پیشگفتار
عصر حاضر دنیای تغییرات و تحولات است و این تغییرات در کلیه سطوح زندگی با سرعت انکار ناپذیری صورت می گیرد و انعطاف پذیری و انطباق با این تغییرات تنها راه باقی ماندن در عرصه رقابت برای سازمانها می باشد. در واقع هدف کلی تولید کسب سود بیشتر ، کاهش هزینه ها و ایجاد کالاهای اقتصادی برای تامین نیازهای بشر می باشد.
اما در دنیای پر از تغییر و تحول امروز تولید صرف مطرح نیست بلکه هماهنگ کردن کیفیت و کمیت و هزینه در رقابت و تلاش برای بهره برداری مناسب از منابع بعنوان یک هدف محسوب می شود که این همان مفهوم بهره وری است .

در واقع با افزایش بهره وری قادر خواهیم تا با کاربرد موثرتر و کاراتر از منابع اقتصادی در فرایند تولید، با کاهش منابع یا با ثابت نگه داشتن آنها ، ستاده بیشتری دریافت کنیم. با مطرح شدن مبحث بهره وری باید به کلیه منابع از جمله زمین ، ماشین آلات و افراد توجه شود که بنا به شرایط مربوط به صنعت و کشور ، بهره وری در هر یک از زمینه های فوق می تواند دارای اهمیت بیشتری باشد.

برای ارتقاء سطح بهره وری منابع فوق الذکر می توان از تکنیکهای مختلفی نظیر سیستم پیشنهاد ، کنترل کیفیت جامع و نظام تولید به هنگام و . . . استفاده کرد . اما اساس پیاده سازی هر یک از این سیستمها مطالعه کار می باشد، در واقع مطالعه کار با استفاده از تکنیکهای خود در پی شناسائی فعالیتهای اضافی و غیر ضروری نظیر انتقال ها و تأخیر ها در سیکل تولید و نهایتاً اصلاح و بهبود روشهای انجام کار و تعیین زمان استاندارد لازم برای انجام هر کاری می باشد. و در نهایت با حذف زمان غیر موثر و کاهش مقدار کار افزوده شده زمان تولید را تقلیل می دهد. پس می توان گفت توجه به مطالعه کار واجرای اصول و تکنیکهای آن در واقع راهی به سوی بهبود سطح بهره وری می باشد تحقیق حاضر کوشیده است تا با تکیه بر اصول مطالعه کار ، قدمی هر چند کوچک در این جهت بردارد.

در پايان لازم مي‌دانم از جناب آقاي دكتر عماد زاده مديريت محترم گروه و جناب آقاي مهندس شهشهاني استاد راهنما و جناب آقاي مهندس اخوان صراف و مديريت و كاركنان شركت بهفام شيمي تهران كمال تشكر را داشته باشم.
همچنين از خانواده‌ام كه در طول تحصيل همواره پشتيبان و مشوق اينجانب بوده‌اند نيز سپاسگزاري مي‌نمايم.

مقدمه :
توجه به افزایش بهره وری در کلیه زمینه ها موضوع مهمی است که برای ماندن در صحنه بازار رقابتی امروز جزئی ضروری محسوب می شود. برای افزایش بهره وری مواد توجه به مشخصات طراحی محصول و بهینه بودن فرآیند یا عملیات دارای اهمیت است.
به همین ترتیب ارتقای سطح بهره وری زمین نیز عامل مهمی برای کاهش هزینه هاست. در این میان بهره وری دستگاهها ، ماشین آلات و نیروی انسانی با مطالعه کار ارتباط نزدیکی دارد که ارتقای بهره وری در سایر زمینه ها را نیز به دنبال دارد .

ارزیابی کار ( مطالعه کار ) به عنوان وسیله ای برای افزایش بهره وری یک کارخانه با تجدید نظر در روشهای انجام کار و استفاده از روش تحقیق سیستماتیک برای حل مسائل و مشکلات ، روشی است که مستلزم سرمایه گذاری اندک یا عدم سرمایه گذاری بر روی دستگاهها و ماشین آلات و با صرف زمان کمتر می باشد.
فصل حاضر می کوشد تا ضمن تعریف موضوع تحقیق و بیان اهداف و سوالات تحقیق و همچنین اهمیت و کاربرد آن و معرفی واژه های عملیاتی مورد استفاده در فصول مختلف ، چشم اندازی کلی نسبت به مبانی و کلیات تحقیق فراهم کند .

