چكيده

طرح‌ بانك‌ اطلاعات‌ پروژه‌هاي‌ تحقيقاتي‌ و مدارك‌ علمي‌ آب‌ در سال‌ ۱۳۷۴ با هدف‌ آماده‌ سازي‌ ۱۰۰۰۰ مدرك‌ درموضوعات‌ آب‌، به‌ طور مشترك‌ بين‌ وزارت‌ نيرو و مركز اطلاعات‌ و مدارك‌ علمي‌ ايران‌ آغاز شد. اين‌ مجموعه‌ بااستفاده‌ از نرم‌ افزار CDS/ISIS و اصطلاحنامه‌هاي‌ معتبر جهاني‌ در موضوع‌ آب‌ تهيه‌ شده‌. در اين‌ مقاله‌ كه‌ با استفاده‌ ازبانك‌ مذكور نوشته‌ شده‌، با اشاره‌ به‌ آمار قنات‌هاي‌

كشور، وضع‌ آن‌ در سه‌ دهه‌ اخير بيان‌ شده‌ و نقاط‌ قوت‌ و ضعف‌مطالعات‌ انجام‌ شده‌ مشخص‌ گرديده‌. ضمناً علل‌ آلودگي‌ آب‌ قنات‌ها و چگونگي‌ تغذية‌ مصنوعي‌ از سيلاب‌ به‌ منظورحفاظت‌ از آبدهي‌ قنات‌ها را تشريح‌ گرديده‌ و اشاره‌ شده‌ كه‌ با كمك‌ فن‌ قنات‌سازي‌ علاوه‌ بر انتقال‌ آب‌ شيرين‌ از مناطق‌كوهستاني‌ به‌ دشت‌ها و حاشية‌ كويرها، با تكيه‌ بر علوم‌ و فن‌آوري‌ جديد مي‌توان‌ آب‌هاي‌ شور را از مجاورت‌ سفره‌هاي‌آب‌ شيرين‌ دور كرد. در پايان‌ پيشنهادهايي‌ نيز براي‌ تقويت‌ بانك‌ اطلاعاتي‌ فوق‌ الذكر ارائه‌ شده‌ است‌.

طرح‌ بانك‌ اطلاعات‌ پروژه‌هاي‌ تحقيقاتي‌ و مدارك‌ علمي‌ آب‌(نظارت‌ اين‌ طرح‌ با خانم‌ ملوك‌ السادات‌ بهشتي‌ و مجري‌ آن‌ خانم‌مهرخ‌ ملكيان‌) از سال‌ ۱۳۷۴ به‌ موجب‌ قرارداد منعقد شده‌ بين‌ معاونت‌ امور آب‌ وزارت‌ نيرو و مركز اطلاعات‌ و مدارك‌ علمي‌ ايران‌در اين‌ مركز به‌ اجرا در آمده‌ است‌.هدف‌ از اجراي‌ اين‌ طرح‌، تهيه‌ و آماده‌سازي‌ ۱۰۰۰۰ مدرك‌ شامل‌ پايان‌نامه‌، گزارش‌ ط‌رح‌ تحقيق‌، مقالة‌ سمينار، مقاله‌ مجله‌، استاندارد آب‌، و پروانه‌ ثبت‌ اختراع‌ در موضوعات‌ زير مي‌ باشد:

آب‌شناسي‌، صنايع‌ آب‌ آشاميدني‌، مديريت‌ بهره‌برداري‌ از آب‌، حقوق‌ آب‌، آلودگي‌ آب‌، توزيع‌ آب‌، آب‌هاي‌ زيرزميني‌، آب‌هاي‌سطحي‌، نزولات‌ جوي‌، آلودگي‌ دريا، آبياري‌ و زهكشي‌، كنترل‌ سيلاب‌، كيفيت‌ آب‌، طبقه‌بندي‌هاي‌ كيفيت‌ آب‌، سدسازي‌ و صنايع‌ذيربط‌، ارتباط‌ آب‌ و خاك‌، آب‌ و جميت‌، زلزله‌، ژئوفيزيك‌، و ژئوتكنيك‌ و استانداردهاي‌ آب‌ فرمت‌ كتابشناختي‌ سال‌ ۱۹۹۵يو.اس‌.مارك‌ در طراحي‌ كاربرگه‌ هاي‌ اين‌ طرح‌ ازUS MARC BIBLIOGRAPHIC FORMAT 1995در برنامه‌ريزي‌ رايانه‌اي‌ آن‌ از نرم‌ افزارCDS/ISIS، و در كنترل‌ توصيفگرها و كليدواژه‌ها از اصطلاحنامه‌هاي‌ زير استفاده‌ شده‌ است‌:

۱ ـ اصطلاحات‌ منابع‌ آب‌۱_ Thesaurus of water Resources Terms.

