مقدمه

میزان تولیـدات علمی نمـایه شـــده در پایگاههای اطلاعاتی معتبر نـظـیر(ISI(Institute for Scientific Information از جملــه مهمترین منابع برای تحلیل استنادی و ارزیابی کیفی مقالات است .(۱) بر همین اسـاس، در سـالهای اخیر، سیاستگزاران و مسئولین ایران توجه زیادی به مشارکت سازمانهای آموزشی و پژوهشی کشور در پژوهشهای علمی جهان از طریق انتشـار گزارشـات پژوهشـی و مقالات در نشــریات معتبر بین المللی معطوف نمودهاند. این سـیاست باعث شده است در سال های اخیر میزان رشـد انتشار مقالات ایران افزایش یابد و جایگاه ویژهای در جهان کســـب نماید. ممکن اســـت این رویه باعث به مخاطره افتادن کیفیت مقالات شــود ()،۲ بنابراین توجه همزمان به رشــد کمّی و کیفی

مقالات ایرانیان اهمیت خاصـــی دارد. به همین ســـبب، در این پژوهش علاوه بر رشد کمّی، رشد کیفی مقالات نیز مورد بررسی قرار گرفته است. در رشـد کیفی، شـاخصهای کیفی علمسنجی نظیر میزان رشد میانگین اســتناد به هر مقاله (Average Citation Growth per Article)،

میانگین ضریب تاثیر (Average Impact Factor)، تاثیر خوداستنادی (Self-Citation) بر میزان رشـــد کیفی، و میانگین شـــاخص فوریت (Immediacy index) بررسـی شـده است. تحلیل استنادی یا مطالعه استنادی از متداولترین فنون کتابسنجی است که در آن قواعد حاکم بر رابطه میان مدرک اســتناد دهنده (متن) و مدرک مورد اســتناد (ســند)، جســتجو و بررســی میشــود .(۳) در هر اثر مکتوبی ممکن اســت بهعلل

مجله علم سنجی کاسپین، سال اول، شماره دوم، پاییز و زمستان۹۳، صفحه ۱۴-۲۱ ارزیابی تولیدات علمی ایران در حوزهی میکروبشناسی/ محمد محمدی و دیگران

گوناگون به تجربهای، قولی، یا مکتوبی اشـاره شـود که به این امر استناد میگویند. ممکن اسـت چگونگی اسـتناد در انواع نوشـتهها متفاوت باشد. Garfield اســـتنـاد را فرایندی ذهنی و فرهنگی (۴) و Nicolaisen اســتناد را عملی اجتماعی معرفی میکنند .(۵) حری اســتناد را اشــاره به سخن یا سند پیشین خوانده است .(۳)

خود اســـتنادی (Self-citation) یعنی اینکه نویســـندهای در اثر بعدی خود به آثار قبلیاش استناد کند. البته به این خوداستنادی به عبارت دقیقتر خوداسـتنادی نویسنده (Synchronous self-citation) گفته میشـود. انواع دیگر خوداستنادی شامل خوداستنادی مجله، خوداستنادی سازمانی، خوداستنادی زبانی، خوداستنادی کشوری، خوداستنادی رشتهای

و خوداسـتنادی وب اسـت. خوداسـتنادی نویسنده به دو صورت میباشد: خوداسـتنادی همزمانی نویسـندگان به معنی استنادی که نویسنده به آثار پیشـین خود میدهد. به عبارت دیگر درصـد ارجاعهایی که یک نویسنده در پایان مقاله به آثار خود میدهد، نســبت به کل منابعی که در آن مقاله به آنان اسـتناد کرده است؛ برای مثال اگر نویسندهای مقالهای منتشر کند

و در آن به ۵ منبع اســـتناد کند که ۲ مورد از این اســـتنادها به مقالات پیشـین خودش باشد، میزان خوداستنادی همزمانی این نویسنده دو پنجم یا چهل درصـد اسـت. خوداسـتنادی درزمانی نویسندگان به معنی درصد اسـتناد یک نویســنده به یک مقاله از خودش نســبت به کل اســتنادهایی

اسـت که آن مقاله دریافت کرده اســت. مثلاً ۵ نفر به مقاله شـما اســتناد کردهاند که از این ۵ نفر، یکی خود شما بودید. پس خوداستنادی در زمانی این مقاله شــما %۲۰ اســت .(۶) برای محاســبه خوداســتنادی درزمانی دسترسی به نمایه نامه های استنادی ضروری است. در مورد نشریات هم، با نام خوداستنادی نشریات مورد بررسی قرار میگیرد (منظور استنادهایی اسـت که به سـایر مقالات همان نشریه بر اساس گزارش های استنادی نشریات شده است).