تعریف موضوع
مطالعه تاریخ تکامل فنون و تکنیکهای ارزیابی کار ، مشخص می کند که بالا بردن میزان راندمان و افزایش کارائی و اثر بخشی مهمترین علت گرایش مدیران به سمت بکارگیری ارزیابی کار بعنوان یکی از موثرترین ابزارهای تحقیق بوده است .
به این مفهوم که مدیران در گذشته بصورت ناآگاهانه از ارزیابی کار جهت بررسی و اصلاح فرآیند های تولیدی خود استفاده می کرده اند اگر چه شاید ، تحت عناوین دیگر و گاهاٌ بصورت غیر رسمی بکار گرفته می شده است . در حالیکه امروزه بکارگیری ارز یا بی کار بعنوان یک روش تحقیق علمی و سیستماتیک بصورت رسمی جهت افزایش بهره وری امری ضروری می باشد . لذا با توجه به اهمیت این مقوله پژوهش حاضر کوشیده تا با مطالعه و بررسی خط تولید برج تقطیر شرکت بهفام شیمی به تشریح روش موجود برای انجام کار بپردازد و سپس ضمن تفکیک فعالیتها به عناصر کاری و ثبت زمان لازم جهت انجام هر عنصر زمان لازم جهت تولید ۱۲۰۰۰۰ لیتر محصول را بیان نموده ودر نهایت به شناسائی علل بالقوه افزایش دهنده زمان تولید بپردازد تا از این طریق راه برای اصلاح و حذف این عوامل هموار گردد که این خود به استفاده بهتر از منابع کارخانه منتج می شود.

اهمیت و کاربرد تحقیق
از آنجا که ارزیابی کار وسیله ای مستقیم برای افزایش بهره وری می باشد، لذا اهمیت و ضرورت توجه بکارگیری آن امری روشن و واضح است . در واقع مزایای بکار گیری ارزیابی کار بعنوان یک روش سیستماتیک و علمی برای بهبود مستمر که از طریق روش سنجی ( به منظور ساده سازی و موثر کردن و اقتصادی تر کردن روشهای انجام کار ) و کار سنجی ( به منظور تعیین مدت زمان لازم برای انجام یک کار ) به بهره وری بیشتر منجر می شود ، بیان کننده اهمیت بسیار زیاد آن می باشد.

تحقق اهداف ارزیابی روش و کار سنجی به عنوان فنون ارزیابی کار می تواند از موارد کاربرد تحقیق حاضر باشد که این اهداف به طور خلاصه عبارتند از اصلاح و بهبود فرایند ها و روشها و متعادل کردن فرآیند تولید ، صرفه جوئی در کار انسانی و کاهش خستگیهای غیر لازم ، بهبود استفاده از منابع مختلف از جمله مواد ، ماشین آلات و نیروی انسانی ، ایجاد شرایط محیطی بهتر برای انجام کار جسمانی ، تنظیم استانداردهای زمانی برای انجام کار و حذف زمان غیر موثر و . .

اهداف تحقیق
هدف اصلی این تحقیق بررسی خط تولید برج تقطیر شرکت بهفام شیمی به منظور نشان دادن وضعیت موجود و محاسبه زمان تولید ۱۲۰۰۰۰ لیتر محصول می باشد همچنین هدف فرعی از انجام این تحقیق مشخص کردن عوامل افزایش دهنده زمان تولید می باشد واضح است که به منظور اصلاح عوامل افزایش دهنده زمان مذکور ، شناسائی آن عوامل لازم و ضروری می باشد.

سوالات تحقیق
با توجه به اهمیت مسأله و بیان موضوع سوالات اساسی تحقیق حاضر عبارتند از :
۱- نسبت زمان حمل و نقلها به زمان کل فعالیتها چقدر است ؟
۲- نسبت زمان عملیاتها به زمان کل فعالیتها چقدر است ؟
۳- زمان لازم برای تولید محصول از ابتدا تا انتها چقدر است؟

روش تحقیق :
از لحاظ طبقه بندی تحقیق حاضر در گروه تحقیقات کاربردی قرار می گیرد . همچنین تحقیق حاضر به لحاظ روش مورد استفاده از نوع توصیفی می باشد و کوشیده تا آنچه را که هست توصیف و تفسیر کند. از طرف دیگر از آنجا که تحقیق حاضر در شرایط واقعی یعنی در کارخانه بهفام شیمی صورت گرفته از نوع مطالعه میدانی و همچنین از نوع پیمایشی می باشد مهمترین ابزار جمع آوری داده ها در تحقیق حاضر ، مشاهده مستقیم بوده که برای تکمیل مشاهدات از مصاحبه با مسولان و سرپرستان مربوطه استفاده شده است . همچنین از روش کتابخانه ای برای مباحث تئوریک بهره گرفته شده است .

