چکیده
با افزایش روزافزون جمعیت وفشارهای زندگی ماشینی انسانها سعی دارنـد بـه محـض یـافتن فرصـتی مناسب به دامن زیبای طبیعت پناه ببرند وروح خود را که از تشنج های زندگی شهری بـه سـتوه آمـده آرامش دهند .تفرج وگردشگری می تواند منبعی از برکات اجتماعی واقتصادی برای کشور ها باشد .امـا همین برکات اگر با اصول محیط زیست پایدار، همخوانی نداشته باشد می تواند به معضلی بزرگ تبدیل شود.منطقه حفاظت شده کرخه یکی از نمونه هایی است که دارای استعدادهای فراوانـی جهـت جـذب گردشگر می باشد. این منطقه در استان خوزستان و در کنار رودخانه کرخه دارای چشم اندازی زیبا مـی باشد. از آنجائیکه هر گونه توسعه ای در سرزمین باید هماهنگ با محیط زیست صورت گیرد لذا فراینـد برنامه ریزی جهت طبیعت گردی با استفاده از ارزیابی توان اکولوژیکی بـرای پایـداری محـیط زیسـت ضروری می باشد از اینرو در این مقاله منطقه حفاظت شده کرخه با استعدادها ی بالقوه گردشـگری بـه عنوان یک تفرجگاه مورد بررسی قرار گرفته و در این راستا از سیستم اطلاعات جغرافیاییGIS با توجـه به کارایی موثر،در امر تجزیه وتحلیل و مدیریت داده ها به عنوان ابزاری مناسب جهـت ارزیـابی تـوان اکولوژیــک اســتفاده شدوســپس بــا اســتفاده از مــدل FAO بــا تاکیــد بــر تــوان طبیعــت گــردی (اکوتوریسم)اولویت بندی منطقه به منظور پیش بینی توسعه مورد نیـاز والگـویی جهـت برنامـه ریـزی ومدیریت صحیح در منطقه حفاظت شده کرخه بدست آمد.

نویسنده مسئول: تلفن: E- mail: mosavi_fm@yahoo.com 09125644868

۱

سرآغاز

خداوند همواره تفریح و تفرج را مورد تأکید قرار داده و آن را گوشـزد کـرده اسـت ۱ و آن را بـه عنوان یک منبع برای افزایش نشاط روحی وشادمانی در موجودات و افـراد، مفیـد و مـؤثر مـی داند.

طبیعت گردی نوعی فعالیت وبرنامه در صنعت گردشگری محسوب می شود ومـی تـوان گفـت گردشگری طبیعت گرا است که با آموزش و آگاهی درباره محیط زیست طبیعی توام است و به گونه ای مدیریت میشود که از نظر اکولوژیکی پایدار باشد ( زاهدی ( ۱۳۸۵ فرآیند شهرنشینی و یکنواختی فضای کار ،گرایش به طبیعت گردی را بویژه در جوامع صـنعتی

گسترش داده ونگرانی های عمیقی را در زمینه بهره برداری بیش از حد محیط زیست و منـابع طبیعی ایجادکرده است، این نگرش که لازمه تداوم و ایجاد یـک جامعـه سـالم در گـرو حفـظ محیط زیست سالم است ، واقعیتی انکار ناپذیراست واز آنجائیکه طبیعت گردی نیز از اهمیـت استراتژیک و فوق العاده ای برخوردار است، زمینه نوعی چالش زیست محیطی را بـرای برنامـه ریزان ایجاد خواهد کردبه طوریکه آنان ناگزیرند راهی بیابندتا جهانگردان بتوانندازجاذبـه هـای طبیعی بازدید، کنند بدون آنکـه موجـب تخریـب آن شـوند. ( ( lopez.L 2002 بطـورکلی توسعه جهانگردی می بایست با محیط زیست منطبق باشد.

