مقدمه
فولاد تركيب بسيار متنوعي از آهن، كربن و عناصر آلياژي است به طوري¬كه مي‌توان با تغيير مقدار و نوع اين عناصر، تركيبات مختلف فولادي با خواص بسيار جالب و متفاوت را توليد نمود. اگرچه تاريخچه توليد فولاد به حدود ۳۰۰۰ سال قبل برمي‌گردد، ولي روش¬هاي جديد جهت توليد محصولات فولادي در قرن ۱۹ ميلادي به كارگرفته شدند. توسعه تكنولوژي توليد فولاد در آن زمان، باعث توليد مقادير بسيار زياد اين محصول گرديد و در نتيجه كاربردهاي جديدي جهت

استفاده از آن مثلاً در راه‌آهن و صنايع اتومبيل‌سازي به وجود آمد که از آن زمان تا به حال، دامنه کاربرد و توليد اين محصول روزبه‌روز گسترش بيشتري يافته است.
علاوه بر ارزانتربودن فلز فولاد كه سبب مصرف فوق العاده آن مي شود،

مي توان به ويژگي هاي قابليت آلياژسازي و امكان انجام عمليات حرارتي و ديگر عملياتي كه سبب ايجاد خصوصيات بسيار متنوعي در فولاد مي شود اشاره كرد. ويژگي هاي مذكور تنوع عظيمي دركاربرد فولاد ايجاد كرده است. دامنه اين تنوع از سوزن و سنجاق تا كشتي هاي عظيم الجثه اقيانوس پيما و آسمان خراشها گسترش دارد. ماشين آلات ساخته شده از فولاد، همه آنچه كه موردنياز روزانه بشر است را مي سازند. چنين گستره وسيعي از تنوع كاربرد كه امكان پايه گذاري و راهبري صنايع گوناگون را ميسر ساخته ، مقدار مصرف آهن و فولاد را به معياري براي داوري درمورد گستردگي صنعت دركشورها مبدل كرده است. صنعت فولاد به عنوان يکي از پايه‌هاي مهم اقتصادي هر کشور تلقي مي شود و در برخي مطالعات مصرف سرانه فولاد را به عنوان شاخصي براي ارزيابي صنعتي بودن يک کشور برشمرده‌اند.

در بيش از ۶۱ كشور فولاد توليد مي شود و آهن و فولاد سهمي ۲٫۵ درصدي از تجارت جهاني كالا را در برداشته و سهم آن از صادرات كالاهاي كارخانه اي نيز بالغ بر ۳٫۳ درصد است. در ايران نيز فولاد با حضور در بخش¬هاي مهم توليدي و صنعتي کشور، نقش بسيار مهمي را ايفا مي-کند. اين گزارش به شناخت بازار جهاني فولاد پرداخته و جايگاه ايران در اين بازار تبيين مي شود.

اين گزارش در دو فصل تنظيم شده است، در فصل اول وضعيت فولاد در بازار جهاني مورد بررسي و در آن توليد ، تكنولوژي ، ساختار بازار فولاد و تجارت جهاني فولاد و محصولات آن مورد مطالعه قرار مي گيرد. در فصل دوم نيز وضعيت توليد ، مصرف، ساختار بازار و تجارت فولاد و محصولات فولادي در كشور مورد بررسي قرار خواهد گرفت، در نهايت جمع بندي و نتيجه گيري خواهد شد.

فصل اول- بازار جهاني فولاد و محصولات فولادي
۱-۱)مقدمه
در اين فصل به بررسي توليد، تكنولوژي ، رشد توليد فولاد در مناطق مختلف جهان و نيز دلايل کاهش رشد توليد فولاد در کشورهاي صنعتي پرداخته مي شود و در ادامه رابطه توليد فولاد با ميزان درآمد کشورها مورد بررسي قرار خواهد گرفت، در نهايت با ارايه آمارهاي توليد بزرگترين شركت¬هاي توليد‌كننده فولاد در جهان به بررسي ساختار بازار جهاني آن پرداخته خواهد شد و نيز وضعيت تجارت جهاني فولاد و نحوه قيمت گذاري فولاد و بورس مورد بررسي قرار مي گيرد.
۱-۲) توليد فولاد و محصولات فولادي در جهان
امروزه در ۶۱ كشور، ۹۸ درصد فولاد و محصولات فولادي جهان توليد مي شود . بر اساس آمارهاي منتشره از سوي IISI ميزان توليد فولاد جهان در سال ۲۰۰۵ ميلادي بالغ بر ۱۲۹/۱ ميليارد تن بوده است. اين ميزان توليد نسبت به توليد سال ۲۰۰۴ بالغ بر ۵٫۹ درصد رشد نشان مي دهد. در اين سال كشورهاي چين ،ژاپن و آمريكا ، توليد كنندگان عمده فولاد بودند. رشد توليد جهاني فولاد در سال ۲۰۰۵ ، ادامه روندي است كه در دهه اخير به صورت مستمر ادامه داشته است. در نمودار (۱) روند توليد جهاني فولاد خام طي ۱۵ ساله اخير ترسيم شده است.