تعریف واژه های عملیاتی تحقیق
در این قسمت به طور مختصر به شرح و توضیح اصطلاحات و واژه هائی که در بخشهای مختلف تحقیق آمده است پرداخته شده است .
۱) ارزیابی کار
اصطلاحی کلی در مورد فنونی ( به ویژه ارزیابی روش و زمان سنجی ) که در بررسی همه زمینه های کار انسانی از آن استفاده می شود و به تحقیق سیستماتیک در مورد همه عواملی منتهی می شود که بر کارآئی و صرفه جوئی در وضعیت مورد بررسی به منظور بهبود آن تأثیر می گذارد ( کحال زاده ، ۱۳۷۸ )

۲) ارزیابی روش
ثبت سیستماتیک و بررسی انتقادی راههای موجود و پیشنهادی انجام کار به منظور ایجاد و بکارگیری روشهای سهلتر و موثرتر و کاهش هزینه ها . ( کحال زاده ، ۱۳۷۸ )
۳) ارزیابی زمان
فنی برای زمان سنجی که در آن ثبت زمانها و ضرایب عملکرد در مورد عناصر مشخص کار در شرایط مشخص انجام ، و این داده ها به منظور دستیابی به زمان مورد نیاز برای انجام کار در سطح عملکرد معین تحلیل می شود. ( کحال زاده ، ۱۳۷۸)
۴) زمان مشاهده یا ملاحظه شده
مدت زمان انجام یک کار توسط کارگر انتخاب شده برای زمان سنجی ، بدون در نظر گرفتن سرعت کار وی را زمان مشاهده شده می نامند که متوسط مدت زمان مشاهده شده عبارتست از مجموع زمانهای انجام کار در دفعات مختلف مشاهده تقسیم بر تعداد دفعات مشاهده پس از حذف زمانهای پرت .( عی احمدی ، ۱۳۷۹ )
۵) تقطیر
تقییر یک مایع روشی است برای جدا سازی سازنده های یک محلول .
۶) ریفلاکس
ریفلاکس یعنی برگرداندن محصول خروجی از بالای برج تقطیر به داخل برج .
۷) سینی
سینی صفحه ای است که از ورقهای فلزی و در صورت لزوم از آلیاژهای مخصوص ساخته می شوند .
۸) برج سینی دار
برج سینی دار استوانه ای عمودی می باشد که در آن مایع و بخار بصورت مرحله ای در سینی ها و یا صفحات ، در تماس با هم قرار می گیرند.
۹) پمپ
پمپها دستگاهی هستند که بوسیله گرداننده ای به حرکت درآمده و باعث انتقال مایعات از نقطه ای به نقطه دیگر می شوند.

خلاصه مباحث فصول آینده
مطالبی که در فصول آینده آمده است به طور خلاصه به این ترتیب هستند که در فصل دوم مطالبی تحت عنوان ادبیات تحقیق آمده است که از سه بخش تشکیل شده است :
بخش اول مباحث نظری تحقیق می باشد که حاوی توضیحاتی در زمینه ارزیابی کار و زمان می باشد و همچنين انواع سيستمهاي توليدي و انواع طرحهاي استقرار در اين بخش آماده است در بخش دوم تاريخچه توليد و تاريخچه شركت بهفام شيمي آمده است و در بخش سوم تحقيقات كاربردي گنجانده شده است.
در فصل سوم انواع تحقیق و روشهای گرد آوری اطلاعات و نحوه تجزیه و تحلیل آنها بیان شده است در فصل چهارم اطلاعات جمع آوری شده مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است و در فصل پنجم نتايج تحقیق و پیشنهادات آورده شده است .

فصل دوم

ادبیات تحقیق

مقدمه
امروزه سازمانها با توجه به تحولات پر شتاب و بنیادین در محیط تجاری و تغییرات در نیروهای رقابتی نظیر تامین کنندگان مواد اولیه ، مشتریان ، تازه واردین به صنعت ، جانشین ها و رقبا، ناگزیر به بکارگیری کلیه ابزارها برای انطباق با وضعیت متغیر و پیشی گرفتن از سایرین می باشند در این میان افزایش بهره وری بعنوان یک متغیر تعیین کننده می تواند یک اهرم یاری رسان به مدیران باشد. بهبود بهره وری به عنوان نسبت ستاده به داده در کلیه زمینه ها از جمله زمین ، مواد، دستگاهها ماشین آلات و ابزارها و نیروی انسانی قابل دستیابی است و مطالعه کار که سالها تحت عنوان « بررسی زمان و حرکت » شناخته می شد با استفاده از دو بازوی خود یعنی ارزیابی روش « روش سنجی » و کار سنجی به بهره وری بشر منجر خواهد شد. از این رو آنچه در ادامه می آید تلاشی است در جهت معرفی مطالعه کار و متدهای آن که می تواند ما را در دستیابی به بهره وی روی بیشتر یاری رساند . (اختياري، ۱۳۸۳)

