مقدمه

یکی از بیماریهای مزمن سرطان است. علیـرغم توسعه سرطان با ۹۵ درصد چهارمین علت مـرگ
پیشرفتهای پزشکی، توسعه درمانهای سرطان و و میر است. در کشورما نیـز بنـا بـر آمـار وزارت
افزایش تعـداد نجـات یافتگـان از سـرطان، ایـن بهداشت سرطان پس از بیماریهای قلبی عروقـی
بیمــاری از لحــاظ احســاس درمانــدگی و تــرس و سوانح سومین علت مرگ و میر میباشد. میزان
عمیقی که در فرد ایجاد میکنـد بـیهمتـا اسـت. بروز کلی سرطان در ایران ۹۱/۵ در ۱۰۰۰۰۰ نفـر
اضطراب یکی از مهمترین اختلالات روانشناختی گزارش شده است. سالانه حـدود ۷ تـا ۸ میلیـون
در نوجوانان مبتلا به سرطان است (لـی- مـین ۱و نفر در اثر ابتلا به سرطان جان خـود را از دسـت
همکاران ، .( ۲۰۱۲ تردیدی نیست کـه تشـخیص میدهند و پیش بینی میشود تا ۱۰ سال آینده ۹۰
بیماریهای تهدید کننده حیات همچـون سـرطان میلیون نفر در اثـر ایـن بیمـاری جـان خـود را از
اثرات متعددی بر کیفیت زندگی فـرد مـیگـذارد دست بدهند. بـیش از ۷۰ درصـد سـرطانهـا در
(طــاولی و همکــاران، .۱۳۸۶ بیمــاران ســرطانی کشورهای در حـال توسـعه کـه منـابع محـدودی
اضطراب و تنشهای زیادی را همراه با تشخیص جهــت پیشــگیری، تشــخیص و درمــان مناســب
این بیماری، تجربه میکنند (شـارما۲ و همکـاران، سرطان در اختیـار دارنـد، رخ مـیدهـد (گویـا و
.(۲۰۱۲ ســرطان یکــی از بیمــاریهــای نــادر در موسوی، .(۱۳۸۷
کودکان است و تشـخیص سـرطان در بـین آنهـا خــانوادههــای بیمــاران ســرطانی رویــدادهای
استرسهای قابل ملاحظهای را برای خانوادههـای پراسترس و وضعیتهای پیوسته و دنباله داری از
آنها به همراه دارد (ایزر، .(۲۰۰۴ به رغم طبیعـت اضطراب را تجربه میکننـد (بسـت۶، اسـتریازند۷،
پراسترس سرطان، تحقیق در این زمینـه تغییـرات کاتانیــــا و کــــازاک۲۰۰۱ ۸؛ کــــوهن۹، ۱۹۹۳؛
قابل ملاحظـهای در عملکـرد بیمـاران در بعـد از کــازاک،۲۰۰۱؛ بــه نقــل از لاوی و مــی- دان۱۰،
تشـــخیص را، نشـــان داده اســـت (تامســـون .(۲۰۰۳
وگوستاوسون۳، ۱۹۹۶؛ والاندر و وارنـی۴، ۱۹۹۸؛ امروزه به علت پیشرفت در روشهـای درمـانی
به نقل از کریستین۵ و همکاران، .(۲۰۰۷ در حـال میزان بقاء کودکان مبتلا به سرطان افـزایش یافتـه
حاضر سرطان با اختصاص ۲۱ درصد مرگها بـه است. اما همچنان پیش آگهی، امید بـه زنـدگی و
خــود دومــین علــت مــرگ و میــر در کشــورهای کیفیت زندگی این کودکان نامشخص مـیباشـد و
صنعتی محسوب میشود. در کشورهای در حـال میتوان این عوامل را از عمدهتـرین دلایـل بـروز

۱ .Li-Min 6 .Best
2 . Sharma 7 .Streisand
3 . Thompson &Gustafson 8 .Catania & Kazak
4 . Wallander & Varni 9 . Cohen
5 . Kristen 10 . Lavee& Mey-dan

استرس در والدین ذکر نمود.