نمودار(۱)- توليد فولاد خام در جهان طي سال هاي ۲۰۰۴-۱۹۸۹

قاره آسيا از عمده ترين نواحي توليد فولاد تلقي مي شود به نحوي كه در سال ۲۰۰۵ بيش از نيمي از فولاد جهان در اين قاره توليد شد . در اين ميان چين سهم عمده را داشت. چين با توليد قريب به ۳۴۰ ميليون تن فولاد ، ۳۱ درصد فولاد جهان را توليد كرد. افزايش توليد چين باعث شده است که رشد توليد فولاد در جهان، بين سال‌هاي ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۴ ، به بيش از ۵ درصد برسد، در حاليکه در همين مدت، رشد توليد فولاد جهان، بدون در نظر گرفتن سهم چين، ۱٫۶۸ درصد برآورد شده است. ژاپن نيز با توليد ۱۱۲٫۵ ميليون تن فولاد از ديگر كشورهاي عمده توليد كننده فولاد در آسيا محسوب مي شود. ‍

از ديگر نواحي عمده توليد فولاد جهان اروپا است كه ۲۹٫۴ درصد توليد جهاني در سال مذكور در اين قاره صورت گرفت. نيمي از توليد فولاد اروپا در ميان كشورهاي عضو اتحاديه اروپا و مابقي در ساير كشورهاي اروپايي صورت مي گيرد. در ميان كشورهاي عضو اتحاديه اروپا بالاترين ميزان توليد فولاد به ترتيب مربوط به كشورهاي آلمان( ۴۴٫۵ ميليون تن) ، ايتاليا(۲۹٫۱ ميليون تن) و فرانسه (۱۹٫۵ ميليون تن )بوده است.

در امريكاي شمالي نيز ۱۱٫۲ درصد فولاد جهان توليد شده كه بيشتر آن در ايالات متحده (۷۴ درصد) بوده است، در امريكاي جنوبي ۴درصد و در افريقا ۱٫۶ درصد و در خاورميانه ۱٫۴ درصد و سرانجام در اقيانوسيه ۰٫۸درصد فولاد جهان توليد شده است.

انتظار مي رود كه تا سال ۲۰۱۰ توليد ساليانه چين به حدود ۴۰۰ ميليون تن و توليد ساليانه جهان بدون چين به حدود ۹۰۰ ميليون تن برسد.
جدول (۱)- آمار توليد فولاد در مناطق مختلف جهان طي سالهاي ۲۰۰۴ -۲۰۰۵ واحد: ميليون تن
نام منطقه ۲۰۰۴ ۲۰۰۵

اتحاديه اروپا ۳/۱۶۸ ۱۶۴
ساير كشورهاي اروپايي ۱/۵۷ ۵/۵۴
آمريكاي جنوبي ۸/۴۵ ۳/۴۵
آمريكاي شمالي ۱۳۴ ۱۲۷

خاورميانه ۲/۱۴ ۳/۱۵
آسيا ۵۰۸ ۵۸۴
اقيانوسيه ۳/۸ ۶/۸

كشورهاي مشترك المنافع ۱/۱۱۳ ۸/۱۱۲
جهان ۱۰۶۶ ۱۱۲۹
http://www.worldsteel.org/wsif.php ماخذ:

همانطور كه در جدول فوق ملاحظه مي شود، در برخي مناطق جهان توليد فولاد روندي نزولي و در برخي ديگر افزايش بسيار اندكي داشته است و تنها در منطقه آسيا شاهد رشد حدود ۱۵ درصد توليد فولاد مي باشيم كه آن هم مربوط به توليد كشور چين مي باشد كه از حدود ۲۸۰ ميليون تن در سال ۲۰۰۴ به حدود ۳۴۰ ميليون تن در سال ۲۰۰۵ (رشدي حدود ۲۵ درصد) رسيده است.

