فهرست

ادبیات داستانی معاصر ……………………………………………………………………..۱
درس پنجم……………………………………………………………………………………….۶
محمّد علی جمالزاده………………………………………………………………………….۷
معنی کلمات……………………………………………………………………………………۸
خودآزمایی……………………………………………………………………………………۱۱
بیاموزیم………………………………………………………………………………………… ۱۲
منابع و مأخذ………………………………………………………………………………….۱۳

الف
ادبیات داستانی معاصر
آثاری که در زمینه ی بررسی تاریخی ادبیات داستانی ایران منتشر شده بسیار اندک است . اغلب این آثار
جامع نیستند . در آن ها ترتیب زمانی معینی دنبال نمی شود و داستان ها بدون در نظر گرفتن ارتباط های بینامتنی شان به یکدیگر ، و نویسندگان هم جدا از شرایط اقتصادی ، سیاسی ، فرهنگی و روان شناسی اجتماعی زمانه
خویش مورد بررسی قرار می گیرند . از این رو نقد و تفسیر ها به نوعی تک نگاری از چند چهره ی معروف و.
تثبیت شده ، آن هم منفک از محیط رشد نویسنده ، تبدیل می شوند
اگر هم سیر تحولی مراحل ادبی در نظر گرفته شود ، دوره ای کوتاه ، بی سایه روشن های گونا گونش و بی ارتباط با دوره های قبل و بعد ، بررسی می شود . به علاوه ، فصل هایی از تاریخ ادبیات معاصر نیز اغلب
به سکوت برگزار می گردد.

درک چگونگی شکل گیری و شناخت مراحل پیشرفت ادبیات معاصر و عوامل حاکم بر این حرکت ، به پژوهش های دقیق تر و فراگیر تری نیاز دارد . پژوهش هایی که در جهت چگونگی کشف روابط درونی آثار پراکنده وهمخوانی تحول ادبی با وضع اجتماعی و فرهنگی تلاش کنند .می توان با آشکار کردن پیوند های درونی انبوهمتون ادبی و تبیین زیبایی شناختی و جامعه شناسی تاریخ ادبیات و شناخت نظریه های مطرح ادبی ، به ماهیت ادبیات معاصر پی برد و جهت و گرایش جنبش ادبی را مشخص کرد.

شناخت گذشته ادبی ، اینک بیش از هر زمان دیگر احساس می شود و آگاهی به آن می تواند راهگشای آینده برای نویسندگان و خوانندگان ادبیات باشد.
مجموعه حاضر با توجه به همین نیاز پدید آمده است . ما کوشیده ایم تا به شیوه ای منظم ادبیات معاصر را مطالعه کنیم و تا حد امکان و توان ، تصویری جامع و بیطرفانه ، از گرایش ها و دگرگونی ها ی داستان نویسی ایران درصده گذشته ترسیم کنیم.
:و آن را در پنج دوره تاریخی به شرح زیر مورد مطالعه قرار دادیم
الف) از نخستین تلاش ها (حدود ۱۲۷۴) تا ۱۳۲۰
ب) از ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲
پ) از ۱۳۳۲ تا ۱۳۴۰
ت) از ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۷
ث) از ۱۳۵۷ تا ۱۳۷۰

نکته ی دیگر این که : در نقاط عطف تحولات تاریخی و فرهنگی ، مضمون های اساسی و شیوه ی ساخت و
پرداخت رمان ها و داستان ها به مرور تغییر می کند . از این رو معمولن آثار هر دوره مشخصاتی کلی دارند که
از وضع اجتماعی و فرهنگی ، باورهای مسلط روشنفکری و طرز تلقی نویسندگان از وظیفه ی ادبیات ریشه می گیرند .این مشخصات هر دوره را از دوره های دیگر متمایز می کند.