مسائلی نظیر مشکلات روانی – اجتماعی، تـنش درروابــط والــدین، مشــکلات مــالی، انــزوای اجتماعی، تغییر در وظـایف شـغلی و خـانوادگی، الگوهای تفریحی و کمبود وقت خـانواده جهـت پرداختن به کودکان سالم به عنـوان دیگـر عوامـل تنشزا در خانوادههـای دارای کودکـان مبـتلا بـه سرطان معرفی شدهاند. نگرش سیستمی در مـورد خانواده چنین بیان میکند که تغییر در یک بخـش از سیستم خانواده، کـل سیسـتم را متـاثر خواهـد ساخت و ارتباط درونی سیستم خانواده طوری به هم گره خورده است کـه تغییـر در یـک قسـمت باعث تغییـر غیـر قابـل اجتنـاب درتمـام سیسـتم میشود (مرندی و همکاران، .(۱۳۸۷

بنابراین تشـخیص و درمـان سـرطان، تـاثیرات منفی را درمحیط خانواده به همراه دارد (کریستین و همکاران، .(۲۰۰۷

عکس العمل اولیه والدین درارتباط با تشخیص سرطان در فرزندانشان، اغلب بـا ضـربه و شـوک پیچیدهای همراه است. اعتقاد به اینکه فرزندانشان از بین خواهند رفت، بـرای آنهـا سـخت خواهـد بود. بدون تردید سرطان یکی از پر اسـترستـرین رویــدادهایی اســت کــه شــخص در زنــدگی اش میتواند با آن روبرو شود و تغییـرات آن نـه تنهـا بر خود فرد بلکه برخواهر و برادرها و والـدین و به طور کلی بر خانواده تـاثیر گـذار خواهـد بـود (ایــزر، .(۲۰۰۶ والــدین، بــه خصــوص مــادران بچههای مبتلا به سرطان بیشتر ازوالدین بچههـای سالم در معرض مشکلات روانشـناختی از قبیـل، اضطراب، افسردگی، اسـترس و غیـره مـیباشـند

اثربخشی آموزش تابآوری بر استرس مادران …

(دلکوئیســـت۱، سیزیوســـکی و جـــونز۲، ۱۹۹۶، داکرتی۳، ویلیامز۴، مک گـی۵، اسـکیگ۶ ، ۲۰۰۰؛ هوکسترا۷، ویبرز ۸، جاسپرس ۹، کامپس۱۰، کلیپ۱۱، ۱۹۹۹؛ به نقل از کریستین و همکاران، .(۲۰۰۷

یکــی از راهبردهــای مناســب بــرای ارتقــای سلامت روان در افراد تابآوری است. تابآوری به این مسئله مـیپـردازد کـه فـرد علیـرغم قـرار گرفتن در معرض فشارهای شدید و عوامل خطـر می تواند عملکرد اجتماعی خود را بهبود داده و بر مشکلات غلبه کنـد (سـلیمی، .(۱۳۸۸ هـر چنـد اندیشه تابآوری در مواجهه با شـرایط نـاگوار از سالها قبـل در افسـانههـا، اسـطورههـا و هنـر و ادبیات وجود داشته است اما در اواخر قرن نوزده و اوایــل قــرن بیســتم کــه روان شناســی تحــولی تکوین یافت، تمایل واضحی در زمینه سـازگاری فرد بـا محـیط بـه وجـود آمـد (ماسـتن، .(۱۹۹۵ تابآوری یکـی از موضـوعات مطالعـه شـده بـه وسیله روان شناسی مثبت نگر است. روان شناسی مثبتنگر در اواخر دهه ۱۹۹۰ بر پا شده اسـت و تمرکز آن بیشتر بر قدرتها و توانـاییهـای فـرد است تا جستجو در ضعفهـا و نقـصهـای فـرد (نینان، .(۲۰۰۹