كشور ايران با توليد حدود ۶/۹ ميليون تن فولاد در سال ۲۰۰۵، بالاترين سهم را در منطقه خاورميانه داشته و سهم آن از توليد جهاني فولاد حدود ۰٫۸ درصد مي‌باشد.
۱-۲-۱)رشد توليد فولاد و محصولات فولادي در مناطق مختلف جهان
رشد توليد فولاد در کشورهاي مختلف صنعتي، در سال‌هاي بين ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۴ قابل تامل است؛ توليد فولاد و محصولات فولادي ژاپن در اين مدت حدود ۱٫۲ درصد افزايش داشته است. در همين مدت، رشد توليد در آمريکا منفي بوده است؛ البته اين رشد منفي را بايد به بحران‌هاي اقتصادي آمريکا نسبت داد که حتي سبب ورشکستگي بعضي از توليدکنندگان آمريکايي نيز شده است. به طور کلي، توليد فولاد و محصولات فولادي در آمريکاي شمالي به سبب تاثيرپذيري از بحران‌هاي اقتصادي آمريکا، رشد منفي داشته است.

رشد توليد فولاد و محصولات فولادي در اروپا، در سال‌هاي بين ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۴ حدود ۰٫۹ درصد بوده، كه يكي از دلايل رشد كم آن واردات فولاد و محصولات فولادي با قيمت پايين از ساير كشورها مي‌باشد. در مقابل، توليد فولاد و محصولات فولادي در کشورهاي اروپاي شرقي، هنوز جاي رشد دارد. ميزان رشدي که طي ده سال آينده براي توليد فولاد و محصولات فولادي جهان پيش‌بيني مي‌شود، بين ۱٫۷ تا ۲٫۵ درصد است که بيشترين رشد مربوط به کشورهاي در حال توسعه نظير چين و هند خواهد بود. با در نظر داشتن جايگاه اين دو کشور پرجمعيت در دسته‌بندي

 

ارايه شده براي کشورهاي مختلف، و در جهت رشد و توسعه آنها مي‌توان گفت اين کشورها در آينده نياز به توليد فولاد و محصولات فولادي بسيار زيادي خواهند داشت.

نمودار(۲)-تغييرات توليد فولاد در برخي از نواحي عمده توليد در سال ۲۰۰۵ نسبت به سال ۲۰۰۴
۱-۲-۲)دلايل کاهش رشد توليد فولاد در کشورهاي صنعتي
يکي از مسايلي که در زمينه توليد فولاد قابل توجه است، سعي کشورهاي پيشرفته به انتقال توليد فولاد و محصولات آن به کشورهاي در حال توسعه است كه يكي از دلايل مهم آن را مي‌توان آلاينده بودن صنعت فولاد ، ذکر كرد. شايان ذكر است كه، استانداردهاي محيط زيست در کشورهاي پيشرفته بسيار سخت‌گيرانه‌اند در حالي كه در کشورهاي در حال توسعه توجه چنداني به استانداردها در اين زمينه نمي‌شود. همچنين، ارزان بودن نيروي انساني و فراواني مواد اوليه در برخي کشورهاي در حال توسعه، زمينه هاي لازم براي انتقال فولاد به اين كشورها را فراهم نموده است . لذا توليد بالا و قيمت پايين توليد در كشورهاي در حال توسعه نظير برخي كشورهاي آمريكاي جنوبي، تهديدي جدي براي صنايع فولاد کشورهاي پيشرفته به حساب مي‌آيد.

عوامل مذكور سبب شده است که كشور آمريکا براي بقاي صنايع فولاد خود مجبور به وضع قوانين تعرفه‌اي براي واردات فولاد شود. همچنين با توجه به اين عوامل، کشورهاي پيشرفته به سمت سرمايه‌گذاري در بخشهايي از صنعت فولاد با آلايندگي کمتر و ارزش افزوده بيشتر مانند نورد، فولادهاي آلياژي و كيفي و محصولات نهايي جديدحركت مي نمايند.

۱-۳)رابطه توليد فولاد با ميزان درآمد کشورها
بر اساس آمارهاي سال۲۰۰۴ بانک جهاني، مي‌توان کشورهاي جهان را از نظر مصرف فولاد به چهار دسته تقسيم نمود:
• کشورهاي با حداکثر درآمد سرانه ۷۳۵ دلار كه متوسط مصرف سرانه فولاد در آنها حدود ۱۵ کيلوگرم است. کشورهايي چون هند، اندونزي، بنگلادش، آذربايجان، پاكستان، سودان و کنيا در اين دسته‌ هستند.

