چکیده

این تحقیق در مزرعه ای انتخابی بعنوان مزرعه آزمایشی به مساحت تقریبی ۸ هکتار واقع در شبکه زهکشی ۴۲۰۰ هکتاری منطقه ویس اهواز انجام گردید. این طرح به منظور بررسی عملکرد زهکشهای زیرزمینی این دشت حاصلخیز با تکیه بر شاخصهای RGWD (عمق نسبی آب زیرزمینی ) و SEI (شاخص نمک خروجی ) با فواصل لترالها از یکدیگر ۵۰ متر و عمق نصب ۱/۵ متر از سطح زمین صورت پذیرفت . در امتداد لوله زهکش ( به طول ۱۶۰ متر) سه ردیف پیزومتر نصب گردید. این ردیفها از محل ورود لوله زهکش به داخل کلکتور به فاصلههای ۴۰ متری، ۸۰ متری و ۱۲۰ متری قرار گرفتند. دو پیزومتر به فواصل ۰/۵ متری از دو طرف خط زه کش، دو پیزومتر به فواصل ۱/۵ متری از

خط زهکش و دو پیزومتر به فاصله ۵ متری از دو طرف و دو پیزومتر در فاصله ۲۵ متری از دو طرف قرار گرفت که
مجموعا ۲۴ پیزومتر حفر گردید . مقدار شاخص RGWD در این پژوهش ۱/۰۵ به دست آمد که نشان از عملکرد
مناسب زهکش در کنترل سطح ایستابی میباشد و شاخص SEI برابر -۱/۴۱ به دست آمد که نشان دهنده عملکرد مناسب زهکش در خارج کردن نمک از پروفیل خاک در ناحیه توسعه ریشه است .

واژههای کلیدی: ضریب زهکشی، لترال، کلکتور، نمک خروجی،عمق سطح ایستایی.

۷۲۲

۱

مقدمه

بهرهبرداری مجدد از خاکهای شور در مناطقی که دائما زیر کشت بوده و آبیاری می گردند، مستلزم اعمال روشهای متناسب زه کشی و اصلاح این اراضی خواهد بود. بنابراین زه کشی از ارکان توسعه کشـاورزی پایـدار در منـاطق تحـت آبیـاری محسـوب می شود. علم و فن زهکشی در آغاز به صورت یک فعالیت مبتنی بر تجربه، آزمون و خطا بـه کـار گرفتـه شـد . سـپس بـا انجـام پژوهشها و بررسی های بنیادی در اراضی که نیاز به زهکشی و بهسازی خاک وجـود داشـت، روشهـای متناسـب بـا مشـکلات محلی ارائه گردید که پس از به کارگیری و ارزیابی در این گونه اراضی، در سطوح گستردهتر به کـار گرفتـه شـد . شـاید بتـوان گفت از عمر زه کشی به شیوه امروزی حدود ۱۹۰ سال می گذرد. پیدایش لولههای پلاسـتیکی در دهـه شصـت مـیلادی و رواج استفاده از ماشینهای زهکشی در دهه هفتاد میلادی شتابی چشمگیر به توسـعه زهکـ شهـای زیـر زمینـی داد . براسـاس آمـار موجود، ۱۵۰ تا ۱۷۰ میلیون هکتار از ۲۴۰ تا ۲۵۰ میلیون هکتار اراضی آبی جهان بـه طریـق سـطحی یـا زیرزمینـی زهکشـی می شود (اکرم، .(۱۳۸۱ مساحت اراضی که به زه کش های زیرزمینی مجهز است به درستی معلوم نیسـت، امـا واضـحاسـت کـه احداث زهکشهای زیرزمینی در جهان به طور فزایندهای رو به گسترش است.
در کشور ایران در سالهای گذشته سرمایه گذاری عظیمی برای توسعه آبیاری انجام گرفته است به طوری که سطح کل اراضـی تحت شبکههای مدرن آبیاری که در حال حاضر ۱/۲ میلیون هکتار میباشد، با اجرای طرحهای جدیـد بـه ۱/۹ میلیـون هکتـار خواهد رسید . (آذری، .(۱۳۸۳