بر اساس سند چشمانداز بیست سالهی جمهوری اسلامی ایران در افق ۱۴۰۴ پیشبینی شده است که ایران جایگاه نخست علمی و توانا در تولید علم و فناوری را در بین کشورهای منطقهی آسیای جنوب غربی کسب کند. و هر پژوهشی که عوامل تأثیرگذار بر کسب جایگاه نخست را بررسی و تبیین کند، از جایگاه ویژهای برخوردار است. همچنین با توجه به اینکه میزان تولیدات علمی نمایه شده در پایگاههای اطلاعاتی معتبر نظیر WoS از معیارهای مهم رتبهبندی کشورها است، نتیجه این پژوهش کمک میکند تا وضعیت مقالات نمایه شده ایران در پایگاه WoS در بین کشورهای منطقه آسیای جنوب غربی رصد و مقایسه شود، و براساس آن در عرصه تولید علم، گامهای هدفمند و مؤثری برداشته شود. همچنین با توجه به اینکه، یکی از عمدهترین حوزههای فعالیت مؤسسه تحقیقات واکسن و سرمسازی رازی، میکروبشناسی میباشد، بنابراین این حوزه

انتخاب شده است. در این پژوهش، وضعیت مقالات میکروبشناسی پژوهشگران ایرانی از نظر تعداد، میزان رشد، میانگین استناد با احتساب و بدون احتساب خوداستنادی، میانگین ضریب تأثیر با احتساب و بدون احتساب خوداستنادی نشریه، و میانگین شاخص فوریت در بین سالهای ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۱ در پایگاه اطلاعاتی WoS مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. تنوع و گستردگی بررسی شاخصهای استنادی در حوزهی میکروبشناسی این پژوهش را از پژوهشهای پیشین در حوزهی ذکر شده متمایز میکند.

میزان تولیدات علمی نمایه شده در پایگاههای اطلاعاتی معتبر نظیر WoS از معیارهای مهم رتبهبندی کشورها است. با استفاده از شاخصها و معیـارهای موجود در این پایگاه پژوهشهایی در داخل و خارج از ایران انجام شده که به معدودی از آنها اشاره میگردد. یوسفی و همکارانش در پژوهش خود میـانگین اســـتناد به هر مقاله نویســـندگان ایرانی حوزهی میکروبشــناســی را از ابتدا تا ســال ۲۰۱۰، ۳/۷۸ بدســت آوردند .(۷) طباطبائی، در پژوهش خود در مورد وضــعیت خوداســتنادی مقالههای پژوهشگران ایرانی در پایگاه استنادی wos در سال ۲۰۰۳ نشان داد که پژوهشگران ایرانی در حوزهی شیمی با میزان ۵۶/۸ درصد خوداستنادی درزمانی، بیشـترین و پژوهشـگران رشتههای کشاورزی با ۲۱/۷ درصد خوداســتنادی درزمانی، کمترین میزان اســتناد به آثار پیشــین خود را داشـتهاند .(۸) یوسـفی و دیگران در پژوهش خود وضعیت کمی مقالات زئونوز (بیماریهای مشـــترک انســـان و حیوان) ایران در پایگاه اطلاعاتی Web of Science را بررسی کردند. پژوهش آنها نشان داد در مجموع، ۳۸۰۷ عنوان مقاله در حوزهی زئونوز از پژوهشــگران ایرانی در این پایگاه اطلاعاتی نمایه شده است. تعداد مقالات زئونوز ایران در سالهای ۲۰۰۴ به بعد با ۳۲۴۶ مقاله %(۸۵/۲۶) بوده اسـت. میانگین رشـد ســالانه تعداد مقالات در سالهای مورد بررسی %۳۸/۹۴ به دست آمد .(۹)