بخش یک : مباحث نظری تحقیق
مقدمه ای بر مطالعه کار
با نگاهی گذرا به آغاز آفرینش بشر و مطالعه روند تکامل تولید و سیستمهای تولیدی در می یابیم که در ابتدای امر تولید تنها به عنوان وسیله ای جهت تامین نیازهای اولیه بشر مطرح بود و به تدریج با تکامل تکنولوژی های مدرن در بخش سخت افزار و فرایند های نوین تولید در بخش نرم افزار راه برای جایگزینی ماشین به جای انسان هموار گشت که این در واقع همان انقلاب مکانیکی بود که ثمره انقلاب صنعتی می باشد در این میان تلاشهایی جهت بکاربردن روشها و تکنیکهای نوین مدیریت صورت گرفته بود به عنوان مثال « آدام اسمیت » در سال ۱۷۸۵ میلادی در کتاب معروف خود « ثروت ملل » به تاثیر استفاده از فنون ساده کردن کار و « اندازه گیری زمان انجام کار » در افزایش راندمان و بالا بردن بهره کار دستگاههای صنعتی اشاره کرده است ( منصورکیا ، ۱۳۷۹) .

در سال ۱۸۹۵ میلادی ، مدیریت علمی یا نهضت تیلوریسم توسط « فردریک وینسلوتیلور » بنیانگذاری شد البته قبل از تیلور دانشمندانی نظیر چارلز ببج و هنری تاون از پیشگامان نهضت مدیریت علمی محسوب می گردند.
شاید چارلز ببج نخستین کسی باشد که از روش تحقیق علمی در حل مسائل مدیریت استفاده کرد وی معتقد بود که مدیران باید با مطالعه در نحوه انجام دادن هر کار ، فعالیتهای جسمانی و فکری مربوط به هر جزء از کار را معین سازند (منصور کیا ، ۱۳۷۹)
در نیمه دوم قرن نوزدهم ،مسائلی از قبیل اهمیت کارایی و موثر بودن مدیران را به سمت استفاده از تکنیکهای علمی مدیریت هدایت کرد، در چنین زمانی فردریک تیلور با ارائه نظریات جدید خود فصل تازه ای را در تاریخ مکتب مدیریت گشود.

تیلور در نوشته های خود بر لزوم اندازه گیری زمان انجام واحد کار ، بکار بردن مدیریت صحیح با استفاده از مطالعه و پیدا کردن بهترین روش انجام کار و جمع آوری اطلاعات ، به منظور تعیین زمان انجام هر کار تاکید کرده است (منصور کیا ، ۱۳۷۹) وی فلسفه مدیریت علمی را به این صورت که « برای انجام دادن هر کار همیشه راه بهتری وجود دارد » مطرح کرد و سپس مکانیسم مدیریت علمی یعنی روش اجرای اصول آن را به صورت موارد زیر بیان کرد:

– مطالعه و اندازه گیری دقیق زمان انجام هر جزء کار ، و تعین روش صحیح انجام آن
– ضرورت اعمال سرپرستی چند جانبه یا تخصصی
– استاندارد سازی و یکنواخت کردن ابزارها و وسایل کار و شیوه بکارگیری آنها
– تهیه دستور العمل و راهنمای شرح وظایف مشاغل
– برقراری یک سیستم پرداخت و دستمزد مناسب و عادلانه ( منصور کیا ، ۱۳۷۹)

بعد از تیلور ، کار توسط لیلیان و فرانگ گیلبرت و سایر دانشمندان در مسیرهای تازه ای پیگیری شد. فرانک و لیلیان نوآوری های تازه ای در ارزیابی کار و زمان پدید آوردند. آنان اصطلاح « تربلیگز» ( همان گیلبرتز است با املای معکوس ) را ابداع کردند .
تا به عنوان واحد اجرایی کار مورد استفاده قرار گیرد ( دلوی ، ۱۳۷۹ ) آنان با ابداع روش مطالعه در حرکات و اصول صرفه جویی در حرکات در زمینه شناسایی حرکات زائد و غیر ضروری هر کارگر در حین انجام کار و حذف آنها و همچنین پیدا کردن زمان دقیق برای انجام دادن هر حرکت ضروری به شیوه علمی تلاش های بسیاری را نمودند.
با گذر از تاریخچه مختصری که در زمینه مطالعه کار مطرح شد، روشن است که افزایش کارایی و اثر بخشی همواره به عنوان هدف اصلی برای توسعه مطالعه کار و فنون آن بوده ، امروزه نیز با توجه به نیاز مبرم به افزایش بهره وری برای بهره برداری بهینه از منابع محدود، مطالعه کار بعنوان یک ابزار کار جهت بهبود بهره وری می باشد .
مطالعه کار ( ارزیابی کار و زمان )