یکی از کاربردهای مهمی که می توان در منطقه حفاظت شده کرخه همگام با حفاظت حضـور داشـــــــته باشـــــــد گردشـــــــکری طبیعـــــــت یـــــــا اکوتوریســـــــم مـــــــی

۱ قل سیرو فی الارض فانظرو کیف بدأ الخلق ثم االله ینشیء النشاء الاخره ان االله کل شیء قدیر

۲

باشد که اگر بر طبق توان وشناخت تنگناها و مزیت های منطقه مذکور برنامه ریزی شده باشد مطمئناٌ می توان در جهت توسعه پایدار گام برداشت.

منطقه حفاظت شده کرخه در استان خوزستان با مسـاحت ۱۳۹۹۵ هکتـار و در کنـار رودخانـه کرخه واقع شده است این منطقه علاوه بر چشم اندازهای طبیعی بسیار زیبا ، بافت خاک متنوع ، وجود گونه های گیاهی و جانوری کمیاب ، دارای جاذبه های توریستی و گردشگری بسـیاری نیز می باشد (آموزشکده محیط زیست. .(۱۳۸۶گوزن زرد گونه ای منحصر به فرد وبسیار زیبـا از پستانداران ایرانی بوده که خاستگاه وزیستگاه اصلی آن در منطقه حفاظت شده کرخه است.در سالیان گذشته به دلیل بروز اتفاقها ورویدادهای طبیعی و غیر طبیعی ، جاذبه هـای گردشـگری این منطقه در حاشیه قرار گرفته و عملا جنبه های اقتصادی ودرآمد زایی خود را از دسـت داده است جنگ هشت ساله تحمیلی از مهمترین عوامل از بین برنده این منطقه به شمار مـی رود ، این عامل سبب گردیده است علاوه بر از دست رفتن بسیاری از گونه های گیاهی و جـانوری ، ناامنی ایجاد شده وسبب از دست رفتن زیستگاههای بسیاری از گونه های مختلف شـود و نیـز مهاجرت گونه های مختلف را در پی داشته باشد (آلبودویرج ،(۱۳۷۳ از سوی دیگر به دلیل تراکم بالای جمعیت در استان خوزسـتان وفقـدان فضـاهای تفریحـی ،

دست درازی به منطقه حفاظت شده کرخه باعث شده تا منطقـه دسـتخوش تغییـرات تـازه ای گردد. آلودگی های زیست محیطی ناشی از گسترش صنایع ،تخریب زیستگاهها ،کوچ عشایر را می توان از جمله نمونه های مختلف دخالت های مستقیم بشر و زیـاده خـواهی در اسـتفاده از منابع طبیعی و تخریب و فقیر سازی آن به شمار آورد. (اعتماد،(۱۳۶۳ منطقه حفاظت شده کرخه از برجسته ترین مناطق تحت حفاظت سازمان محیط زیست کشـور

به شمار می آید که دارای گونه های ارزشمند جانوری وگیاهی بوده ولی متاسفانه علیرغم تمام جاذبه های غیر قابل انکار این منطقه هیچگاه برنامه مدون واصولی بـرای بهـره منـدی از آن تصویب واجرا نگردیده (موسوی.(۱۳۸۷

۳

در همین راستا برای تضمین حفظ وموجودیت منطقه کرخه ودر پی آن توسعه وبهره برداری از این منطقه بر اساس کارکرد های سازگار با محیط زیست در قالب یک برنامه جهت گردشگری پایدار در منطقه این تحقیق ضرورت می یابد،

لذا در این مقاله اهداف زیر مورد نظر قرار گرفته اند:
– تعیین جایگاه عرصه های حفاظت شده منطقه کرخه بر اساس ارزیابی توان اکولوژیک

– تهیه نقشه از منابع اکولوژیک منطقه با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)
– زون بندی منطقه با استفاده مدل (FAO) و با تاکید بر توان طبیعت گردی در منطقه
– استفاده از نظرات گردشگران وارائهء راهکارها و پیشنهادهای مدیریتی جهت توسعه طبیعـت گردی به منظور کاهش پیامدهای نامطلوب در منطقه حفاظت شده کرخه.
در نمودار ذیل فرایند عملیاتی تحقیق نشان داده شده است.