فساد و اختالل در وجود و قواى خود شود. ازاین رو با توجه به آسیب هایی که این پدیده دارد و همچنین با در نظر گرفتن موقعیت خاص کشور اسالمی ایران که در محاصره حکومت های سلطه گر قرار گرفته، ضرورت دارد که اوالً،آسیب های فرهنگی تجمل گرایی در حوزه

فردی، شناسایی شود و ثانی،ًبا بهره گیری از آیات و روایات، راه درمان آن نیز بیان شود. مسائلی که الزم است به آن ها پاسخ داده شود، این است که:

الف: مفهوم آسیب شناسی فرهنگی چیست؟ ب: پدیده تجمل گرایی چیست؟
ج: تجمل گرایی چه آسیب های فرهنگی در حوزه فردی دارد؟

د: در قرآن و روایات چه راهکارهایی برای درمان تجمل گرایی و اجتناب از آسیب های آن بیان شده است ؟

Archive of SID

۱۰۳

ضمن بررسی آثاری در باره زینت و تجمل ، نوشته شده است که هرکدام به جنبه ای از این بحث پرداخته اند لیکن از نگاه آسیب شناسانه و نیز ارائه راهکارهای قرآنی و روایی بحث چندانی انجام نداده اند.

-۲مفهوم آسیب شناسی فرهنگی

برای روشن شدن معنای آسیب شناسی فرهنگی، الزم است که ابتدا تعریفی از آسیب شناسی و نیز تعریفی از فرهنگ ارائه شود تا مفهوم عبارت آسیب شناسی فرهنگی بهتر روشن شود. آسیب شناسی در واقع مطالعۀ علمی آسیب ها، بیماری ها و اختالالت است. آسیب شناسی

موقعیتی نابهنجار و یا حالتی زیست شناختی است که در آن حالت، یک ارگانیزم از عملکرد صحیح و یا مناسب منع شده است) فرمهینی فراهانی و همکاران، .)۳۶:۱۳۸۲

آسیب شناسی در زمینۀ مسائل روان شناختی، تربیتی و یا فرهنگی اصوالً به مطالعه و بررسی دقیق عوامل زمینه ساز و پدید آورنده یک آسیب می پردازد. چنین مطالعاتی با هدف تکمیل و تامین بخش های سه گانۀ شناسایی، تشخیص و درمان صورت می پذیرد و برایند آن پیشنهاد راه حل های مناسب برای دفع یا رفع آفات و آسیب ها است)میر تبار،.)۱۷:۱۳۹۰

واژه فرهنگ از زبان پهلوی )فارسی میانه( از دو جز «فر» و «هنگ» تشکیل شده و به معنی تعلیم و تربیت است )عمید، ،.)۷۹۵:۱۳۴۲ فر یاّفره، نمودِبارقۀ الهی است که بر دل انسان تجلی می کند و مایۀ تعالی و کمال نفس می گردد و هنگ یا هنج از مصدر هیختن یا هنجیدن، به معنای آوردن و جلوه گر

ساختن است. لذا فرهنگ تجلی کمال و تعالی در فرد و جامعه است) کاظمی، .)۳۵:۱۳۷۶

فرهنگ مجموعه امورى است كه به روح و فكر انسان، شكل مى‏دهد و انگيزه اصلى او را به سوى مسائل مختلف، فراهم مى‏سازد. مجموعه عقاید، تاريخ، آداب و رسوم جامعه، ادبيّات و هنر، همان فرهنگ جامعه است) مكارم شيرازى‏، بی تا:.)۱۸۵ /۱‏
فرهنگ ، پدیده ای انتزاعی است که از روی آثارش شناخته و تعریف می شود و بر فرآورده های آن مانند: نوع خوراک و پوشاک ،شیوه های ساخت و ساز و چگونگی گفتمان مبتنی است. فرهنگ مجموعه ای کیفی شامل ارزش ها، دست آوردهای هنری، مذهبی، فلسفی و تجلیات فکری، ذوقی و عاطفی است که حیات جامعه انسانی و تمدن بشری را ضمانت می کند) میر تبار ،.)۲۰:۱۳۹۰

آسیب شناسی فرهنگی تجمل گرایی در رفتار فردی و راهکارهای قرآنی و روایی پیشگیری از آن

Archive of SID

۱۰۴

آنچه به عنوان قدر مشترک در این تعاریف می توان ذکر کرد این است که مسائلی چون اعتقادات، آداب و رسوم، تاریخ، ادبیات، هنر، زبان، مسائل ذوفی و عاطفی، افسانه ها، نظام های سیاسی، علوم و دانش ها در حوزه فرهنگ قرار می گیرد. همین گونه مسائل در این نوشتار به عنوان مسائل فرهنگی در نظر گرفته می شود.

