خلاصه

آلودگی هوا، بارانهاي اسیدي، تخلیه گاز اوزون و اثرات گلخانهاي از عوارض غیرمطلوب حمل و نقل در شهرهاي بزرگ بشمار میروند که محیط زیست را آلوده میسازند. مصرف انرژي و ایجاد آلودگی ناشی از سیستم حمل و نقل در دهه اخیر بطور مستمر افزایش یافته است. افزایش تعداد وسایل نقلیه، نگهداري ضعیف وسایل نقلیه و عدم توجه به قوانین و مقررات کنترل کیفیت هوا میتواند به بحران بیشتر آلودگی هوا منجر شود. در این مقاله به ارزیابی اثرات آلودگی هوا ناشی از وسایل نقلیه، انواع آلاینده ها و عوامل مؤثر بر آنها پرداخته و سپس تحلیل وضعیت آلودگی هواي شهر تهران ناشی از ترافیک وسایل نقلیه انجام و راهکارهاي بهبود آن نیز ارائه گردیده است.

کلمات کلیدي: آلودگی هوا، آلاینده محیط زیست، حمل و نقل.

مقدمه

امروزه استفاده از حمل و نقل در بیشتر کشورهاي جهان با توجه به توسعه شهرها در حال افزایش می باشد. این افزایش باعث ایجاد برخـی اثـرات منفـی همچون تصادفات، تراکم ترافیک، مصرف انرژي و ایجاد آلودگی هوا و صوت شده است. افزایش سریع استفاده از وسایل نقلیه باعث شده است که سیستم حمل و نقل امروزه یکی از مهمترین منابع آلودگی محیط زیست شهرها باشد. وسایل نقلیه بطور طبیعی در اطـراف مراکـز جمعیتـی و منـاطق صـنعتی تمرکز یافتهاند مکرراًو به محیط زیست آسیب میرسانند. آلودگی هوا بعنوان مهمترین مشکلات ناشی از حمل و نقل شناخته شده است. در بخشهـاي آتی به بررسی اثرات آلودگی هوا ناشی از سیستم حمل و نقل پرداخته می شود.

عوارض ناشی از سیستم حمل و نقل

با افزایش استفاده از وسایل نقلیه در شهرها، امروزه سیستم حمل و نقل یکی از مهمترین منابع آلودگی هوا میباشد. افزایش آلودگی هوا بدلیل افـزایش شدید مجموع کیلومتراژ مسافت طی شده بوده و در حالی صورت میگیرد که انتشار گازهاي سمی حاصل از وسایل نقلیه بازاي هر کیلومتر سفر کـاهش یافته است. احتراق سوخت در موتور وسایل نقلیه بر کیفیت هوا تأثیر میگذارد و بزرگترین منبع از اثرات غیرمطلوب وابسته به وسایل نقلیـه مربـوط بـه نحوه احتراق سوخت در موتور میباشد. شکل ۱، افزایش نرخ استفاده از وسایل نقلیه را در شمال آمریکا، انگلستان و کشورهاي عضو همکـاري اقتصـادي اروپا٣ نشان میدهد.[۱] گازها و سایر مواد منتشره از وسایل نقلیه شامل مونوکسیدکربن (CO)، اکسیدهاي نیتروژن ( (NO X، سرب (Pb)، ترکیبـات آلی سبک ( (VOS S و ذرات معلق میباشد.[۲] براي مثالتقریباً، ۸۵ درصد اثرات مونوکسیدکربن، ۴۰ درصد اثرات اکسیدهاي نیتـروژن و ۲۵ درصـد اثرات ترکیبات آلی سبک در انگلستان ناشی از سیستم حمل و نقل میباشد و اثرات مذکور در ایالات متحدهتقریباً به ترتیب برابر ۶۶ درصد، ۴۳ درصـد و ۴۸ درصد می باشند. جدول ۱ سهم اثرات آلایندههاي هوا ناشی از سیستم حمل و نقل در برخی کشورهاي پیشرفته صنعتی را نشان می دهد.[۳]

-۱ دانشیار دانشکده مهندسی عمران دانشگاه علم و صنعت ایران

-۲ دانشجوي دکتري مهندسی و برنامهریزي حمل و نقل از دانشگاه علم و صنعت ایران
۳- EEC

۱

۲۵۰۰
۳۰۰
آمریکا
۲۵۰

۲۰۰۰

۲۰۰ همکاري اقتصادي اروپا

۱۵۰۰

۱۵۰

انگلستان ۱۰۰۰

۱۰۰

۵۰۰
۵۰

۱۹۸۷ ۱۹۸۵ ۱۹۸۰ ۱۹۷۵ ۱۹۷۰

شکل -۱ حجم ترافیک اتومبیل هاي شخصی در جاده هاي کشورهاي پیشرفته صنعتی
جدول -۱ اطلاعات برگزیده اثرات حمل و نقل در کشورهاي پیشرفته صنعتی
کشور شمال آمریکا کشورهاي عضو همکاري اقتصادي اروپا ( ( EEC ژاپن OECD
نوع آلوده کننده

اکسیدهاي نیتروژن %۴۷ %۵۱ %۳۹ %۴۸
مونوکسیدکربن %۷۱ %۸۱ NA %75
اکسیدهاي گوگرد %۴ %۳ %۹ %۳
ذرات معلق %۱۴ %۸ NA %13
هیدروکربن %۳۹ %۴۵ NA %40
٭: NA اطلاعات قابل توجهی در دسترس نیست. ٭ ٭ مجموع اثرات حمل و نقل بصورت درصدي از مجموع اثرات نشان داده شده است.

عوارض ناشی از سیستم حمل و نقل ممکنست بصورت مستقیم یا غیر مستقیم بر روي محیط زیست تأثیر بگـذارد کـه مهمتـرین آنهـا سـلامتی مـردم میباشد. جدول ۲ سهم نسبی انواع مختلف ایجاد کننده آلودگی در کشور کانادا بر حسب کیلو – تن را نشان می دهد.