۲_ TEST (Thesaurus of Engineering and scientific Terms).
2ـ اصطلاحات‌ مهندسي‌ و علمي‌
۳_ Ei thesaurus.
3ـ اصطلاحنامه‌
۴_ SPINES Thesaurus.
4ـ اصطلاحنامه‌ اسپانز
۵_ Thesaurus of Law.
5ـ اصطلاحنامه‌ حقوق‌

مدارك‌ اين‌ مجموعه‌ به‌ زبان‌هاي‌ فارسي‌، انگليسي‌، فرانسه‌، آلماني‌ و روسي‌، ولي‌ توصيفگرها به‌ زبان‌ فارسي‌ و انگليسي‌ مي‌ باشند.در حال‌ حاضر اطلاعات‌ اين‌ بانك‌ در محيط‌ “ويندوز ۹۵″، و از طريق‌ اينترنت‌ قابل‌ دسترسي‌ است‌. از آنجا كه‌ در هنگام‌ تهيه‌ اين‌ بانك‌اطلاعاتي‌ اصل‌ مدارك‌ نيز گردآوري‌ شده‌، به‌ هنگام‌ جستجو از طريق‌ رايانه‌ اطلاعات‌ كتابشناختي‌ و متن‌ كامل‌ اسناد تواماً قابل‌ بازيابي‌و مي‌باشند. اين‌ مجموعه‌ در حال‌ حاضر در طرح‌ تحقيقات‌ كاربردي‌ ـ طرح‌ استانداردهاي‌ آب‌، معاونت‌ امور پژوهشي‌ وزارت‌ نيرو،واقع‌ در (خيابان‌ فلسطين‌ شمالي‌ ـ تلفن‌ ۸۹۰۴۳۰۴) در دسترس‌ محققان‌، پژوهشگران‌ و علاقمندان‌ مي‌باشد.

از ويژگي‌هاي‌ اين‌ بانك‌ اطلاعاتي‌ اين‌ است‌ كه‌ به‌ دليل‌ استفاده‌ از اصطلاحنامه‌هاي‌ معتبر، توصيفگرها و كليدواژه‌ها داراي‌ نظم‌منطقي‌ و ارتباط‌ علمي‌ با يكديگر مي‌باشند و بدين‌ ترتيب‌، استفاده‌ كنندگان‌ براحتي‌ و بدرستي‌ مي‌ توانند درجهت‌ موضوع‌ مورد نظر ،هدايت‌ و رهبري‌ شوند.
ابتدا در ارتباط‌ با موضوع‌ اين‌ همايش‌ به‌ جستجو در اين‌ بانك‌ اطلاعاتي‌ پرداخته‌ شد و جمعاً به‌ ۱۲۸۴ مدرك‌ در ارتباط‌ با قنات‌ وموضوعات‌ وابسته‌ به‌ آن‌ به‌ شرح‌ زير دسترسي‌ حاصل‌ شد:
آب‌هاي‌ زيرزميني‌ ۷۵۸ مدرك‌، قنات‌۲۱۷ مدرك‌، سيلاب‌ ۱۰۸ مدرك‌، تغذيه‌ مصنوعي‌۶۳مدرك‌، تغذيه‌ طبيعي‌ ۲ مدرك‌،آلودگي‌ آب‌هاي‌ زيرزميني‌۸۳ مدرك‌، مقاومت‌ مصالح‌۴۰مدرك‌، حقوق‌ آب‌۱۳ مدرك‌(كه‌ از اين‌ تعداد ۲ مدرك‌ در ارتباط‌ با حقابه‌قنات‌ها است‌).