می توان گفت که آسیب شناسی فرهنگی چیزی است که در آن به بررسى آفات و آسیب هایى مى پردازد كه رنگ و لعاب فرهنگى دارند و عناصر شكل دهنده و سازندۀ عادات، رفتارها و كنش هاى رایج افراد یك جامعه را تحت تأثیر خود قرار می دهند )رهنمائی،.) ۲۶:۱۳۷۸

در واقع، آسیب شناسی فرهنگی تجمل گرایی در حوزه فردی بررسی آسیب هایی است که در

ناحیه فکر، اعتقادات، علم، دانش، آداب و رسوم، ادبیات، هنر و غیره برای یک فرد پیش می آید.
-۳ مفهوم شناسی تجمل گرایی
تجمل گرایی، مرکب از دو واژه «تجمل» و «گرایی» می باشد. تجمل، واژه ای عربی است که
مصدر باب تفعل است و گرایی نیز پسوندی فارسی است. تجمل گرایی یک واژه فارسی است که
ّ
سال در عرف فارسی زبان ها نیز معنای خاص خودش را دارد و ممکن است همین مفهوم فارسی آن در
-دوازدهم زبان عربی نیز با کلمه تجمل بیان شود یا با کلمه هایی دیگر بیان شود و مفهوم تجمل چیز دیگری
باشد. در ادامه به بررسی این موارد پرداخته خواهد شد.
-شماره۳۳
تجملو جمال در لغت نامه های عربی به معنای، زیبایی و نیکویی )فراهیدی ،)۱۴۲/ ۶:۱۴۰۹ نکویی
تابستان۱۳۹۴ ّ
زیاد )راغب اصفهانى، )۲۰۲:۱۴۱۲و زینت کردن )فیروز آبادی،۱۴۲۶ق، )۴۸۱/۳آمده است و در لغت

نامه های فارسی به معنای خود را زینت دادن و آراسته شدن، جاه و جالل، خدم و حشم، حشمت و شوكت، عظمت و بزرگى، اسباب و سامان بزرگى، رفاه و آسایش )نفیسی بی تا، ۸۰۹/۲ (.آرایش كردن و زیبا شدن )بستانی، )۲۱۰:۱۳۷۵ و اثاثیه گران بها داشتن آمده است) معین ،۱۳۷۱، .)۱۰۳۲/۱ جمع کلمه َُّتَجل،«تجمالت» است که به معنای اسباب زينت و آرايش و شكوه و بزرگى و عيش و عشرت وسایل زینت و آرایش، آنچه موجب نشان دادن شأن و شكوه و زیبایى باشد )نفیسی، بی تا .)۸۰۹:

Archive of SID

۱۰۵

مالحظه می شود که در فرهنگ لغت های فارسی حوزه معنایی واژه تجمل گسترده است. قدر مشترک تعریفی که در لغت نامه های عربی و فارسی آمده است، زیبایی و زینت کردن است. گرایی،پسوند فارسی است که به معنای رغبت، خواهش، میل کردن، قصد کردن و آهنگ کردن می باشد)عمید ،.)۸۶۷ :۱۳۴۲

با توجه به این تعابیر، تجمل گرایی به معنای میل و رغبت كردن به تجمّالت و توجّه به ظواهر زندگى می باشد و نیز گاهى به جاى آن، كلمه «تجمّل پرستى» به كار برده مىشود كه براى بیان مقصود گویاتر است و درجه وابستگى و بندگى تجمّل پرستان را نسبت به وسایل لوكس، زینتى و تشریفاتى ،بهتر مىرساند)الهامی نیا و همکاران ،بی تا )۱۲۵/۱ که خودکنایتی است از این که تجمل حتی گاهی جای خدا پرستی را هم می گیرد!!.

باید گفت که در واقع تجمل گرایی یک نوع عالقه افراطی به زینت کردن و استفاده از وسائل زینتی است. آنچه در تعریف تجمل گرایی مهم است همین عالقه افراطی است وگر نه استفاده متعارف و

حد نیاز، نکوهیده نیست.

-۴ اسالم و زیبایی

ممکن است در نگاه اول این شبهه پیش بیاید که اسالم با هرگونه زینت و زیبایی و استفاده از آنها مخالف است ، الزم است که نظر اسالم در باره زیبایی و استفاده از زینت نیز بیان شود تا رفع شبهه

شود.

