چکیده

یکی از عواملی که در صنعت گردشگری شایان توجه است، آب و هوای مقصد گردشگری است. در همین راستا در مقاله حاضر سعی شده است آب و هوای استان خوزستان به منظور گردشگری با استفاده از شاخص فشار عصبی مورد ارزیابی قرار گیرد. این شاخص از سه پارارمتر دما، رطوبت و باد تشکیل شده است. به منظور برآورد شاخص مورد نظر طول دوره آماری ۲۰ ساله(( ۱۹۹۱-۲۰۱۰ برای ایستگاههای هواشناسی مورد مطالعه انتخاب گردید. نواقص آماری برخی از ایستگاهها با استفاده از روش رگرسیون توسط برنامه spss

æ نیز روش تفاضل ها و نسبت ها بازسازی شد. یافته های تحقیق نشان داد که شرایط غالب بر استان شرایط عدم آسایش است و این بدلیل آب و هوای بیش از حد گرم و شرجی استان است، به طوری که در هفت ماه از سال هوا گرم تا بسیار گرم و در پنج ماه هوا خنک

æ مطبوع است. در مجموع بهترین زمان برای مقاصد گردشگری در سطح استان ماه آوریل(فروردین) و در درجه دوم ماه اکتبر(مهر) می باشد و نامناسب ترین زمان نیز از این لحاظ به ترتیب ماههای آگوست، ژولای، ژوئن، سپتامبر و مه می باشد.

واژه های کلیدی: شاخص فشار عصبی، اقلیم گردشگری، خوزستان، اقالیم گرم، اقالیم سرد.

۱

مقدمه

آب و هوا یکی از زیربناهای مهم برای تمدن بشری است و تاثیر بسیار مهمی بر روی توسعه و گسترش موفقیت ها و شکست ها دارد. به همین دلیل، قرنهاست که توجه دانشمندان را به ارتباط بین هوا، آب و هوا و جامعه جلب کرده است، به گونه ای که قدمت آن به هواشناسی ارسطو برمی گردد(۳۴۰ سال قبل از میلاد)(اسکات و همکاران۱ ، .( ۲۰۱۲ آگاهی از اهمیت تغییر اقلیم برای گردشگری در حال افزایش است، اما درک دقیق این موضوع هنوز محدود است. در حال حاضر گردشگری در مسیر رشد خود رو به عقب است، در حالی که همزمان عواقب سوء ناشی از تغییر اقلیم در حال افزایش است( بکن و های۲ ، .(۲۰۱۲ آب و هوا از دیرباز اهمیت ویژه ای برای گردشگران در انتخاب مقصد گردشگری داشته است. شناخت وضعیت اقلیمی مناطق، نقش بسیار مهمی در برنامه ریزی و مدیریت گردشگری دارد. با آگاهی از دوره آسایش اقلیمی می توان لوازم و امکانات سرمایشی و گرمایشی و کاهش مصرف انرژی را مدیریت کرد(عزتیان و همکاران، .(۱۳۹۱

اقلیم گردشگری در سطح جهان با شاخص های متعددی مورد ارزیابی قرار گرفته است. د فریتاس(۲۰۰۳)۳ برخی جزئیات راههای مختلف کسب اطلاعات آب و هوایی را که برای گردشگری به تصویر کشیده اند را مرور می کند. در زمینه تدوین شاخص های عددی تلاش قابل ملاحظه ای صورت گرفته است که چکیده ای از اهمیت اقلیم برای گردشگری است. این نکته بدلیل ماهیت چند متغیری آب و هوا و نیز فرایندهای پیچیده ای است که این متغیرها را گردهم می آورد تا مفهوم شرایط آب و هوایی خاص از لحاظ تفریح و سرگرمی و یا گردشگری را شکل دهند. هدف این شاخص ها تسهیل تفسیر تاثیرات یکپارچه عناصر مختلف جوی و امکان مقایسه مکان های جغرافیایی است. به عنوان مثال میک ژوسکی(۱۹۸۵)۴ شاخص اقلیم گردشگری((TCI را به منظور ارزیابی اقلیم های جهان طراحی نمود(میکائیل و همکاران۵ ، .(۲۰۰۵ در حالی که بر مبنای مطالعاتی که توسط اسکات و مک بویل(۲۰۰۱)۶ و یا آملانگ۷

