مقدمه

مجلات علمی- پژوهشی، نمایانگر دستاوردهای جامعه علمـی در گستردهترین ابعاد خود از نظر جهانی، ملی و منطقهای هستند و نموداری از حیات علمی هر جامعه محـسوب مـیگردنـد و بـه تعبیری نمایش دهنده ضربان قلب حیات علمی جامعه است .(۱)

صاحبنظران عقیده دارند نشریاتی علمی تلقی میشوند کـه بـه نشر
منظم نتایج حاصل از تحقیقات و مقالات اصیل دانشگاهیان و یا متخصصان رشته های مرتبط میپردازند و مجلات علمی در گروه مطبوعات ادواری۱ قرار دارند ۱) و .(۲ هـر قـدر کـه تعـداد

۱ Periodicals

انتشارات محققان در مجلههای علمـی افـزونتـر باشـد، اعتبـار علمی افراد و نفوذ آنها در جوامع حرفهای بالاتر اسـت. بنـابراین هدف هر پژوهنده فعال و مدعی به داشتن حیثیت علمـی، چـاپ مقالات در مجلات علمی ارزشمند و معتبـر اسـت .(۳) نـشریات علمی- پژوهشی که بهطور معمول توسط دانـشگاههـا و مراکـز تحقیقاتی کشور منتشر میشوند و مخاطبان آنها در اغلب مـوارد گروههای خاص حرفهای هستند مقالات پژوهشی، گزارشهـای علمی- تحقیقاتی و سایر نوشتههای تخصصی و تجربیات علمی را منتشر میسازند .(۱)

بهار ۸۶، دوره دهم، شماره اول

۳۸
…ارزیابیمجلاتعلمی-پژوهشیدانشگاههای

در بررسی کمی ستاندههای تحقیقات علوم پزشکی، معیارهـای بسیار زیادی مطرح میباشند که برای نمونه میتـوان بـه تعـداد مقالات منتشر شـده توسـط محققـان علـوم پزشـکی کـشور در نشریات معتبر داخل و خارج کشور اشاره کرد .(۴) مقالات فارسی منتشر شده در مجلههای پزشکی داخل کشور در طـی ۲۰ سـال اخیر (۱۳۵۸- ۱۳۷۷) رشد فزایندهای داشته است. بـدینصـورت که در فاصله پنج سال اول پس از انقلاب ۴۳۴ مقاله، پنج سـال دوم ۱۳۴۰ مقاله، پنج سال سـوم، ۲۹۵۰ مقالـه و در پـنج سـال چهارم ۵۲۶۷ مقاله منتشر شده است؛ به بیان دیگـر در طـی ۲۰ سال، ۹۹۸۱ مقاله منتشر شده کـه %۸۳ آنهـا در ۱۰ سـال آخـر (۱۳۶۸ – ۱۳۷۷) به چاپ رسیده است و بیش از نیمی از آنها در ۵

ساله چهارم (۱۳۷۳- ۱۳۷۷) بوده است .(۴- ۶)

تعداد مقالات منتشر شده نویسندگان ایرانـی در مجلاتـی کـه توسط بانک اطلاعاتی مـدلاین۱ فهرسـت مـیشـوند نیـز طـی سالهـای ۱۹۹۰ تـا ۲۰۰۱ افـزایش چـشمگیری داشـته اسـت. بهطوری که در سال ۲۰۰۰ نسبت به ۱۹۹۹ به میـزان %۶۸ و در سال ۲۰۰۱ نسبت به سال قبل بـه میـزان %۷۴ افـزایش یافتـه است، اگرچه نسبت مقالات ایرانی به کل مقالات فهرست شـده در بانک مدلاین در حد خیلی پایینی (%۰/۰۰ ۵) اسـت .(۴) هـر ساله محققان و پژوهـشگران زیـادی مقالاتـشان را در مجـلات بینالمللی سرتاسر جهان به چاپ میرسانند و محققین زیادی در نوشتههایشان به این مقالات مراجعه و استناد میکنند .(۶)

میزان ارجاع یا استناد، یکی از روش های بررسی اعتبـار علمـی مجلات است و تعداد استناداتی را کـه دیگـران بـه یـک مقالـه میدهند، عامل تأثیر۲ میگویند و برهمین اسـاس، نـسبت تعـداد استنادهای تعلق گرفته به مقالات با تعداد مقـالات منتـشر شـده طی یک سال معـین را ضـریب سـرعت یـا شـاخص نزدیکـی۳ مینامند .(۷)

