مقدمه

اعتیاد به مواد، یک معضل مهم سلامت عمومی به حساب میآید؛ به طوری کـه بـر اسـاس برآوردهای موجود فقط در ایالات متحده ۲۲/۶ میلیون نفر سوء مصرف کننده مواد محرک هستند (سامهسا۱، .(۲۰۱۱ تعداد مصرف کنندگان مواد در سطح جهـان بـه ۱۹۰میلیـون نفـر میرسد و در ایران نیز آمار رسمی معتادان کشور را دو میلیون نفر اعلام کرده اند کـه ایـن میزان نیز در حال افزایش است. ۱۱ میلیون نفر از جمعیت کشور بـا مشـکل اعتیـاد خـود یـا اطرافیان دست به گریبانند و میانگین سنی معتادان به مواد نیز ۱۸ سـال گـزارش شـده اسـت (ممتازی، .(۱۳۸۱

اعتیاد را میتوان به عنوان یک حالت پایدار تعریف کـرد کـه در آن ظرفیـت فـرد برای تنظیم رفتار اجباری جست وجوی دارو کاهش می یابد؛ بـدون اینکـه خطـر پیامـدهای منفی جدی این رفتار در نظر گرفته شود (هـایمن و مالنکـا۲، .(۲۰۰۱ اعتیـاد، یـک بیمـاری پیچیده و چند عاملی است که در آن عوامل معتدد زیست شناختی، روانشناختی، اجتمـاعی و معنوی۳ نقش ایفا میکنند. از میان عوامل روان شناختی، ویژگیهای شخصـیتی، یکـی از عوامل مؤثر بر گرایش به مواد محسوب میشوند. شواهد نشان داده است کـه ویژگـیهـای شخصیتی از عوامل مهم سبب شـناختی در گـرایش بـه رفتارهـای پرخطـر ازجملـه مصـرف سیگار، الکل، مواد مخدر و فعالیت های جنسی ناامن به شمار مـیرونـد (پـولیمنی۴، مـور۵ و گرونت۶، .(۲۰۱۰ از دیـدگاه روان شـناختی، افـراد سوءمصـرف کننـده مـواد یـک ویژگـی شخصیتی آسیب پذیر دارند (بوند۷، .(۲۰۰۵ خصوصیات شخصیتی معتـادان بـه مـواد مخـدر صرفاً ناشی از مواد مخدر نیست؛ بلکه معتادان، قبل از اعتیـاد دارای نارسـاییهـای روانـی و شخصیتی بوده اند که بعد از اعتیاد به صورت مخرب تری ظـاهر و تشـدید شـده اسـت؛ لـذا

۱٫ Samhsa 2. Hyman, & Malenka 3. spiritual 4. Polimeni 5. Moore

۶٫ Gruenert 7. Bond
128

Archive of SID

فصلناهم شخصیت و تفاوتاهی فردی/ سال /(۶) ۳ زمستان ۹۳ Personality & Individual Differences, 2015, No. 6

مشکل معتادان تنها مواد مخدر نیسـت؛ بلکـه در اصـل رابطـه متقابـل شخصـیت او و اعتیـاد مطرح است (کتابی، ماهر و برجعلی، .(۱۳۸۷

یکی از ویژگیهای شخصیتی که میتواند با گرایش به مـواد ارتبـاط داشـته و بـه عنوان یک عامـل شخصـیتی حفـاظتی در برابـر گـرایش بـه اسـتفاده از مـواد عمـل نمایـد، دل سوزی به خود۱ است. دلسوزی به خود، یک شکل سالم خودپذیری اسـت کـه بیـانگر میزان پذیرش و قبول جنبه های نامطلوب خود و زندگی است. ایـن سـازه شـامل سـه مؤلفـه اصلی است: .۱ مهربانبـودن و درک خـود در مواقـع رنـج یـا بـیکفـایتی ادراک شـده؛ .۲ حس انسان بودن عمومی۲ و تشخیص این که درد و ناکامی جنبههـای اجتنـابناپـذیر تجربـه مشترک انسانی هستند؛ و .۳ آگاهی متعادل از هیجآنهای شخصی- یعنی توانـایی مواجهـه (نه اجتناب) بدون اغراق، نمایش و ترحم به خود۳ بـا احساسـات و افکـار دردنـاک (نـف۴، .(۲۰۰۳ شواهد نشان میدهند که دل سوزی به خود با سلامت روان شـناختی رابطـه ای قـوی دارد. نمرات بالاتر در مقیاس دل سوزی به خـود بـا خـود انتقـادی۵، افسـردگی، اضـطراب، نشخوارگری۶، سرکوبی افکار۷ و کمال گرایی روان رنجور۸ رابطه منفی داشته و با رضـایت از زندگی، پیوستگی اجتماعی۹ و هوش هیجانی۱۰ رابطه مثبت دارد (نف، .(۲۰۰۳