۱- Scott & et al 2- Becken & Hay 3- De Freitas 4- Mieczkowski

۵- Michael & et al 6- McBoyle 7- Amelung

۲

و وینر۱ با استفاده از شاخص های گردشگری صورت گرفته است، درجه حرارت نقش بیشتری نسبت به سایر متغیرهای آب و هوایی ایفا می کند(استفان و میکائیل۲ ، .(۲۰۰۶

در ایران نیز محققان، پژوهش های زیادی را در زمینه اقلیم گردشگری با استفاده از شاخص های متنوع اقلیمی انجام داده اند که می توان به موارد زیر اشاره نمود: فرج زاده و احمدآبادی((۱۳۸۹ پهنه بندی اقلیم گردشگری ایران با استفاده از شاخص اقلیم گردشگری((TCI، رنجبر و همکاران((۱۳۸۹ بررسی ارتباط شرایط اقلیمی با روند گردشگری سالانه در شهرستان مرودشت، گندمکار((۱۳۸۹ برآورد و تحلیل شاخص اقلیم گردشگری در شهرستان سمیرم با استفاده از مدل TCI، هجرتی و همکاران((۱۳۹۰ ارزیابی توانمندی های اقلیم آسایش جهت توسعه گردشگری خراسان رضوی با استفاده از شاخص دما- فیزیولوژیک PET، اسماعیلی و همکاران((۱۳۹۰ تعیین اقلیم آسایش چند شهر اصلی گردشگری ایران با استفاده از شاخص دمای معادل فیزیولوژیک((PET، آستانی و همکاران((۱۳۹۰ ارزیابی اقلیم آسایش گردشگری تالاب شیرین سو با استفاده از شاخص TCI، بریمانی و اسمعیل نژاد((۱۳۹۰ بررسی سواحل جنوبی کشور از لحاظ زیست اقلیمی با استفاده از روش های سنتی(ترجونگ و اولگی) و روش های نوین(شاخص تعادل دمایی، گرما و رطوبت، درجه ی شرجی، درجه ی خستگی انسان، درجه ی سختی و مدل تعادل دمایی)، آستانی و سبحان اردکانی((۱۳۹۱ ارزیابی اقلیم گردشگری تالاب آق گل در استان همدان با استفاده از شاخص بیوکلیماتیک ترجونگ، موحدی و همکاران((۱۳۹۱ تعیین اقلیم گردشگری استان لرستان با استفاده از شاخص TCI، یزدان پناه و دستنایی((۱۳۹۱ ارزیابی آسایش اقلیم گردشگری استان چهارمحال و بختیاری با استفاده از شاخص TCI، آستانی و سبحان اردکانی((۱۳۹۱ تحلیل اقلیم آسایش گردشگری شهر همدان با استفاده از مدل TCI، عزتیان و همکاران((۱۳۹۱ ارزیابی اقلیم گردشگری شهر رودسر با استفاده از شاخص فشار عصبی، ذوالفقاری((۱۳۹۱ تحلیل پتانسیل های اقلیم گردشگری منطقه آزاد ارس با استفاده از شاخص TCI، قنبری و کریمی((۱۳۹۲ بررسی تغییرات شاخص اقلیم گردشگری TCI استان اصفهان، جوان و ملازاده((۱۳۹۲ بررسی اقلیم گردشگری شهر ارومیه با استفاده از شاخص های زیست اقلیمی بیکر CPI، فشار عصبی، استیدمن تام THI، عدم آسایش HU و شاخص دما- رطوبت تام THI، رضانژاد اصل بناب و قاسم زاده((۱۳۹۲ تحلیل اقلیم آسایشی دهستان صور در شهرستان بناب با استفاده از شاخص های PET و PMV، طاوسی و یاری((۱۳۹۲ تعیین گستره ی آسایش دمایی استان سیستان و بلوچستان با استفاده از شاخص اوانز، صفایی پور و همکاران((۱۳۹۲ ارزیابی آسایش انسان در شهر شیراز با استفاده از شاخص های زیست اقلیمی بیکر، ترجونگ، فشار عصبی، دمای موثر و .TCI