مطالعه کاربطور سیستماتیک به تحقیق بر روی کلیه جنبه های انسانی ، فنی و اقتصادی کار می پردازد و در یافتن مشکلات و ارائه راه حل آنها مدیریت را یاری می دهد و برای رسیدن به این هدف کلیه اجزای عمیات را به طور منظم و همه جانبه مد نظر قرار داده و افزایش کارایی را در پی دارد. در واقع می توان گفت مطالعه کار در پی دستیای به مؤثرترین شیوه استفاده از تجهیزات و مواد اولیه و نیروی انسانی است و عملکرد مطلوب این مجموعه را مد نظر دارد.
مطالعه روش ها ( روش سنجی ) و اندازه گیری کار ( کارسنجی ) به عنوان اصلی ترین تکنیکهای مطالعه کار می باشند که تعاریف و رابطه آنها با یکدیگر در پی آمده است.
روش سنجی ( ارزیابی روش )

روش سنجی ( مطالعه روشها یا ارزیابی روش ) عبارتست از ثبت سیستماتیک و بررسی انتقادی راههای موجود و ارائه پیشنهادات برای انجام کار به منظور به کارگیری روشهای سهلتر ، موثرتر و اقتصادی تر . ( کحال زاده ، ۱۳۷۸)
هدف اصی از مطالعه روشها تقلیل عملیات اضافی در انجام کار است . در عین حال بهبود روشها و فرایند های انجام کار ، بهبود نحوه استقرار ماشین آلات و تجهیزات ، کاهش میزان خستگی کارکنان از طریق صرفه جویی در کار انسانی ، ایجاد شرایط بهتر در محیط کار و کاهش مخاطرات و سوانح حین کار ، استفاده بهتر از منابع سازمان که شامل مواد، ماشین ها و نیروی انسانی می باشد از سایر اهداف روش سنجی است ( کحال زاده ، ۱۳۷۸)
کار سنجی ( اندازه گیری کار )

کار سنجی عبارتست از بکارگیری تکنکیهایی جهت تخصیص زمان برای انجام کاری مشخص توسط فردی کارآزموده با عملکرد معلوم . هدف اصلی اندازه گیری کار یا کارسنجی ، سنجش زمانهای غیر موثر کار است . ( الوانی ، ۱۳۷۹) .

رابطه فنون ارزیابی کار با یکدیگر
بنا به تعاریف گفته شده از فنون ارزیابی کار می توان گفت که ترکیب این دو روش منجر به ایجاد یک زمان استاندارد جهت انجام عملیات بهبود یافته کارمی شود. در واقع مطالعه روش و زمان سنجی در پی افزایش بهره وری تولید می باشند.

شکل شماره (۱-۱-۲) نقش مطالعه روش و زمان سنجی در افزایش بهره وری تولید ( علی احمدی ، ۱۳۸۰) .
معرفی عوامل تشکیل دهنده زمان تولید
با توجه به اهداف اصلی ذکر شده برای مطالعه روش ها و اندازه گیری کار معرفی عوامل تشکیل دهنده زمان تولید لازم به نظر می رسد.
۱- مقدار کار اصلی
مصرف شده در تولید یا انجام عملیات ( بر حسب زمان )

A مقدار کار افزوده شده
ناشی از نقایص طرح یا مشخصات محصول( بر حسب زمان )

B مقدار کار افزوده شده
ناشی از بکارگیری روشهای غیر موثر تولید یا عملیات ( بر حسب زمان)

C زمان غیر موثر
ناشی از قصور مدیریت

D زمان غیر موثر
در محدوده اختیار کارگر

شکل شماره (۲-۱-۲) عوامل تشکیل دهنده زمان تولید ( کحال زاده ، ۱۳۷۸)
در واقع ابتداً روش سنجی در پی حذف قسمتهای A,B و کارسنجی ( زمان سنجی ) در پی حذف قسمتهای D,C می باشد. ولی بر اساس اصل بهبود با اعمال مداوم روش سنجی و کار سنجی می خواهیم به جایی برسیم که حتی مقدار کار اصلی را نیز از حیث روش و زمان مصروفه مورد تجدید نظر و بهبود قرار دهیم.

مراحل ارزیابی کار و زمان
در واقع می توان گفت که شیوه اصلی ارزیابی کار و زمان شامل مراحل نه گانه زیر می باشد که عبارتند از :
۱) انتخاب کار یا فرایند مورد مطالعه
۲) ثبت تمامی وقایع در مورد کار یا فرایند انتخاب شده در مرحله اول از طریق مشاهده مستقیم و به کمک نمودارها و دیاگرام ها
۳) بررسی انتقادی کلیه وقایع ثبت شده در مرحله دوم از طریق بکارگیری فن پرسش که تجزیه و تحلیل هدف ، وسیله انجام آن ، تقدم و تأخر انجام کار را در بر می گیرد.
۴) ایجاد روش جدید که در این مرحله با توجه به همه شرایط موجود فنی ، اقتصادی ، انسانی و محیطی سعی در گزینش اقتصادی ترین روش داریم.
۵) مقیاس گذاری استاندارد برای روش جدید شامل محاسبه زمان استاندارد لازم برای انجام کار .