تاکنون ارتباط دل سوزی به خود با رفتارهای اعتیادی به طور مستقیم بررسی نشـده است؛ ولی گیلبرت(۲۰۰۵) ۱۱ پیشنهاد کرد که دل سوزی به خود به دلیـل ایـن کـه بـه افـراد کمک میکند تـا احسـاس امنیـت، پیوسـتگی و آرامـش هیجـانی داشـته باشـند، مـیتوانـد بهزیستی فرد را ارتقا دهد. گیلبرت (۲۰۰۵) با استفاده از نظریه طـرز فکـر اجتمـاعی۱۲ -کـه

۱٫ self compassion 2. common humanity

۳٫ self pity 4. Neff

۵٫ Self- criticism 6. rumination 7. thoughts suppression 8. neurotic perfectionism 9. social cohesion 10. emotional Intelligence 11. Gilbert 12. social mentality

۱۲۹

Archive of SID

ارتباط دلسوزی به خود با خطر استفاده از مواد در دانشجویان

مبتنی بر اصول زیست شناسی تکاملی، نوروبیولوژی و نظریه دلبستگی ترسـیم شـده اسـت-پیشنهاد کرد که دل سوزی به خود سیستم تهدید (که با احساسات ناامنی، دفـاعی بـودن، و دستگاه کناری۱ ارتباط دارد) را از کـار انداختـه و سیسـتم خـود تسـکین دهنـدگی۲ (کـه بـا احساسات دلبستگی ایمن، امنیت، سیستم اکسی تونسین – افیونی(۳ را فعال میسازد. با ایـن توصیفات، دل سوزی به خود از عزت نفس نیز متمایز است چراکـه عـزت نفـس بـه عنـوان نوعی ارزیابی از کهتری و برتری در نظر گرفته مـیشـود کـه بـه برقـراری ثبـات در مرتبـه اجتماعی کمک کرده و با هشدار، نیرومند سازی تکانه ها و فعال سازی تکانه ها ارتبـاط دارد (گیلبرت و ایرون۴، .(۲۰۰۵ فرض میشود که ویژگیهای خودتسکین دهنـدگی دلسـوزی به خود، ویژگیهای صمیمیت، تنظیم مؤثر عاطفه، سازش اکتشافی و موفق بـا محـیط را بـه وجود میآرود (گیلبرت، .(۲۰۰۵

شــواهد موجــود نشــان مــیدهنــد کــه دلســوزی بــه خــود یــک ویژگــی مثبــت روان شناختی است تا جایی که از آن به عنـوان شاخصـی بـرای سـلامت و بهزیسـتی روانـی استفاده میشود. لذا با توجه به نقـش حفـاظتی دل سـوزی بـه خـود در سـلامت و بهزیسـتی روانی افراد، پژوهش حاضر با هدف بررسی این سؤال انجام گرفـت کـه آیـا دلسـوزی بـه خود با خطر استفاده از مواد رابطه دارد و میتواند به طور معنی داری آن را پیشبینی کند؟

روش

با توجه به هدف پژوهش حاضر مبنی بر تعیین ارتباط دلسوزی به خود بـا خطـر اسـتفاده از مواد در دانشجویان، روش مطالعه حاضر توصیفی و طرح آن همبستگی بوده است.
جامعهی آماری، نمونه و روش نمونهگیری: همه دانشجویان دانشگاه محقق اردبیلی که در سال تحصیلی ۹۱-۹۲ مشغول تحصیل بودند، جامعه آماری ایـن پـژوهش را تشـکیل

۱٫ Lymbic System 2. self-soothing 3. oxytocin- opiate system 4. Irons

۱۳۰

Archive of SID

فصلناهم شخصیت و تفاوتاهی فردی/ سال /(۶) ۳ زمستان ۹۳ Personality & Individual Differences, 2015, No. 6

دادند. از بین جامعه آماری بالا بنا به قانون حداقل حجم نمونه در تحقیقـات همبسـتگی کـه ۱۰۰ نفر ذکر شده است (دلاور، (۱۳۸۲ تعداد ۱۰۰ نفر به روش نمونهگیری تصـادفی سـاده انتخاب و در این پژوهش شرکت کردند.