مواد و روش ها

موقعیت منطقه مطالعاتی

۸- Viner 9- Stefan & Michael

۳

استان خوزستان با مساحتی حدود ۶۴۰۵۷ کیلومترمربع، بین ۶۷ درجه و ۴۱ دقیقه تا ۵۰ درجه و ۳۹ دقیقه طول شرقی و ۲۹ درجه و ۵۸ دقیقه تا ۳۳ درجه و ۴ دقیقه عرض شمالی، در جنوب غربی ایران واقع شده است. این استان از شمال غربی با ایلام، از شمال با لرستان، از شمال شرقی و شرق با استان های چهارمحال و بختیاری و کهگیلویه و بویراحمد، از جنوب با خلیج فارس و از غرب با کشور عراق هم مرز است. استان خوزستان را می توان به دو منطقه کوهستانی و جلگه ای تقسیم کرد. آب و هوای این استان نیمه بیابانی و استپ گرم است. این استان تحت تاثیر سه نوع باد قرار دارد که عبارتند از: جریان سرد نواحی کوهستانی، باد شرجی و باد سموم(سایت سازمان هواشناسی کشور).

شکل((۱ موقعیت استان خوزستان در سطح کشور

۴

به منظور بررسی اقلیم گردشگری استان خوزستان با استفاده از شاخص فشار عصبی، داده های ماهانه درجه حرارت هوا، رطوبت نسبی و سرعت باد ایستگاههای هواشناسی مورد مطالعه طی یک دوره آماری ۲۰ ساله((۱۹۹۱-۲۰۱۰ مورد ارزیابی قرار گرفت(جدول.(۱ داده های مربوطه از سایت سازمان هواشناسی کشور و نیز اداره کل هواشناسی استان یزد تهیه گردید. جهت تکمیل نواقص آماری از روش رگرسیون توسط برنامه spss و در موارد معدودی از روش تفاضل ها و نسبت ها استفاده شد.

جدول( ( ۱ مشخصات ایستگاههای هواشناسی مورد مطالعه

شوش صفی رامهرم امید مسجد دزفو بستا بهبها بندر امیدیه آبادا
نام ایستگاه اهواز دزفو یه سلیما ایذه ماهشه
تر ز ل ن ن آغاجاری ن
ل پایگاه ن ر

درج ۴۸ ۴۸ ۴۸ ۴۹ ۴۹ ۴۹ ۴۹ ۴۸ ۴۸ ۵۰ ۴۹ ۴۹ ۴۸
طول ه

دقی ۴۰ ۵۰ ۲۵ ۳۶ ۳۹ ۱۷ ۵۲ ۲۳ ۰ ۱۴ ۹ ۴۰ ۱۵

قه

درج ۳۱ ۳۲ ۳۲ ۳۱ ۳۰ ۳۱ ۳۱ ۳۲ ۳۱ ۳۰ ۳۰ ۳۰ ۳۰
عر ه

ض دقی ۲۰ ۳ ۱۶ ۱۶ ۴۶ ۵۶ ۵۱ ۲۴ ۴۳ ۳۶ ۳۳ ۴۶ ۲۲
قه

ارتفاع(متر) /۵ ۶۷ ۸۲/۹ ۱۵۰/۵ ۳۴/۹ ۳۲۰/۵ ۷۶ ۱۴۳ ۷/۸ ۳۱۳ ۶/۲ ۲۷ ۶/۶
۲۲ ۷

شاخص فشار عصبی

این شاخص، نوع فشار فیزیولوژیکی وارده جهت ایجاد آسایش بین جذب و دفع گرما را تعیین می کند. میزان جذب و دفع گرما بسته به فعالیت انسان و میزان تغییر سرعت حرارت و رطوبت بدن انسان و محیط تغییر می کند. هدف از تعیین این شاخص، تشریح سطح آسایش با استفاده از پارامترهای دما، رطوبت و باد است(رمضانی و همکاران، .(۱۳۹۱ شاخص فشار عصبی را برای ماههایی که متوسط درجه حرارت بیشتر از ۲۰ درجه سانتی گراد است با استفاده از فرمول ۱ و برای ماههایی که کمتر از ۲۰ درجه است با فرمول ۲ محاسبه می کنند(جوان و ملازاده، .(۱۳۹۲

۵

فرمول(( )( ) (۱

در این معادله، I شاخص دمای موثر، T دما بر حسب فارنهایت و U رطوبت نسبی بر حسب درصد است.
فرمول(( )( ) (۲

در این معادله، H قدرت خنک کنندگی محیط، T درجه حرارت هوا بر حسب درجه سانتی گراد و V سرعت باد بر حسب متر بر ثانیه است.