با مطالعه‌ اين‌ مجموعه‌ مشخص‌ گرديد كه‌ ايرانيان‌ در سه‌ هزار سال‌ پيش‌ به‌ جريان‌ آب‌هاي‌ زيرزميني‌ پي‌ برده‌ بودند و باتوجه‌ به‌ اين‌ كه‌آب‌هاي‌ زيرزميني‌ در قسمت‌هاي‌ مركزي‌ ايران‌ اكثراً شور و غير قابل‌ استفاده‌ براي‌ شرب‌ و كشاورزي‌ است‌، آب‌ زيرزميني‌ لايه‌ هاي‌آبدار دامنه‌ كوه‌ها را بوسيله‌ نيروي‌ ثقل‌ زمين‌ به‌ حاشيه‌ كويرها رسانده‌ و كويرها را آباد ساخته‌اند. ديگر اين‌ كه‌ فن‌ قنات‌ سازي‌ ابداع‌ايرانيان‌ بوده‌ و كشورهاي‌ ديگر بتدريج‌ از آن‌ الگو گرفته‌اند. از ويژگي‌هاي‌ اين‌ قنات‌ ها آن‌ است‌ كه‌ بعد از ۳۰۰۰ سال‌ هنوز هم‌ قابل‌استفاده‌اند و حتي‌ تا دو سه‌ دهه‌ اخير ۷۵% آب‌ مورد نياز كشور را تأمين‌ مي‌ كرده‌اند.

آمار قنات‌هاي‌ كشور
اولين‌ مطلبي‌ كه‌ به‌ ذهن‌ مي‌رسد اين‌ است‌ كه‌ ما در ايران‌ براستي‌ چند قنات‌ داريم‌؟ با مطالعه‌ چند مدرك‌ گردآوري‌ شده‌ نتايج‌ زيرحاصل‌ شد:
ع‌. بهينا در كتاب‌ “قنات‌ سازي‌ و قنات‌ داري‌” نوشته‌ كه‌ قريب‌ ۴۰۰۰۰ رشته‌ قنات‌ در سراسر ايران‌ موجود است‌(۱).
كاظم‌. صدر و حبيب‌ ا…سلامي‌ تعداد قنات‌ها را ۳۰۰۰ رشته‌ اعلام‌ كرده‌اند(۲٫)
اچ‌،اي‌. وولف‌ در مقاله‌اي‌ تعداد قنات‌هاي‌ ايران‌ را ۲۲۰۰۰ رشته‌ با بيش‌ از ۲۷۴۰۰۰ كيلومتر درازا اعلام‌ مي‌ كند (۳).

نتيجه‌ اين‌ كه‌ ما دقيقاً نمي‌دانيم‌ در ايران‌ چند رشته‌ قنات‌ داريم‌ و اين‌ قنات‌ها در كجا قرار دارند.
در سال‌ ۱۳۷۲ پايان‌ نامه‌ كارشناسي‌ ارشدي‌ با عنوان‌ «روش‌ EM-VLF و كاربرد آن‌ در اكتشاف‌ قنات‌ ها با استفاده‌ ازدستگاه‌ABEM-WADI» در موسسه‌ ژئوفيزيك‌ دانشگاه‌ تهران‌ كار شده‌ (۴) و درآن‌ راه‌ها عملي‌ و پيشنهادهاي‌ ارزشمندي‌ در ارتباط‌ بااكتشاف‌ قنات‌هاي‌ كشور ارائه‌ شده‌ است‌.
در سال‌ ۱۳۷۲ در سمينار كاربرد كامپيوتر در علوم‌ كشاورزي‌ مقاله‌اي‌ با عنوان‌ “جمع‌ آوري‌ اطلاعات‌ و ايجاد پايگاه‌ اطلاعاتي‌براي‌ قنوات‌ ايران‌” ارائه‌ شده‌ (۵) كه‌ بيشتر جنبة‌ آماري‌ دارد.