بر اساس گزارش نمایه ۴SCI در سـال ۱۹۹۸ مـیلادی، عامـل تــأثیر مجــلات Annual Review of Immounology Lancet, New Engeland, Science, Nature, و JAMA

بهترتیـب ۴۲/۹۳، ۲۸/۸۸، ۲۸/۶۶، ۲۴/۳۹، ۱۱/۷۹، ۹/۵۲ کـه از بین ۴۵۰۰ مجله مورد بررسی در رتبه ۱ تـا ۶۰ قـرار دارنـد .(۷) هدف از تحقیق حاضر نیـز ارزیـابی مجـلات علمـی- پژوهـشی دانشگاههای علوم پزشکی کشور از نظر میزان استناد دیگران بـه مقالات چاپ شده میباشد.

روش کار

این پژوهش از نوع توصیفی و بهروش مقطعی انجام گردیـده و جامعه هدف مجلاتی است که از سوی کمیسیون نشریات علـوم پزشکی کشور دارای امتیاز بودهاند.

کلیه مقالات منتشر شده در مجلات علوم پزشکی دانشگاهها و مراکـز تحقیقـاتی کـشور از بهـار ۱۳۷۶ لغایـت زمـستان ۱۳۷۹ ۱۹۹۷) تا ۲۰۰۰ میلادی) بهصورت سرشماری ۴۶) عنوان شامل ۵۵۶ جلد، ۶۷۹۲ مقاله با ۹۴۰۸۳ منبع) مورد بررسی قرار گرفتـه است. نحوه تهیه اطلاعات تحقیق از طریق چکلیست و در سـه مرحله به شرح زیر انجام گردید:
ابتدا متغیرهـای نـام مجلـه، سـال، فـصل، نـوع مقالـه، تعـداد نویسندگان، جنس، درجه علمی، تخصص، نام دانشگاه و نویسنده مسؤول۵ ثبت گردید. سپس مقالات به انواع پژوهشی (بر اسـاس مصوبات کمیسیون نشریات و فهرست طبقـهبنـدی هـر مجلـه، مقــالاتی کــه حاصــل کــار تحقیقــاتی بــوده اعــم از مطالعــات پژوهشگران یا پایاننامهها بهعنوان مقاله پژوهشی تعریـف شـده است)، مروری، گزارش مورد، ترجمـهای و سـایر، طبقـهبنـدی و تعداد منابع لاتین و فارسی هر مقاله ثبت گردید. در مرحله سـوم با استفاده از سیستم ارجاع (ارجاع به خـود، ارجـاع بـه دیگـران) تعداد استناد به مقالات در پرسشنامه ثبت شد و سـپس ضـریب سرعت و عامل تـأثیر طبـق فرمـولهـای زیـر محاسـبه گردیـد

:(۸- ۱۰)

مجموع مقالات ارجاع شده طی یکسال
= ضریب سرعت
تعداد مقالات منتشر شده در همان سال
تعداد ارجاع به مقالات مجله X (در یکسال معین)
= عامل تأثیر
مجموع مقالات منتشر شده مجله X در دو سال قبل
پس از گردآوری دادههای پژوهش و کدبنـدی آنهـا بـهوسـیله نرمافزار SPSS، ورود دادهها به رایانه انجام و با اسـتفاده از آمـار توصیفی و آنالیز واریانس۶ مورد تجزیهوتحلیـل قـرار گرفـت. در انجام ایـن تحقیـق مـشکل اخلاقـی وجـود نداشـت امـا بـرای جمعآوری مجلات مورد نیاز و مطالعه مقالات و منابع آن زمـانی بسیار طولانی صرف گردید.

نتایج

نتایج حاصل از تحقیق نشان داد که تعداد مقالات چـاپ شـده طی سالهای بررسی روند افزایشی معـادل %۱۴/۱ رشـد داشـته است (نمودار .(۱

۱ Medline 2 Impact Factor (IF) 3 Immediacy Index

۴ Science Citation Index (SCI)

۵ Corresponding author 6 ANOVA

مجله پژوهشی حکیم

ابوالقاسم عقیلی و همکاران

۲۵

۲۰

۱۵

۱۰

۵

۳۹

از نظر ارجاع پژوهشگران در %۷۱ موارد به مقـالات دیگـران و %۲۶/۴ به مقالات خود و %۲/۶ بـه خـود و بـه دیگـران اسـتناد نمودهاند ( جدول .(۲