جدول (۲) درجه بندی ضرایب آسایش شاخص فشار عصبی

اقالیم سرد(دماهای کمتر از ۲۰ درجه سانتی گراد) اقالیم گرم(دماهای بیشتر از ۲۰ درجه سانتی گراد)
ضریب آسایش((H آهنگ سرمایش ضریب آسایش((I آهنگ گرمایش
۳۹۶ – ۵۴۰ خنک کمتر از ۵- خنک، عدم آسایش
۵۴۱ – ۷۹۰ خیلی خنک کمتر از ۵- تا ۱- خنک
۷۹۱ – ۹۹۹ سرد ۰ آسایش
۱۰۰۰ – ۱۱۹۹ خیلی سرد بین ۱ تا ۵ گرم، آسایش
۱۲۰۰ – ۱۴۳۹ سرمای گزنده بین ۶ تا ۱۰ گرم، عدم آسایش
۱۴۴۰ و بیشتر سطح پوست به سرعت یخ می بین ۱۱ تا ۱۵ عدم آسایش زیاد
زند

منبع: صفایی پور و همکاران((۱۳۹۲

نتایج

جدول ۳ ضرایب آسایش شاخص فشار عصبی ایستگاههای هواشناسی مورد مطالعه را برای ماههای با میانگین دمای کمتر از ۲۰ درجه(ضریب (H و ماههای بیشتر از ۲۰ درجه(ضریب (I نشان می دهد. جدول ۴ نیز شرایط آسایشی ایستگاههای مذکور را بر مبنای محاسبات شاخص فشار عصبی نشان می دهد. طبق جدول مذکور شرایط سرد در هیچ یک از ایستگاهها در طول سال مشاهده نمی شود و نشان می دهد که استان خوزستان از زمستان واقعی برخوردار نیست. شرایط در اواخر فصل پاییز و در فصل زمستان( ماههای نوامبر، دسامبر، ژانویه، فوریه و مارس) مطبوع، خنک و خیلی خنک است. گستره ی شرایط آسایش در ماه آوریل مشاهده می شود، البته در برخی از ایستگاهها همرا با گرمی هواست. در ماه اکتبر شرایط گرم همراه با آسایش، ماههای مه و سپتامبر شرایط گرم و عدم آسایش و نهایتا در فصل تابستان(ماههای ژوئن، ژولای و آگوست) شرایط حاکی از عدم آسایش زیاد است. نتایج حاصل نشان می دهد

۶

که در سطح استان تقریبا هفت ماه از سال هوا گرم تا بسیار گرم و پنج ما آن هوا خنک و مطبوع است. در بین ایستگاهها، ایستگاه ایذه شرایط مطلوب تری را نشان می دهد، البته لازم به ذکر است که ایستگاه مذکور در ارتفاع بیشتری نسبت به سایر ایستگاهها واقع شده است. در مجموع ایستگاههای مورد مطالعه چنانکه از جدول ۱ نیز مشخص است، کم ارتفاع می باشند.

۷

×ماه

ژانو
یه

فور

یه

مار
س

آور
یل

مه

ژو

ئن

ژو

لای

آگو

س

ت

س

پتا

مبر

اک

تبر

شا
خ
ص
ف شوش صفی رامهرم امیدیه مسجد بهبها بندر امیدیه
شا ×اهواز سلیما ایذه دزفول بستان ماهشه آغاجار آبادان
تر دزفول ز پایگاه ن
ر ن ر ی

ع
ص
بی
H 490/4 447/1 370/2 553/7 536/7 388/2 463/1 408/4 609 371/7
H
H

I
I
I
I
I
I
I
I

۸