بررسي‌ وضع‌ قنات‌ها در سه‌ دهه‌ اخير
آغاز تخريب‌ قنات‌هاي‌ ايران‌ مربوط‌ به‌ سال‌ ۱۳۴۶ است‌ (۶).بعد از «كنفرانس‌ جهاني‌ آب‌ براي‌ صلح‌، در سال‌ ۱۹۶۷، دربرنامه‌اي‌ با عنوان‌ «سياست‌هاي‌ مربوط‌ به‌ توسعه‌ منابع‌ آب‌ ايران‌ و مشكلات‌ و راه‌ حل‌هاي‌ آن‌»، حفر چاه‌هاي‌ عميق‌ و نيمه‌ عميق‌ دردشت‌هاي‌ كشور و در حريم‌ قنات‌ها آغاز گرديد و بعد از آن‌، شاهد افت‌ سطح‌ سفره‌هاي‌ آب‌ زيرزميني‌ و آب‌ دهي‌ كم‌ و كم‌تر قنات‌هابوده‌ايم‌.
در سال‌ ۱۳۴۹ موسسه‌ آبشناسي‌ ايران‌ دست‌ به‌ يك‌ سري‌ تحقيقاتي‌ زد كه‌ نتايج‌ آن‌ها به‌ صورت‌ پايان‌ نامه‌ كارشناسي‌ ارشد باعناوين‌ زير عرضه‌ شده‌ است‌:

-بررسي‌ نوسانات‌ سطح‌ آب‌هاي‌ زيرزميني‌ دشت‌ ورامين‌(۷)
-بررسي‌ نوسانات‌ سطح‌ آب‌هاي‌ زيرزميني‌ منطقه‌ كرج‌(۸)
-بررسي‌ نوسانات‌ سطح‌ آب‌هاي‌ زيرزميني‌ دشت‌ قزوين‌(۹)
-بررسي‌ نوسانات‌ سطح‌ آب‌هاي‌ زيرزميني‌ دشت‌ تهران‌(۱۰)
-بررسي‌ نوسانات‌ سطح‌ آب‌هاي‌ زيرزميني‌ دشت‌ مشهد(۱۱)
در اين‌ تحقيقات‌ موارد زير مورد مطالعه‌ قرار گرفته‌ است‌:

نوسان‌ سطح‌ آب‌، آب‌ زيرزميني‌، مختصات‌ جغرافيايي‌، آب‌ و هوا، آب‌ سطحي‌، آبدهي‌، زمين‌ شناسي‌، بهره‌ برداري‌ آب‌، چاه‌،قنات‌، و داده‌هاي‌ آماري‌. شايان‌ ذكر است‌ كه‌ دراين‌ مطالعات‌، قنات‌ها و چاه‌ها اعم‌ از عميق‌ و نيمه‌ عميق‌ به‌ عنوان‌ منابع‌ آب‌ زيرزميني‌بطور همزمان‌ بررسي‌ شده‌اند و ضمن‌ بررسي‌ موارد فوق‌، پيشنهادها و نظريات‌ مربوط‌ به‌ هر مورد آمده‌ است‌.

در بررسي‌ مجموع‌ مطالعات‌ گردآوري‌ شده‌ برروي‌ قنات‌هاي‌ كشور به‌ نظر مي‌رسد كه‌ وزارت‌ نيرو از ساير سازمان‌هاي‌ تحقيقاتي‌و دانشگاه‌هاي‌ فعالتر مي‌باشد. ازجملة‌ اين‌ فعاليت‌ ها، مجموعه‌ مطالعاتي‌ مربوط‌ به‌ وزارت‌ نيرو- معاونت‌ امور آب‌، تلفيق‌ مطالعات‌،شامل‌ ۸۲ مورد مطالعه‌ است‌ (ه‌۱۲ـ۹۴ ) كه‌ با عنوان‌ شناسنامه‌ منابع‌ آب‌ در سال‌ ۱۳۷۰ منتشر شده‌ و عناوين‌ برخي‌ از آن‌ها بقرارزيراست‌:
– شناسنامه‌ منابع‌ آب‌ دشت‌ قروه‌-دهكلان‌، كد:۴۳۰-۳۷-۲۹۵
– شناسنامه‌ منابع‌ آب‌ دشت‌ گرگان‌ و دشت‌، كد:۴۳۰-۴۲-۳۰۰
– شناسنامه‌ منابع‌ آب‌ دشت‌ ميمه‌،كد:۴۳۰-۱۵۵-۴۵۲
– شناسنامه‌ منابع‌ آب‌ دشت‌ شوقان‌، كد:۴۳۰-۹۷-۳۹۲
– شناسنامه‌ منابع‌ آب‌ دشت‌ دستگردان‌، كد:۴۳۰-۹۶-۳