۱ . Dahlquist 2 . & Jones Czyzewski 3 . Dockerty 4 . Williams 5 . Mcgee 6 . Skegg 7 . Hoekstra 8 . Weebers 9 . Jaspers 10 . Kamps 11 . Klip

۲۰۱۳Winter4/.No.1.VolPsychology/Health 1391 زمستان ـ۴شماره پژوهشی/ علمی فصلنامه سلامت شناسی روان

۹۹

طاهره حسینی قمی/ حسین سلیمی بجستانی

امی ورنر۱ یکی از نخستین دانشمندانی بـود کـه

در دهه ۱۹۷۰از اصطلاح تابآوری استفاده کـرده
است. او گروهی از بچههـای منطقـه کـایوایی در
هاوایی را مورد مطالعه قرار داد که در فقر به سـر
میبردند و یا با والدین بیمار روانی یـا الکلیـک و
یا اخراج شده از کار زندگی میکردند. ورنر نشان
داده که بچههایی که در وضعیتهـای خیلـی بـد
رشد کردهاند از این تعداد دو سوم در سنین بالاتر
رفتارهای مخرب از خود نشان دادهاند بـه عنـوان
نمونه، سوءاستفاده و تولدهای نامشـروع و غیـره.
اما یک سـوم از ایـن بچـههـا رفتارهـای مخربـی
نداشتند، ورنر گروه اخیر را تابآور نامید. بچههـا
و خانوادههای تابآور ویژگیهـا و قابلیـتهـایی
دارند که آنها را متفاوت از بچهها و خـانوادههـای
روانشناسیسلامتفصلنامهعلمیپژوهشی/شماره۴ـزمستانHealthPsychology/Vol.1.No.4/Winter20131391 غیر تابآور میسازد (ورنر،.(۱۹۸۲ راتر در سـال
۱۹۸۵ تابآوری را به عنوان مقابله با اسـترس در
موانع محیطی باشد. علاوه بر این شـرایط نـاگوار
یک زمان که خود باوری و قایلیت اجتمـاعی کـه
مسـئولیت پـذیری مناسـب و ماهرانـه را افــزایش
میدهد، تعریف میکند. تابآوری توانـایی رشـد
کردن، به بلوغ رسـیدن و پختـه شـدن و افـزایش
قابلیت در مقابل شرایط ناگوار است ایـن شـرایط
ممکن است شامل نابهنجاریهای بیولـوژیکی یـا

۱ ممکن است مزمن و دائمی یا شدید و غیرمعمول باشد (رومان اورتویگ۲، .(۲۰۰۴

به طور کلی مفهوم تابآوری به پیامدهای مثبت به رغم تجربه ناگواریها و ناملایمـات، عملکـرد مثبت و موثر در شرایط نـاگوار، بهبـودی بعـد از

۱ . Emmy werner 2 .Roman -Ortwig

یک ضربه مهم، اشاره دارد (اسچون و همکـاران، .(۲۰۰۶ افراد تابآور توانـایی برگشـتن و بهبـود پیــداکردن، خــوشبینــی و مهــارتهــای فکــری انعطاف پـذیر، جسـت وجـو کـردن مشـکلات بـه عنوان فرصـتی بـرای یـادگیری و رشـد، توانـایی پشتکار و استقامت داشـتن، عـزت نفـس۳ سـالم، توانایی تعیین اهـداف قابـل دسـترس؛ آشـکار۴ و واقعی۵، داشتن شبکه حمایتی سالم، توانایی رشـد قابلیت های عاطفی و فرا طبیعی، توانایی اسـتقلال رأی، حس شوخ طبعی، توانایی درگیری و ارتباط معنادار با افراد، توانایی رفتار کردن بـا احتـرام بـا خودشان و دیگران، توانایی حل کردن مشـکلات