مواد و روشها

این پژوهش در حوزهی علمسنجی و در آن از روش تحلیل استنادی اسـتفاده شده است. ابزار گردآوری دادهها، پایگاه اطلاعاتی WoS است. برای تجزیه و تحلیل دادهها از روشهای آمار توصیفی استفاده شده است. به منظوراستخراج مقالات مورد نیاز، در پایگاه WoS در بخش جستجوی پیشـرفته ابتدا کشـور ایران انتخاب شده و سپس کلیه مقالات با محدوده زمانی از سـال ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۱ انتخاب گردید. سـپس در قسمت حوزهی موضــوعی، حوزهی میکروب شــناســی انتخاب شــد و تمامی تجزیه و تحلیلها بر روی این نتیجه جسـتجو صورت گرفته است. در نهایت تعداد ۷۶۳ مقاله اسـتخراج گردید. لازم به ذکر است، دادههای این پژوهش در تاریخ ۲۰ شـــهریور ماه ۹۲ برابر با ۱۱ ســـپتامبر ۲۰۱۳ از پایگاه WoS

۱۵

Caspian Journal of Scientometrics. 2014; 1(2):14-21 Mohammadi M, et al

استخراج شده است. به منظور تجزیه و تحلیل اطلاعات ضمن استفاده از از ۳۳۰ به ۳۲۹، و در سال ۲۰۱۱ از ۲۹۰ به ۲۸۷ تغییر پیدا میکند که در
خروجی بخش گزارش استنادی آن پایگاه، از نرم افزار Excel نیز استفاده نهایت میزان رشد سالانه مجموع استنادها با احتساب خوداستنادی ۲۳/۵۶
شده است. و بدون احتساب خوداستنادی به ۲۳/۵۴ تغییر پیدا میکند. تاثیر
یافته ها خوداستنادی در میانگین رشد سالانه مجموع استنادهای مقالات نشریات
میکروبشناسی در بین نویسندگان ایرانی در بین سالهای ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۱
کل مقالات ایران از سال۲۰۰۲ تا ۲۰۱۱ نمایه شده در پایگاه WoS به میزان ۰/۰۲ درصد بوده است. میانگین استناد به مقالات در حوزهی
در حوزهی میکروبشناسی۷۶۳ عنوان بوده است. تعداد مقالات به تفکیک میکروبشناسی در سال ۲۰۰۳ با ۲۲/۳۱ بیشترین میزان را به خود
هر سال، درصد سهم هر سال و میزان رشد سالانه تعداد مقالات در جدول اختصاص داده است. میانگین استناد و میزان رشد سالانه میانگین استنادها
۱ ارائه شده است. هم در اکثر سالها رشد منفی داشته است. همان طور که در جدول ۲
مشاهده میشود، میانگین استناد بدون احتساب خوداستنادی در سالهای
جدول .۱ تعداد، درصد و میزان رشد سالانه مقالات حوزهی ۲۰۰۷، ۲۰۰۸، ۲۰۰۹، ۲۰۱۰ و ۲۰۱۱ باعث کاهش یک صدم درصدی در
میکروبشناسی طی بازهی زمانی ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۱ میزان رشد سالانه میانگین استناد شده است. مطابق جدول ۳، میانگین
ضریب تأثیر با احتساب خوداستنادی با مقدار ۳/۸۶۵ در سال ۲۰۰۳
سال تعداد مقالات درصد میزان رشد سالانه بیشترین سهم، و درسال ۲۰۱۱ با ۰/۸۹۹ کمترین سهم را به خود اختصاص
۲۰۰۲ ۸ ۱/۰۵ — دادهاند. این در حالی است که میانگین ضریب تأثیر بدون احتساب