۹۱
– شناسنامه‌ منابع‌ آب‌ دشت‌ دامغان‌، كد:۴۳۰-۹۹-۳۹۴
– شناسنامه‌ منابع‌ آب‌ دشت‌ خوش‌ آب‌، كد:۴۳۰-۹۸-۳۹۳
– شناسنامه‌ منابع‌ آب‌ دشت‌ خضري‌، كد:۴۳۰-۱۰۰-۳۹۵
– شناسنامه‌ منابع‌ آب‌ دشت‌ ساري‌-دشت‌ ناز، كد:۴۳۰-۴۳-۳۰۱
در اين‌ مطالعات‌ كليه‌ دشت‌هاي‌ كشور كدگذاري‌ و موارد زير به‌ شكلي‌ بسيار نظام‌مندو هماهنگ‌ در همه‌ آن‌ها مطالعه‌ شده‌ است‌:

منابع‌ آب‌، مشخصات‌ جغرافيايي‌، زمين‌شناسي‌، بارندگي‌، پوشش‌ گياهي‌،پتانسيل‌ تبخير، دما، آب‌ ورودي‌، آب‌ زيرزميني‌،داده‌هاي‌ آماري‌، قنات‌، چشمه‌، پيزومتر، كيفيت‌ آب‌، ترازنامه‌، اسامي‌ جغرافيايي‌.اين‌ مطالعات‌ در دشت‌ يزد و اردكان‌ شامل‌ صنعت‌و معدن‌ نيز مي‌ شود.
وزارت‌ نيرو مجموعه‌ مطالعات‌ ديگري‌ بين‌ سال‌هاي‌ ۷۰-۱۳۶۸ انجام‌ داده‌ كه‌ ۱۲ مورد مي‌باشد و(۹۵-۱۰۶) و باعنوان‌ طرح‌ جامع‌
آب‌ كشور كليه‌ قنات‌هاي‌ حوزه‌ آبريزهاي‌ زير را مطالعه‌ نموده‌ است‌:
۱ـ طرح‌ جامع‌ آب‌ كشور:منابع‌ آب‌هاي‌ زيرزميني‌ حوزه‌ آبريز كوير مركزي‌
۲ـ طرح‌ جامع‌ آب‌ كشور: حوزه‌ آبريز قم‌ و قره‌ چاي‌
۳ـ طرح‌ جامع‌ آب‌ كشور: حوزه‌ آبريزمند
۴ـ طرح‌ جامع‌ آب‌ كشور:حوزه‌هاي‌ آبريز نمكزار خواف‌ كال‌ شور و دشت‌ كوير، جلد اول‌: سيماي‌ طبيعي‌ و جغرافيايي‌ مصارف‌ آب‌

۵ـ طرح‌ جامع‌ آب‌ كشور:حوزه‌هاي‌ آبريز نمكزار خواف‌ كال‌ شور و دشت‌ كوير، جلد دوم‌: منابع‌ آب‌، توسعه‌ منابع‌ آب‌
۶ـ طرح‌ جامع‌ آب‌ كشور:منابع‌ آب‌هاي‌ زيرزميني‌ حوزه‌ آبريزهاي‌ شور، جاجرود و قره‌چاي‌
۷ـ طرح‌ جامع‌ آب‌ كشور:منابع‌ آب‌هاي‌ زيرزميني‌ حوزه‌ آبريزكل‌
۸ـ طرح‌ جامع‌ آب‌ كشور:منابع‌ آب‌هاي‌ زيرزميني‌ حوزه‌هاي‌ آبريز دز و كارون‌
۹ـ طرح‌ جامع‌ آب‌ كشور:منابع‌ آب‌هاي‌ زيرزميني‌ حوزه‌ آبريز ارس‌

۱۰ـ طرح‌ جامع‌ آب‌ كشور:منابع‌ آب‌هاي‌ زيرزميني‌ حوزه‌هاي‌ آبريز ساحلي‌ جنوبي‌ ميناب‌،بندرعباس‌ و جزاير خليج‌ فارس‌
۱۱ـ طرح‌ جامع‌ آب‌ كشور:حوزه‌ آبريز زاينده‌ رود
۱۲ـ رح‌ جامع‌ آب‌ كشور:منابع‌ آب‌هاي‌ زيرزميني‌ حوزه‌هاي‌ آبريز جازموريان‌ كوير لوت‌