دین مبین اسالم بر بهره مندی از انواع زینت ها ـ همچون سایر امور ـ در حد معتدل و عاقالنه تاکید
دارد. شایان ذکر است، میل به زیبایی و نیکویی از نظر اسالم امری پسندیده و مورد تایید است. پس اسالم
دستور داده است که خود و زندگی خود را زیبا سازید ، نعمت هایی را که خداوند به شما داده ،با آراستن
ِ َ
خود و زندگی خود نمایان سازید . همان طور که در حدیثی حضرت علی )ع( می فر ماید: «إَن‏ اهلل‏
ِ ٌ ِ ْ َ ِ َ َ ِ َ ِ
جمیل‏ و یحب الجمال و یحب أن یرىَأ النعمة على عبده» )كلینى،)۴۳۹ /۶ :۱۴۰۷ خداوند زيباست و زيبايى
َ ُّ ََ َ ُّ ْ ثِّر َ َ
َ َ َْ ْ
را دوست مى دارد و دوست دارد اثر نعمت را در بنده اش ببيند.

آسیب شناسی فرهنگی تجمل گرایی در رفتار فردی و راهکارهای قرآنی و روایی پیشگیری از آن

می دهد
Archive of SID

۱۰۶

خداوند متعال به نام یک قانون همیشگی که شامل تمام اعصار و قرون می شود دستور

که«یاَبنی‏ َآدَمُخُذوا زینََُتكْمِعَْندُِّكلَمْسِجٍد(»اعراف،«)۳۱ای فرزندان آدم! زینت خود را به هنگام رفتن به مسجد با خود داشته باشید.» این جمله از کالم الهی می تواند هم اشاره به «زینت های جسمانی» باشد که شامل پوشیدن لباسهای مرتب، پاک و تمیز و شانه زدن موها و به کار بردن عطر و مانند آن می شود،

و هم شامل «زینت های معنوی» یعنی صفات انسانی و ملکات اخالقی و پاکی نیت و اخالص می شود )مكارم شیرازى،.)۱۴۸ :۱۳۷۴
پیامبر بزرگ اسالم صلوات اهلل علیه در روایتی می فرماید:

تابستان-۱۳۹۴شماره -۳۳دوازدهم سال

َّ«إنِ ِ ِ ِِ َ َ َِِ ََ
اهلل یحــب مــن عبدهِإذاَخرجِإلىِْإخوانه ْأنَیتهیأ لهم‏ وَیتجمل» )حر عاملــى، ۱۱)/۵ :۱۴۰۹
ُّ ْ َْ ََ َ َ َُْ َّ
خــدای تعالی دوســت دارد وقتی بنده اش نــزد برادران خود می رود بــا هیأت و ظاهری پرداخته و آراسته برود.

ِ ََّ َّ ُّ َ َ َُّ ُ
ِ َ ِ
امام صادق )ع( نیز در روایتى فرموده است:َّ«ان اهلل عزوجل یحب الجمال وَّالتجمل و یبغضُ

ُالبؤسَ َّوالتباؤسَ» )همان، )۴۴۰ /۶ هماناخداوند زیبایى وتجمل )خودآرایى( را دوســت دارد واز فقر و فقرنمایى بدش مىآید.

بنابراین گرایش به جمال و زیبایی یکی از ابعاد اصلی روان آدمی است و انسان به مقتضای فطرت الهی خویش، آن را می پسندد. اسالم نیز به عنوان آیین منطبق و هماهنگ با فطرت، خواستار اشباع آن شده است . همچنین سیره عملی پیامبر اکرم )ع(و ائمه )ع(نیز مؤید این است که تجمل و زینت به خودی خود ناپسند نیست و چه بسا ممدوح و مورد عالقه است.

در سیره پیامبر اعظم)ص( نقل شده است که آن حضرت همواره در آینه می نگریست و موی سر خویش را روغن و شانه می زد و چه بسا در آب زالل نگاه و موهای خود را مرتب می کرد. رسول خدا)ص( افزون بر زینتی که در محیط خانه داشت، آن را برای اصحاب و محیط بیرون نیز انجام می داد و می فرمود:

َ ِ ِ ِِ َ َ َِِ ََ َ
ِإن اهلل يحب‏ من‏ عبده‏ِإذاَخرجِإلىِْإخوانه أن يتهيأ لهم و يتجمل» )محمدی ری شهری، ١٣٨٨: ) ۲۵۲/ ۱
«َّ َ ََ ْ ُ َ
ُ ُ ْ ْ َ ََّ َََّْ

خداوند دوست دارد وقتی بنده اش به سوی برادران دینی خود از خانه بیرون می رود، خود را بیاراید.