 

فرایند تحول ادبیات داستانی ایران هر بار به دلایل سیاسی –اجتماعی قطع شده و بار دیگر حرکتی تازه آغاز شده است . برای درک روشن تر و دقیق تر این گسست در فرایند ادبیات داستانی ، توجه به اساسی ترین حوادث اجتماعی –فرهنگی دوره های گوناگون ضروری است . اما دوره بندی ادبیات با طبقه بندی ” انواع ادبی ” امکان
۱
پذیر می شود . زیرا دراین حالت هر اثر در جایگاه معینی قرار می گیرد و تفاوت ها و شباهت های آن با سایر آثار ،و نیز با زمینه فرهنگی دوره معین مشخص می شود . با دسته بندی آثار به انواع ( ژانرهای ) گوناگون
ساختارهای ادبی موجود در دستاورد های پراکنده ادبی ، در معرض دید قرار می گیرند.
داستان نویس خلاق چون از حد تقلید ساده ی واقعیت در می گذرد ، واقعیتی داستانی و تخیلی پدید می آورد برتر از واقعیت روزمره ، آینه ای ژرف تر در مقابل ذهن می گذارد تا بی نهایت پنهان آشکار شود.

بخش اول

از نخستین تلاش ها تا سال ۱۳۲۰
نخستین نویسندگانی که در قالب داستان آثاری آفریدند
ادبیات دوران مشروطه
رویارویی با اروپا اصلی ترین مساله فرهنگی در دوره مشروطه است

ادبیات این دوران که متاثر از فرهنگ غرب است ، با پرداختن به مبرم ترین مسائل اجتماعی و انتقاد از استبداد ،خرافات و موهوم پرستی ، نقشی متفاوت با نقش ادبیات اشرافی بر عهده می گیرد . ضرورت بیان وظایف تازه سبب بکارگیری شکل های جدید ادبی و ورود موضوع ها و شخصیت ها ی تازه به عرصه ادبیات می شود . جای شکل های کهنه ادبی را ، که کاربرد زیبایی شناختی خود را از دست داده اند ، شکل های تازه ادبی می گیرند
در سال ۱۲۵۳ میرزا جعفر قراجه داغی 🙁 ستارگان فریب خورده ، حکایت یوسف شاه ) – نوشته ی میرزا فتحعلی آخوندزاده (۱۱۹۱-۱۲۵۷) را از زبان آذربایجانی به فارسی بر می گرداند.

آخوندزاده پیشرو فن نمایشنامه نویسی و داستان پردازی اروپایی در خطه آسیا است .
رمان ( سیاحت نامه ابراهیم بیک یا بلای تعصب او ) در سال ۱۲۷۴شمسی به چاپ می رسد .
.داستان دراماتیک و ساختمان هماهنگ ) ستارگان فریب خورده ) مورد استقبال چندانی قرار نمی گیرد
رمان های آغازین – سفرنامه ای ، تاریخی ، اجتماعی ، ضمن این که می خواهند از نظر شکل و محتوا سنت
شکن باشند اما سخت با شگرد های ادبی قدیم پیوند دارند.
اولین سفرنامه جدید را میرزا صالح شیرازی نوشت
میرزا علی خان امین الدوله نیز سفرنامه ای با نثری زیبا دارد
.اما اولین داستان های سفر نامه ای را مراغه ای و تالبوف نوشتند
حاج زین العابدین مراغه ای (۱۲۱۸-۱۲۹۰) تاجری مقیم استانبول – سیاحت نامه ابراهیم بیک را در سه جلد طی
سال های ۱۲۷۴و۱۲۸۵و۱۲۸۹ منتشر کرد.
مسالک المحسنین (۱۲۸۴) نوشته ی عبدالرحیم تالبوف (۱۲۱۳-۱۲۸۹ (
کتاب احمد یا سفینه طالبی – نوشته دیگرتالبوف است