استان خوزستان با مساحتی حدود ۶/۴۷ میلیون هکتار در جنوب غربی ایران، با داشتن یک سوم مجموع آبهای سطحی جاری کشور و خاکهای مستعد جهت کشاورزی یکی از قطبهای مهم کشاورزی محسوب میشود، با وجود این پتانسیل بالا، شرایط بد آب و هوایی (درجه حرارت بالا، بارش کم تبخیر و تعرق زیاد)، مسائل و مشکلات خاص منطقه (سنگینی بافت خاک، بالا بودن سطح ایستایی کیفیت بد آبهای زیر زمینی) و نیز عدم هماهنگی بین ساخت شبکههای زهکشی همگام با توسعه شبکه های آبیاری باعث بروز مسائل و مشکلات عدیده شوری و زه کشی در اراضی قابل کشت این استان شده است (اکرم، ۱۳۸۱ و آذری، .(۱۳۸۳ اجرای طرحهای زهکشی زیرزمینی در خوزستان در سطحی نسبتاً وسیع طی سالهای پایانی دهه ۳۰ شمسی و اوایل دهه ۴۰ شمسی با برنامهریزی کشت نیشکر در هفت تپه خوزستان به حدود ده هزار هکتار با استفاده از تنبوشههای سفالی آغاز شد. متعاقب آن طی سالهای دهه ۱۳۵۰ در اراضی کشت و صنعت کارون که در آن نیز سطحی حدود ۲۰۰۰۰ هکتار به کشت نیشکر اختصاص داده شده بود، سیستم زهکشی زیرزمینی پیاده شد. در حال حاضر طرح ۵۵۰۰۰۰ هکتاری توسعه واحیائ دشتهای استان خوزستان وایلام که ازسال ۱۳۸۹ بطورجدی ازسوی موسسه جهادنصرشروع شده با شتاب و طبق برنامه ای فشرده درحال اجرا و پیگیریست .

ضرورت بررسی مسئله

خصوصیات فیزیکی خاک یکی از مهمترین مولفه های تاثیرگذار در تعیین فاصله و عمق نصب زهکشهای زیرزمینی هستند و با توجه به تغییرات زیاد این خصیصه در بازه های مکانی کوتاه در داخل خاک، احتمال بروز خطا را بوجود میاورد . لذا ارزیابی طرحهای انجام شده میتواند کمک شایانی در جلوگیری از این نوع خطاهای طراحی داشته باشند. به طور کلی در مطالعات و طراحی شبکههای زهکشی به علت عدم توجه کافی به تجارب منطقه ای داخل کشور و اتکا بر مطالعات و تجربه مهندسی منابع خارجی و تکیه بر روشهای توصیه شده در منابع علمی خارجی، اغلب نتایج مطلوبی را در بر نداشته و بنابراین بهترین راه برای فائق آمدن بر این مشکلات، احداث مزارع آزمایشی و یا ارزیابی طرحهای مناطق مشابه است. این کار سالهای سال است که در کشورهای پیشرفته انجام می شود و راهنمای بسیار خوبی برای رفع کاستی ها اشتباهات گذشته است. حتی کشورهای نظیر هند، پاکستان و مصر نیز ارزیابی طرحهای زه کشی به عنوان یک اصل پذیرفته شده و به طور پیوسته اصلاحاتی در طراحی زهکشی انجام میشود (اکرم، .(۱۳۸۱ بنابراین ارزیابی عملکرد زهکش های اجرا شده و بررسی نقاط ضعف و قوت، میتواند نگاهی جامعتر برای طرحهای آینده را در اختیار برنامهریزان و طراحان قرار دهد.

۸۲۲

مواد و روشها