و مهارت های حل تعارض را دارند (حسینی قمی

و سلیمی،.(۱۳۹۰

پژوهشهـا در ایـن زمینـه نشـان مـیدهـد کـه برنامههای مداخلهای بر روی خانواده از خـدمات مشــاورهای فــردی ســودمندتر اســت (اربــاچ و همکاران، .(۲۰۰۵

در پژوهش کـاوه (۱۳۸۸) کـه بـر روی مـادران دارای فرزندان مبتلا به عقب ماندگی ذهنی انجـام شده است نتایج نشان دادند که میـزان تـابآوری والدینی که تحت آموزش برنامه تـابآوری قـرار گرفتهاند، از والدینی که تحت ایـن آمـوزش قـرار نگرفتهاند بیشـتر و میـزان اسـترس والـدینی آنهـا کمتر بوده است.

در پژوهشــی کــه توســط کلاســن۶ و همکــاران (۲۰۰۸) انجام شده است نتـایج نشـان داده اسـت

۳ .Self-esteem 4 . Clear 5 .Realistic 6 . Klassen

که والدین دارای فرزند مبتلا به سـرطان، کیفیـت زندگی ضعیفتری را در مقایسه با جمعیت عادی گزارش کردهانـد و همچنـین اسـترس بـالاتری را گزارش کردهاند. پیشنهاد شده است که مداخلات مستقیم در رابطه با والدین باید به عنـوان بخشـی از برنامه درمانی برای بچههای مبتلا به سرطان در نظر گرفته شود.

همچنین پژوهشها نشان میدهد آمـوزش مـدل تابآوری به خانواده های بیماران دیالیزی موجب شده است تا عـلاوه بـر کـاهش اسـترس، روابـط بسیار بهتری با بیمـاران و نزدیکـان خـود برقـرار کنند (نانسی،.(۲۰۰۲

در پژوهشی که توسط لی۱ و همکـاران (۲۰۱۲) بر روی والدین دارای فرزندان مبـتلا بـه سـرطان خــون انجــام شــده، نتــایج نشــان مــیدهــد کــه تشخیص سرطان، تاثیرات منفی را هم بر سـلامت جسمانی و روانی والدین و هم فرزنـدان آنهـا بـه دنبال داشـته اسـت. همچنـین مـادران از سـطوح پائینتـری از سـلامت روان برخـوردار هسـتند و میزان افسردگی و اضـطراب در مـادران بیشـتر از پدران بوده است.

در پژوهشــی کــه توســط شــارما و همکــاران (۲۰۱۲) انجام شده، نتایج نشان میدهد که میـزان اضطراب در بیماران مبتلا به سرطان بیشتر بوده و همچنین از سطح کیفیت زندگی پائینی برخـوردار بودهاند و از سوی دیگر برنامه افزایش تـابآوری موجب افزایش تابآوری و کاهش سطح استرس و اضطراب آنها شده است.

تشخیص سرطان در فرزنـدان اثـرات نـامطلوبی

۱ .Le

اثربخشی آموزش تابآوری بر استرس مادران …

برای کل خانواده به دنبال خواهد داشت. اسـترس بیش از انـدازه، اضـطراب و مشـکلات در زمینـه سازگاری تنها تعداد محدودی از مسائل مربوط به تشخیص سرطان در فرزندان است. لذا بـا توجـه به اینکه در بین اعضاء خانواده مـادران بیشـتر بـا بیماری فرزندانشان درگیـر هسـتند و آنهـا بیشـتر مسئول نگهداری و مراقبت از فرزندان میباشند و حضــور پیوســته آنهــا همــراه بــا فرزندانشــان در بیمارستان پیامدهای نامطلوبی برای آنها به همـراه دارد و از طرفی نقش مادر در خـانواده در حکـم قلب زندگی است، لذا مطـرح نمـودن تـابآوری به عنوان دیدگاهی نسبتاً نـو کـه مـیتوانـد افقـی جدید را در حوزه ارتقاء سلامت افراد پـیش روی ما باز کند امری به جا و شایسته و در خور تامـل است.