۲
بخش دوم

رمان تاریخی (۱۲۸۴-۱۳۰۰ (

رمان تاریخی در این دوران بحرانی به عنوان مطرح ترین نوع ژانر ادبی رخ می نماید و طرز بیان هنری تجلیل
از مردان بزرگی می شود که در گذشته منجی ایران بوده اند.
میرزا آقاخان کرمانی که تاریخ ایران باستان او با نام ( آئینه اسکندری ۱۲۸۵) در تهران منتشر شد
میرزا آقا خان کرمانی رمان معروف ( تلماک ) را نیز به نثر فارسی ترجمه کرده است
و چند داستان تاریخی به صورت رمان فرنگی درباره مزدک و مانی و نادر شاه و شاه سلطان حسین نوشته است
پر کارترین مترجم دوره ، شاهزاده محمد طاهر میرزا (۱۲۱۳-۱۲۷۹) آثار الکساندر دوما را ترجمه می کرد و
بهترین کارهایش هم ترجمه( کنت مونت کریستو)( سه تفنگدار ) است .
کتاب ( دامگستران یا انتقامخواهان مزدک ) اثر میرزا عبدالحسین صنعتی زاده کرمانی در بمبئی ۱۲۹۹ شمسی انتشار یافته است و رمان ( مانی نقاش ۱۳۰۵)و رمان ( سلحشور ۱۳۱۲ .(

کتاب ( خلسه یا انحطاط ایران ) ۱۲۷۱ نوشته محمد حسن خان اعتماد السلطنه (۱۲۲۱-۱۲۷۴ (
محمد باقر میرزا خسروی (۱۲۲۶-۱۲۹۸) نویسنده رمان سه جلدی ( شمس و طغری) .
.محمد باقر مترجم داستان ( عذراء قریش ) نوشته جرجی زیدان نیز هست .
میرزا حسن خان بدیع (۱۲۵۱-۱۳۱۶) رمان داستان باستان – سرگذشت شمس الدین و قمر – و ترجمه ای از زبان فرانسه به نام داش مشتی پاریس دارد.
شیخ موسی نثری (۱۲۶۰-۱۳۳۲) رمان هایی با نام وعشق و سلطنت یا فتوحات کورش کبیر- ستاره لیدی – افسانه طی زمان دارد.
حسین مسرور اولین داستان تاریخی خود را در مجله ی نوبهار به چاپ می رساند .با عنوان ( محمود افغان در راه اصفهان(
حیدر علی کمال (۱۳۱۵-۱۲۴۸) با رمان ( مظالم ترکان خاتون ۱۳۰۶ ). دومین رمان کمالی ( لازیکا ۱۳۱۰ .(
رحیم زاده صفوی : رمان های ( شهربانو ۱۳۱۰ – نادر شاه ۱۳۱۰ (
علی شیراز پور پرتو ” شین پرتو ” متولد ۱۲۸۶ با داستان ( پهلوان زند ) ۱۳۱۲
میرزا محمد خان آزاد : رمان ( عشق و ادب ۱۳۱۳ (
یحیی قریب : رمان ( یعقوب لیث ۱۳۱۵ (
زین العابدین رهنما با رمان : ( پیامبر ۱۳۱۶ (
زین العابدین موتمن با رمان ( آشیانه عقاب ۱۳۱۸ (
محمد رضا خلیلی عراقی با رمان ( بانوی زندانی ۱۳۱۹ (
محمد حسین رکن زاده آدمیت ( ۱۲۷۸-۱۳۲۵) رمان ( دلیران تنگستانی (

۳
بخش سوم

داستان ها و رمان های اجتماعی

اولین نمونه های رمان و داستان اجتماعی در سال های ۱۳۰۰ شمسی پدید آمد . نویسندگان این رمان ها
با تو صیف فحشا ، فساد سیاسی و اداری و نا امنی های اجتماعی سال ها ی پس از مشروطیت ، یاس عمومی از به نتیجه نرسیدن انقلاب را منعکس می کنند . فواحش و کارمندان مشخص ترین تیپ های معرفی شده به وسیله این رمان ها هستند .

کارمندان ، با انتقاد رمان اجتماعی از دستگاه اداری مشروطه وارد صحنه ی ادبیات معاصر ایران می شوند. به خصوص که اغلب نویسندگان آن سال ها از میان کارمندان بر می خاستند. در این سال ها کارمندان هنوز به صورت یک قشر اجتماعی معین در نیامده بودند و محافظه کاری، جمود، بی حوصلگی و بی علاقگی کارمندان بعدی را پیدا نکرده بودند و چون از معدود تحصیل کردگان و با سوادان شهری بودند و درآمد ثابت و اوقات فراغت داشتند، فقط به کار اداری نمی پرداختند، رمان و نمایشنامه می نوشتند، روزنامه در می آوردند و حزب درست می کردند .