ابزار:

ابزارهای جمعآوری اطلاعات نیز عبارت بودند از:

مقیاس نیم رخ خطر استفاده از مـواد:۱ مقیـاس نـیم رخ خطـر اسـتفاده از مـواد بـرای ارزیابی میزان انگیزش در استفاده از الکل یـا دارو بـر اسـاس بررسـیهـای کنـرود۲، پیـل۳، اســتوارت۴ و دانگیــر( ۲۰۰۰) ۵ طراحــی شــده اســت. ایــن مقیــاس ۲۸ ســؤال دارد. چهــار خرده مقیاس حساسیت اضطرابی، نا امیـدی، هیجـانخـواهی و تکـانشوری بـه ترتیـب پـنج (گویــههــای ۸، ۱۰، ۱۴، ۱۸ و (۲۱، هفــت (گویــههــای ۱، ۴، ۷، ۱۳، ۱۷، ۲۰ و (۲۳، شــش (گویه های ۳، ۶، ۹، ۱۲، ۱۶ و (۱۹ و پـنج (گویـههـای ۲، ۵، ۱۱، ۱۵ و (۲۲ گویـه دارنـد و گویه های ۱، ۴، ۷، ۱۳، ۲۰ و ۲۳ به صورت معکوس نمره گـذاری مـیشـوند. هـر سـؤال بـر اساس مقیاس لیکرت چهار نقطهیا از کاملاً مخالفم ۱()تا کاملاً مـوافقم (۴) نمـره گـذاری میشود که نمره بالا در هرخردهمقیـاس و هـمچنـین کـل مقیـاس نشـاندهنـده خطـر بیشـتر استفاده از مواد است. نشان داده شده است که خردهمقیاسهـای ایـن ابـزار نسـبت بـه خطـر رفتـار مصــرف مســألهزای الکــل در آینـده (کنــرود، ۲۰۰۰؛ کنــرود، کاســتلنوس و مکــی۶، (۲۰۰۸، تفاوت های فردی در پاسخ به مستی ناشی از مصرف الکل (برونلی۷، اساد۸، بارت۹، ویلا۱۰، کنرود و تمبلی۱۱، (۲۰۰۴، ترس از محرک های دردنـاک (کنـرود، (۲۰۰۶ حسـاس

۱٫ The Substance Use Risk Profile Scale

۲٫ Conrod 3. Pihl

۴٫ Stewart 5. Dongier 6. Castellanos & Mackie 7. Brunelle 8. Assaad

۹٫ Barrett 10. vila
11. Tremblay
131

Archive of SID

ارتباط دلسوزی به خود با خطر استفاده از مواد در دانشجویان

است. ثبات درونی خردهمقیاس های این آزمون بر نمونه های دانشـجویی و افـراد بزرگسـال سوء مصرف کننده مواد از ۰/۷۰ تا ۰/۸۸ و پایـایی بازآزمـایی آنهـا نیـز در دامنـه ۰/۵۳ تـا ۰/۸۶ در طـول یــک بــازه زمــانی شــش هفتـهای گــزارش شــده اســت (ویســیک۱، کنــرود، اســتوارت و پیــل، .(۲۰۰۹ ضــریب آلفــای کرونبــاخ ایــن آزمــون نیــز در مطالعــه حاضــر از ۰/۶۵برای خردهمقیاس ناامیدی تا ۰/۸۸ برای خردهمقیاس تکانشوری به دست آمد.