۶) تعریف و تعیین روش جدید بطوری که همیشه قابل باز شناسی باشد.
۷) برقراری یا استقرار روش جدید به طوری که روش جدید بصورت استاندارد کاری با زمان مجاز پذیرفته شود.
۸) ابقا یا حفظ استاندارد کاری بطوری که از طریق بازرسی های مرتب و به موقع از برگشت به روش پیشین جلوگیری کنیم .
۹) جستجوی فرصتهای بهتر برای ایجاد بهبود بیشتر یعنی ایجاد زمینه برای بهبود مستمر .

در پایان باید گفت واکنش های انسانی از مهمترین عواملی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند. فعالان اتحادیه های صنفی ، نمایندگان کارگران و خود کارگران باید در زمینه اهداف ارزیابی روش و مفاهیم آن آموزشهای لازم را ببینند تا از مقاومتهای انسانی و ناراحتی و آشوب و سوء تفاهم جلوگیری شود.
مراحل ۱و۲و۳ بین ارزیابی روش و کارسنجی مشترک هستند مراحل
۴، ۶، ۷، ۸ و۹ مختص ارزیابی روش هستند و مرحله ۵ مستلزم استفاده از کار سنجی است که در ادامه مراحل فوق تشریح شده است (مرعشی ، ۱۳۸۲ ).

انتخاب شغل مورد ارزیابی
برای انتخاب یک کار پاره ای از عوامل از جمله ملاحضات اقتصادی ، ملاحضات فنی و واکنش های انسانی را باید مد نظر داشت. موارد بدیهی و اولیه که باید در انتخاب شغل مورد ارزیابی مورد توجه قرار گیرند عبارتند از : تنگناها یا گلوگاههایی که مانع سایر عملیات تولیدی می شود ، انتقال مواد در مسیرهای طولانی بین کارگاهها یا عملیاتی که مستلزم مصرف نیروی انسانی فراوان می باشد. و یا مواردی که در آنها جابجایی مکرر مواد انجام می شود. عملیاتی که بطور تکراری صورت می گیرد و برای مدتی طولانی جریان دارند. منظور از ملاحضات فنی در واقع اطمینان از وجود دانش فنی لازم جهت انجام ارزیابی است . ( کحال زاده ، ۱۳۷۹)

ثبت
مرحله پس از انتخاب شغل ثبت واقعیات است که از طریق مشاهده مستقیم صورت می گیرد. در واقع موفقیت کلی مطالعه روش بستگی به میزان دقتی دارد که وقایع ثبت می شود زیرا ثبت وقایع موجود پایه و اساس بررسی منتقدانه کار و ارائه مناسب ترین روش پیشنهادی می باشد. به دلیل وجود فرایند های پیچیده در صنایع مدرن امروزی و نیاز به ثبت اجزا بسیار کوچک فرایند یا عملیات شرح انشا وار فرایند کاری بسیار وقت گیر و غیر کارا است لذا به منظور غلبه بر این مشکل از ابزارهای دیگر برای ثبت از جلمه نمودارها و دیاگرام ها استفاده می شود . یک راه برای طبقه بندی این نمودارها و دیاگرام ها بر این اساس است که در زیر به آن اشاره شده است : ( کحال زاده ،۱۳۷۸)
الف ) نمودارهایی که برای ثبت ترتیب توالی فرایندها کاربرد دارند بی آنکه با مقیاس یا اندازه ای نشان داده شوند که عبارتند از :
– خلاصه فرایند ( حاوی نکات عمده ) یا نمودار عملیات

– گردشی فرایند یا نمودار فرایند جریان که خود می تواند به سه قسم باشد: نمودار گردشی فرایند برای فرد ، نمودار گردشی فرایند برای مواد و نمودار گردشی فرایند برای تجهیزات .
– نمودار فرایند کار با دو دست یا نمودار دست راست – دست چپ.
ب) نمودارهایی که رویدادها را به ترتیب ولی با توجه به مقیاس زمانی ثبت می کنند که عبارتند از :
– نمودار فعالیتهای چند گانه
– نمودار Simo یا حرکات هم زمان

ج ) دیاگرام هایی که برای نشان دادن حرکت ، بصورتی واضح تر از آنچه به وسیله نمودارها می توان نشان داد به کار برده می شوند،
دیاگرام ها معمولاٌ همه اطلاعات ثبت شده روی نمودارها را که بیشتر تکمیل کننده اند تا جابجا کننده نشان نمی دهند که عبارتند از:
– دیاگرام گردشی یا دیاگرام جریان
– دیاگرام ریسمانی
– دیاگرام دورنگار
– دیاگرام دورنگار زمانی
– نمودار حرکت یا نمودار سفر یا از – به
نمودار خلاصه فرایند یا نمودار عملیات

این نمودار یک دید کلی نسبت به فرایند یا فعالیت معین به ما می دهد که می تواند قبل از پرداختن به بررسی جزئیات فرایند یا عملیات بسیار کمک کننده باشد. در واقع می توان گفت نمودار خلاصه فرایند ، نمودار فرایندی است که تصویر کلی فرایند را تنها با ثبت مرتب عملیات و بازرسی های اصلی به دست می دهد . در این نمودار به اینکه چه کسی و در کجا عملیات یا بازرسی را انجام می دهد توجه نمی شود.
ردیف عنصر نماد مفهوم مفهوم عنصر فرایند

۱ عملیات
عملیات بیانگر هر نوع تغییر عمدی در مواد یا قطعات ، تغییر فیزیکی یا شیمیایی ، مونتاژ یا جدا سازی ، آماده سازی جهت انجام فعالیت بعدی و. . .