۲۰۰۳ ۱۶ ۲/۱ ۱۰۰ خوداستنادی نیز در سال ۲۰۰۳ با ۳/۵۰۵ بیشترین سهم و در سال ۲۰۱۱
۲۰۰۴ ۱۱ ۱/۴۴ -۳۱/۲۵ با مقدار ۰/۷۴۹ کمترین سهم را به خود اختصاص دادهاند. میانگین رشد
۲۰۰۵ ۲۲ ۲/۸۸ ۱۰۰ ضریب تأثیر با احتساب خوداستنادی -۸/۵۱ و بدون احتساب خوداستنادی
۲۰۰۶ ۲۴ ۳/۱۵ ۹/۰۹ -۸/۹۳ بوده است. بنابراین تأثیر خوداستنادی مقالات در میانگین رشد
۲۰۰۷ ۴۴ ۵/۷۷ ۸۳/۳۳ ضریب تأثیر مقالات، به میزان ۰/۴۲ بوده است.
۲۰۰۸ ۶۹ ۹/۰۴ ۵۶/۸۲ همانطور که در نمودار ۱ مشاهده میشود، میزان رشد تعداد مقالات
۲۰۰۹ ۱۰۰ ۱۳/۱۱ ۴۴/۹۳ در سالهای ۲۰۰۳ و ۲۰۰۴ به میزان صد درصد بیشترین سهم و سال
۲۰۱۰ ۱۶۱ ۲۱/۱ ۶۱ ۲۰۰۶ با ۹/۰۹ کمترین سهم، و در سال ۲۰۰۴ نیز میزان رشد تعداد مقالات
۲۰۱۱ ۳۰۸ ۴۰/۳۷ ۹۱/۳ منفی میباشد. کل مقالات ایران از سال۲۰۰۲ تا ۲۰۱۱ نمایه شده در پایگاه
جمع ۷۶۳ — میانگین رشد سالانه ۷۶۳ WoS عنوان بوده است. تعداد مقالات نمایه شده در پایگاه WoS
57/25 در سال۲۰۱۱ با ۳۰۸ عنوان مقاله و سال۲۰۰۲ با ۸ عنوان مقاله، به ترتیب
همان طور که جدول ۱ نشان میدهد، روند رشد مقالات به جز در بیشترین تعداد و کمترین تعداد مقالات را شامل میشوند.
سال ۲۰۰۴ در بقیه سالها سیر صعودی داشته است. برای مثال بیشترین میزان رشد ضریب تأثیر با احتساب خوداستنادی در سال ۲۰۰۳ با
سهم تعداد مقالات به سال ۲۰۱۱ با ۳۰۸ عنوان مقاله ۴۰/۳۷) درصد) ۳۹/۳۳ بیشترین سهم و در سال ۲۰۰۷ با -۳۶/۹۵ کمترین سهم، همچنین
اختصاص پیدا کرده است. میانگین رشد سالانه تعداد مقالات نیز ۵۷/۲۵ میزان ضریب تأثیر بدون احتساب خوداستنادی در سال ۲۰۰۳ با ۴۱/۵۶
درصد برآورد گردید. برای مشاهده تأثیر خوداستنادی بر مجموع استنادها، بیشترین سهم و در سال ۲۰۰۷ با -۳۷/۸۴ کمترین سهم، میزان رشد
لازم است به مقایسه این شاخص قبل و بعد از حذف خوداستنادی پرداخته شاخص فوریت در سال ۲۰۰۶ با ۵۲/۶۷ بیشترین و در سال ۲۰۰۷ با
شود. اطلاعات مجموع استنادها پیش و پس از حذف خوداستنادی در -۴۴/۸۳ کمترین سهم، میزان رشد شاخص هرش در سال ۲۰۰۵ با ۶۶/۷
جدول ۲ آمده است. دادههای مربوطه نشان میدهد که بیشترین مجموع و سال ۲۰۱۱ با -۵۰ به ترتیب بیشترین و کمترین، میزان رشد سالانه
استنادهای مقالات حوزهی میکروبشناسی در ایران با احتساب میانگین استناد با احتساب خود استنادی در سال ۲۰۰۵ با ۱۴ و در سال
خوداستنادی در سال ۲۰۰۸ بوده است و کمترین میزان مجموع استنادها ۲۰۱۱ با -۶۸/۷۷ به ترتیب بیشترین و کمترین، و میزان رشد سالانه
در سال ۲۰۰۴ با تعداد ۱۴۳ بوده است. این در حالی است که بدون احتساب میانگین استناد بدون احتساب خوداستنادی در سال ۲۰۰۵ با ۱۳/۹۹
خوداستنادی در سال ۲۰۰۷ مجموع استناد از ۳۹۹ به ۳۹۸، در سال ۲۰۰۹ بیشترین، و در سال ۲۰۱۱ با -۶۹ کمترین میزان را کسب کردهاند.