ناچار نویسندگان ایرانی جزو جامعه ی معلمین، استادان، کارمندان دولتی و مردان سیاسی بودند .
یکی از علل توجه نویسندگان رمان های اجتماعی به فواحش را باید در تاثیر پذیری آنان از نویسندگان رمانتیک فرانسوی دانست، آنان ارزش انسانی زنان بدکاره را در قالب دنیای اشرافیت به آن ها بازگردانند.
از لحاظ هنری هیچ کدام از این نویسندگان جز مشفق کاظمی که آغازگر بود موضوع رمان هایشان را
انتخاب نکردند و تحولی را در رمان نویسی ایران باعث نشدند، الگوی همه ی آن ها رمان ( تهران مخوف ) بود، بی آن که بتوانند به آن حد از شوق انگیزی و تازگی دست یابند.
در رمان های اجتماعی، زن به صورت قربانی اجتماع خرافی و عقب افتاده تصویر می شود .
نویسندگان رمان های اجتماعی، روشنفکران برخاسته از اشرافیت و غالبن عضو (( انجمن ایران جوان ((
بودند.
این انجمن در سال ۱۳۰۱ توسط تحصیل کردگان اروپا در تهران تاسیس شد و پس از ۴ ماه عده ی
اعضای آن به ۵۰ نفر رسید.
نمایشنامه ی ( جعفر خان از فرنگ آمده ) جزو انتشارات ایران جوان است.
مرتضی مشفق کاظمی ( ۱۲۸۱-۱۳۶۵ ) رمان تهران مخوف – جلد دوم آن با نام ( یادگار یک شب (آثار دیگرش ( گل پژمرده ۱۳۰۸ ) و ( اشک پر بها ۱۳۰۹ (
رمان هایی تحت تاثیر (تهران مخوف ) به قلم نویسندگان دیگر:
عباس خلیلی ( روزگار سیاه ۱۳۰۳ )( انتقام ۱۳۰۴ ) و ( اسرار شب ۱۳۰۵ (
یحیی دولت آبادی ( شهر ناز ۱۳۰۴ (
احمد علی خدا داده تیموری ( روز سیاه کارگر ۱۳۰۵ ) ( روز سیاه رعیت ۱۳۰۶ (
محمد قلی زاده ( قریه ی دانا باش ۱۲۷۳ ) و نمایشنامه ( مرده ها (

۴
ربیع انصاری ( جنایات بشر یا آدم فروشان قرن بیستم ۱۳۰۸ (
علی اصغر شریف رازی ( خون بهای ایران ) یا ( عشق و شکیبایی ۱۳۰۵ ) ( مکتب عشق(
محمد مسعود (۱۲۸۰ – ۱۳۲۶ ) که مهمترین نماینده ی ژانر رمان اجتماعی در این دوره است با آثار
سه گانه اش ( تفریحات شب ۱۳۱۱ ) ( در تلاش معاش ۱۳۱۲ ) و ( اشرف مخلوقات ۱۳۱۳ (
محمد حجازی ( ۱۲۷۹ – ۱۳۵۲ ) با آثار( زیبا ۱۳۱۲ ) ( هما ۱۳۰۷ ) و ( پریچهر ۱۳۰۸ (
مشفق کاظمی ، حجازی ، جلیلی ، مسعود و….ترسان از حبس و قتل ، و متاثر از ادبیات رمانتیک اروپا ، در آثار آموزشی خود ، چاره ی نابسامانی اجتماع را در اصلاح فرد از راه احساسات بشر دوستانه و اخلاق درست می دانند : و جا به جا خوانندگان را نصیحت می کنند .
جهانگیر جلیلی در ( من هم گریه کرده ام ۱۳۱۱)و ( از دفتر خاطرات ۱۳۱۴ (
اغلب رمان ها در بمبئی ، استانبول ، و برلین چاپ می شد . زیرا استانبول چهار راه شرق و غرب بود و برلین از زمان انتشارات ( کاوه ۱۲۹۵ ) تا سال انتشارات (علم و هنر ۱۳۰۶۹)محل تجمع روشنفکران ایرانی بود .
افزایش ترجمه رمان های خارجی ، در شکست اولین رمان های تاریخی و اجتماعی نقش موثری داشت.

۵