۲ بازرسی بازرسی کمی بیانگر مقایسه نتایج یا یک معیار کمی است . به عنوان مثال اندازه گیری طول
بازرسی کیفی بیانگر مقایسه نتایج یک معیار کیفی مثل کیفیت ، رنگ مواد ، وضعیت ظاهری و. . . است.
جدول شماره ( ۱-۱-۲) علائم پایه در رسم نمودار عملیات
همچنین برخی علائم ترکیبی نیز در رسم نمودار عملیات مورد استفاده قرار می گیرند که عبارتند از :

ردیف مفهوم – نماد نماد شرح
۱ بازرسی کمی – کیفی
بازرسی کمی و کیفی با اولویت بازرسی کمی
۲ بازرسی کیفی – کمی بازرسی کیفی و کمی با اولویت بازرسی کیفی
۳ عملیات – بازرسی انجام عملیات و بازرسی کیفی در حین انجام عمل
جدول شماره (۲-۱-۲) علائم ترکیبی در رسم نمودار عملیات

در واقع نمودار عملیات ، ما را در شناخت عملیات و بازرسی های یک فرایند و شناخت فرایند از نظر مواد تشکیل دهنده آن و سپس تجزیه و تحلیل عملیات و بازرسی ها به منظور ایجاد بهبود یاری می دهد و در عین حال در رسم سایر نمودارها مثل نمودار فرایند جریان ( گردشی فرایند) نیز مفید است. ( مرعشی ، ۱۳۸۲) .

نمودار فرایند جریان یا گردشی فرایند :
نمودار فرایند جریان ابزاری جهت مستند سازی وضعیت موجود می باشد و تصویری از عملیات آنچنان که هست ایجاد می نماید دیاگرام جریان ، نمودارهای جریان مورد مطالعه رابصورت مصور در می آورند. دراین نمودار کلیه فعالیتهای موجود در فرایند به وسیله علائمی که ناشی از طبیعت آنها می باشد ثبت می گردد و سپس مورد تحلیل قرار می گیرد. در ترسیم این نمودار به غیر از عمیات و بازرسی های مورد استفاده در نمودار خلاصه فرایند از علایم زیر استفاده می گردد:

ردیف عنصر نماد مفهوم نماد مفهوم عنصر فرایند
۱ حمل و نقل
جابجايي تغییر مکان کارگران ، مواد یا تجهیزات را از محلی به محل دیگر نشان می دهد.
۲ تاخیر D انتظار تاخیری در توالی رویدادها را نشان می دهد مثل توقف کار بین عملیات متوالی یا کنار گذاشتن هر شی به طور موقت، بدون ثبت و تا زمانی که استفاده از آن لازم شود.
۳ انبار انباشت نوعی ذخیره سازی کنترل شده را نشان می دهد که مواد طی آن با شکل های مختلف اجازه به انبار وارد یا از آن خارج می شود.
جدول شماره (۳-۱-۲) : سایر علائم نمودار فرایند جریان

که این نمودار ضمن تشخیص و تحلیل عملیات ، بازرسی ها ، حمل و نقل ها و تاخیرات موجود در یک فرایند جهت بهبود آن گام بر می دارد. همچنین ما در تشخیص فعالیتهای غیر مفید که هزینه های پنهان ایجاد می کنند یاری می دهد. در ضمن نمودار گردشی فرایند می تواند برای مواد، انسان یا تجهیزات ترسیم گردد. ( مرعشی ، ۱۳۸۲)
بررسی انتقادی ، تجزیه و تحلیل نمودارهای عملیات و فرایند جریان

برای انجام بررسی انتقادی جهت تجزیه و تحلیل نمودارهای عملیات و فرایند جریان از فن پرسش استفاده می گردد در واقع فن پرسش وسیله ای برای بررسی انتقادی است که در ان هر فعالیت به نوبه خود در معرض سلسله ای از سوالات سیستماتیک و فزاینده قرار می گیرد. این سوالات در دو دسته سوالات اولیه و سوالات ثانویه طبقه بندی می شوند که ابتداً سوالات اولیه :
– هدف از انجام فعالیت
– محل انجام فعالیت
– ترتیب و توالی انجام فعالیت
– شخص انجام دهنده فعالیت
– روش انجام فعالیت ( وسایلی که فعالیت به وسیله آن انجام می شود) را به منظور بررسی امکان :
– حذف فعالیتها
– ترکیب
– آرایش مجدد
– ساده سازی
– اضافه نمودن
مطرح می کنند.
پس در سوالات اولیه بطور سیستماتیک یک سری سوالات ثبت می گردد:

هدف : چه کاری انجام می شود ؟
چرا این کار انجام می شود ؟
مکان : عمل در کجا انجام می شود ؟
چرا عمل در ان محل خاص انجام می شود ؟
توالی : چه وقت انجام می شود؟
چرا در ان زمان خاص انجام می شود ؟
شخص : چه کسی آن را انجام می دهد ؟
چرا به وسیله آن شخص خاص انجام می شود ؟
وسایل : عمل چگونه انجام می شود ؟
چرا عمل به این طرز خاص انجام می شود ؟

پس از مطرح کردن سوالات اولیه ، سوالات ثانویه بصورت زیر مطرح می شوند: ( در واقع می توان گفت که سوالات ثانویه پاسخ پرسش های اولیه را در معرض سوالات قرار می دهند تا موارد قابل بهبود در وضع موجود بررسی گردند).
– چه کاری انجام می شود ؟
– چرا این کار انجام می شود ؟
– چه کار دیگری می تواند انجام گیرد؟
– پس چه کاری باید انجام شود ؟
– عمل در کجا انجام می شود ؟
– چرا آنجا انجام می شود ؟

– در چه مکان دیگری ممکن است قابل انجام باشد؟
– در چه مکانی باید انجام شود ؟

– چه زمانی عمل انجام می شود ؟
– چرا عمل در ان زمان انجام می شود ؟
– چه زمان دیگری ممکن است قابل انجام باشد؟

– چه زمانی باید انجام شود ؟
– چه کسی آن را انجام می دهد ؟
– چرا آن شخص آن را انجام می دهد ؟
– چه شخص دیگری ممکن است قادر به انجام باشد ؟
– چه شخصی باید کار را انجام دهد ؟
– کار به چه شیوه ای انجام می شود ؟
– چرا باید به این شیوه انجام شود ؟
– به چه شیوه دیگری قابل انجام است ؟
– به چه شیوه ای باید انجام شود ؟
با توجه به پاسخ هایی که برای سوالات اولیه و ثانویه پیدا کردیم سعی در بهبود روش موجود داشته و جداول و نمودارهای روش پیشنهادی را بر این مبنا تکمیل می نمائیم. ( مرعشی ، ۱۳۸۲)
ایجاد روشهای اصلاح شده ( جدید )
پس از مرحله بررسی انتقادی و استفاده از فن پرسش ، مطالعه گر باید سعی در توسعه و ایجاد روشهای بهبود یافته داشته باشد و نمودارهای خلاصه فرایند و گردشی فرایند را برای روش پیشنهادی ترسیم کند و بهبودهای حاصله را در کاهش مسافتها و حمل و نقل ها ، تاخیرها و صرفه جویی های مالی را بطور خلاصه در روش پیشنهادی بیان کرده و آن را با روش موجود مقایسه نماید. قبل از اقدام جهت پیاده سازی روش اصلاح شده ، مطالعه گر باید جهت کسب موافقت مدیریت گام بردارد که به این منظور گزارشی تهیه کرده و ۱) هزینه های مواد، نیروی انسانی و هزینه های سربار دو روش ( موجود و پیشنهادی ) را با یکدیگر مقایسه کرده ۲) هزینه برقراری روش جدید را بیان می کند ۳ ) اقدامات اجرایی لازم جهت برقراری روش جدید را متذکر می گردد ( کحال زاده ، ۱۳۷۸) .
تعریف و تعیین روش جدید
تعریف و تعیین روش جدید با استفاده از دستور العمل های کتبی استاندارد صورت می گیرد که روش اصلاح شده برای انجام کار با جزئیات لازم تشریح می گردد. ابزارها و تجهیزات مورد نیاز جدید معرفی شده و در واقع روش جدید به این طریق به کارگران آموزش داده می شود. ( کحال زاده ، ۱۳۷۸)
برقراری یا استقرار روش جدید
برقراری یا پیاده سازی روش جدید ، مشکل ترین مرحله کار است که مطالعه گر باید اقدامات زیر را به این منظور انجام دهد :
۱) کسب موافقت سرپرستان بخش ها برای انجام تغییر مورد نظر
۲) کسب موافقت مدیریت بخش ها برای انجام تغییر مورد نظر
۳) کسب موافقت اپراتور ها
۴) آموزش مجدد اپراتورها برای بکارگیری روش جدید
۵) پرستاری از روش جدید ( کحال زاده ، ۱۳۷۸)