Archive of SID

۱۰۷

بنابراین در مورد استفاده از انواع زينت ها، اسالم مانند تمام موارد، حد اعتدال را تایید و تأکید كرده است، نه مانند بعضى كه مى‏پندارند استفاده از زينت ها و تجمالت ) هر چند به صورت معتدل بوده باشد( مخالف زهد و پارسايى است، و نه مانند تجمل‏پرستانى كه غرق در زينت و تجمل‏ مى‏شوند،

و تن به هر گونه عملی نادرست براى رسيدن به اين هدف نامقدس . حتی شوم مى‏دهند . زیبا سازی

و آراستن خود و زندگی مطلوب و فقر و فقر نمایی مورد نفرت است و خداوند عوامل نفرت زا را برای یک انسان به ویژه فرد با ایمان نمی پسندد .
در نتیجه زیبایی و آراستگی را محبوب فطری انسان قرار داد و چگونگی آراستن خویش را به او الهام کرد . اما نكته مهم این است كه خواهش فطرى تجمّل و خود آرایى انسان، باید تحت مراقبت كامل قرار گیرد، و به دور از هرگونه افراط و تفریط برآورده شود.

اسالم در دستورهای خود، حسّ خودآرایى مسلمانان را به راه صحیح و بى خطر هدایت كرده ، برجلوه و جمال آنها افزوده است؛ ولى اگر توجّه به ظواهر زندگى و به كارگیرى تجمّالت از حدّ تجاوز كند به طورى هك باعث اسراف و اتراف و برای انسان به صورت هدف درآید، مورد نكوهش شدید اسالم است )الهامی نیا و همکاران ،بی تا: )۱۲۸/ ۱؛ زیرا انسان را وابسته و اسیر

مال دنیا می کند و شرافت و آزادگی انسان را به سبب کسب تجمل به هر قیمت از بین می برد و مقدمات سقوط او را فراهم می کند.
انسان تجمّل پرست مقام انسانى خود را نمىشناسد، از این رو فضایل انسانى و آزادگى خود را به متاع قلیل دنیا مىفروشد. «قُْلَمتاعُُّالدْنیاَقلیلٌ»‏ )نساء، «) .۷۷بگو: متاع دنیا اندك است.» بنابراین از نظر اسالم تجمل گرایی و قرار دادن اساس زندگی بر محور تجمالت، کاری شیطانی و امری ناپسند و برنامه ای مطابق با هوای نفس و شهوات حیوانی است. که باعث خروج انسان از حد اعتدال، و باعث باز ماندن از توجه به هدف خلقت و مانع رسیدن انسان به کمال می شود. گرایش به تجمالت، تشریفات و زرق و برق دنیا،آسیب ها و آثار نامطلوبی مانند :فراموشی یادخدا، دنیا گرایی، کفران نعمت ،مصرف گرایی، ورشکستگی، عدم توجه به مستضعفان، خود نمایی و … را به دنبال دارد که در ادامه مقاله این ها مورد بررسی قرار می گیرد.

آسیب شناسی فرهنگی تجمل گرایی در رفتار فردی و راهکارهای قرآنی و روایی پیشگیری از آن

خود را تغییر دهند. »
این گونه آیات و دیگر آیات وارد شده در این زمینه«ِإذاَأصابَُْتهْمُمصیبٌَةِبماَّقدَمْتَأیدیهِْم » )نساء، )۶۲، داللت دارند بر این که بین اعمال، )چه خوب و چه بد( نوعی ارتباط وجود دارد. برای مثال اگر انسان راه اطاعت خداوند و راهی را که او می پسندد ، بپیماید ، ابواب خیر و برکت بر روی او گشوده می شود و نیز اگر از راه بندگی منصرف و کردار و رفتار انسان نا به هنجار شود ،به همان اندازه از
سال
محبت و عنایت حق تعالی دور خواهد شد)غالم جمشیدی،.)۲۳۳:۱۳۸۸
دوازدهم
تجمل گرایی و رفاه زدگی از آن جمله اعمالی است که آسیب ها و نتایج زیان باری را در دراز مدت
-شماره۳۳یا کوتاه مدت در زندگی انسان و به تبع آن در جامعه بر جای می گذارد. با در نظر گرفتن آیات قرآن و – روایات معصومان)ع( به برخی ازاین آسیب ها اشاره می شود.
تابستان