مقیاس دل سوزی به خود:۲ این ابزار، یک مقیاس خود گزارشی ۲۶ سـؤالی اسـت کـه توسط نف در سال ۲۰۰۳ ساخته شد. این مقیاس شش خرده مقیاس مهربانی بـه خـود (پـنج آیتم، ۵، ۱۲، ۱۹، ۲۳، (۲۶، خود داوری (پنج آیتم، ۱، ۸، ۱۱، ۱۶، (۲۱، انسانبودن عمومی (چهار آیتم، ۳، ۷، ۱۰، (۱۵، انزوا (چهار آیتم، ۴، ۱۳، ۱۸، (۲۵، ذهن آگاهی (چهـار آیـتم، ۹، ۱۴، ۱۷، (۲۲ و هم دردی بیش از حـد (چهـار آیـتم، ۲، ۶، ۲۰، (۲۴ را در بـر مـیگیـرد. مشارکت کنندگان به سؤالات این پرسشنامه در یک مقیاس لیکـرت پـنج نقطـهای از صـفر

(تفریباً هرگز) تا چهار (تقریباً همیشه) پاسخ میدهند. میانگین نمرات این شـش مقیـاس نیـز (با احتساب نمرات معکوس مربوط به ماده های خودداوری، انزوا و هم دردی بیش از حـد) نمره کلی دل سوزی به خود را به دسـت مـیدهـد (نـف، .(۲۰۰۳ پـژوهشهـای مربـوط بـه اعتبار یابی مقدماتی این پرسشنامه نشان داده انـد همـه ایـن شـش مقیـاس همبسـتگی درونـی بالایی دارند و تحلیلهای عاملی تأییدی انجام شده توسط بشـرپور (۱۳۹۲) نیـز مـدل شـش عاملی این پرسشنامه را تأیید کرد. ثبات درونی این پرسشنامه در تحقیقات گذشـته ۰/۹۲ و پایایی بازآزمایی آن نیز ۰/۹۳ گزارش شده است (نـف، .(۲۰۰۳ ضـرایب آلفـای کرونبـاخ خرده مقیاس ها و نمره کلی نسخه فارسی این آزمـون در نمونـه ای از دانشـجویان ایرانـی در دامنه ۰/۶۵ تا ۰/۹۲ به دست آمد (بشرپور، .(۱۳۹۲

۱٫ Woicik 2. Self-Compassion Scale
132

Archive of SID

فصلناهم شخصیت و تفاوتاهی فردی/ سال /(۶) ۳ زمستان ۹۳ Personality & Individual Differences, 2015, No. 6

روش تجزیه و تحلیل دادهها: اطلاعات جمعآوری شده نیز با استفاده از ابزارهای آمار توصیفی و آزمون های همبستگی پیرسون و رگرسیون چندگانه به شیوه ورود و با کاربرد نسخه ۱۸ نرم افزار SPSS تجزیه و تحلیل شد.

یافتهها

تعداد ۴۴ دانشجوی پسر و ۵۶ دانشجوی دختر با میانگین سـنی ۲۰/۸۲ سـال و انحـراف معیار ۲/۲۷ در این پژوهش شرکت کردند کـه جـدول یـک، توزیـع فراوانـی آنهـا را بـر اساس مقطع تحصیلی، سال تحصیل و وضعیت تأهل نشان میدهد.

جدول .۱ ویژگیهای جمعیت شناختی آزمودنیها
متغیرها سطح متغیرها فراوانی
مقطع تحصیلی کارشناسی ۸۸
کارشناسی ارشد ۱۲

اول ۳۶
سال تحصیلی دوم ۳۲
سوم ۲۶

چهارم ۶
وضعیت تأهل مجرد ۷۸

متأهل ۲۲

جدول ۱ نشـان مـیدهـد کـه از کـل آزمـودنیهـای شـرکت کننـده، ۸۸ نفـر در مقطـع کارشناسی و ۱۲ نفر در مقطـع کارشناسـی ارشـد بـه تحصـیل مشـغول بودنـد. از نظـر سـال تحصیل نیز، ۳۶ نفر در سال اول، ۳۲ نفر در سال دوم، ۲۶ نفر در سال سـوم و شـش نفـر در سال چهارم مشغول به تحصیل بودند. از این مشارکتکنندگان، تعـداد ۷۸ نفـر مجـرد و ۲۲ نفر متأهل بودند.

×

۱۳۳