• کشورهاي با درآمد سرانه بين ۷۳۶ تا ۲۹۳۵ دلار كه متوسط مصرف سرانه فولاد آنها حدود ۱۱۵ کيلوگرم است. الجزاير، بلغارستان، چين ، ترکيه و روسيه در اين دسته هستند. ايران از نظر درآمد متوسط در اين دسته قرار دارد اما مصرف سرانه فولاد آن حدود ۱۶۰ کيلوگرم است.
• کشورهاي با درآمد سرانه بين ۲۹۳۶ دلار تا ۹۰۷۵ دلار؛ کشورهاي زيادي چون آرژانتين، مجارستان، مکزيک، ونزوئلا، عربستان، لبنان و مالزي در اين دسته هستند. متوسط مصرف سرانه فولاد در اين کشورها حدود ۲۵۴ کيلوگرم است.

• کشورهاي با درآمد سرانه بيش از ۹۰۷۵ دلار كه مصرف سرانه فولاد در آنها حدود ۵۱۴ کيلوگرم است. کشورهاي صنعتي و پيشرفته در اين دسته قرار دارند.
اين دسته‌بندي نشان دهنده نقش فولاد در رشد و پيشرفت کشورهاي مختلف است؛ مشاهده مي‌شود که مصرف سرانه فولاد و محصولات فولادي در کشورهاي صنعتي بسيار بيشتر از ساير کشورهاست.
۱-۴) بزرگترين شركت¬هاي توليد‌كنندة فولاد در جهان

در رده‌بندي سالانه برترين فولاد سازان جهان در سال ۲۰۰۵ مشخص شده كه در اين رده‌بندي متال استيل، در صدر جدول قرار دارد. کارخانه‌هاي متال استيل که مقر آن در هلند قرار دارد، در سال ۲۰۰۵ در کشورهاي مختلف جهان حدود ۴۹۲ميليون تن فولاد توليد کردند. با توجه به آنکه متال استيل در سال ۲۰۰۵ از ادغام شرکت‌هاي ال.ان.ام، آي.اس.جي، کريونستال و والين تشکيل شد، توليد آن نسبت به مجموع توليد شرکت‌هاي ياد شده در سال ۲۰۰۴ با ۴۶/۱۶درصد رشد همراه بوده است.آرسلور (از كشور لوكزامبورگ) که در سال ۲۰۰۴ بزرگترين فولاد‌ساز جهان محسوب مي‌شد، در سال ۲۰۰۵ در رده دوم قرار گرفته است. همچنين توليد آرسلور در سال ۲۰۰۵ حدود ۴۷ميليون تن بوده که البته نسبت به سال ۲۰۰۴ با ۵۳/۰درصد کاهش همراه بوده است.

در سال ۲۰۰۵ ، سازمان توسعه و نوسازي معادن و صنايع معدني ايران (ايميدرو) با توليد ۴/۹ ميليون تن ، با چهار پله سقوط نسبت به سال ۲۰۰۴ در رده بيست‌وهشتم جهان قرار گرفته است. ايميدرو عنوان بزرگترين فولاد ‌ساز خاورميانه را از آن خود کرده است. پس از ايميدرو، اردمير ترکيه با توليد ۵ميليون و ۱۵۰هزار تن فولاد در جايگاه دوم قرار دارد. الحديد عربستان سعودي با توليد ۴ميليون و ۱۹۰هزار تن، سوم است و گروه عز از مصر با توليد ۴ميليون و ۱۶۰هزار تن در مکان چهارم قرار دارد

جدول (۲)- بزرگترين شركتهاي توليدكننده فولاد در سال ۲۰۰۵ واحد: ميليون تن

http://www.worldsteel.org/wsif.php ماخذ:

از سوي ديگر در حالي كه کشور چين بزرگترين فولاد ساز جهان است با اين وجود بزرگترين فولاد ساز چيني، شرکت بائواستيل شانگهاي، در رده ششم قرار گرفته است و ميزان توليد آن در سال ۲۰۰۵ بالغ با ۲۲ميليون و ۷۳۰هزار تن بوده است. بنابر‌اين با توجه به کوچک بودن حجم توليد فولاد ‌سازان چيني در مقياس جهاني به صورت منفرد، تعداد آنها بايد زياد باشد. از ميان ۱۲۰ فولاد ‌ساز برتر جهان، ۳۷ شرکت چيني هستند و از اين لحاظ چين در جايگاه اول جهاني قرار گرفته است.
۱-۵)بررسي تكنولوژي هاي توليد فولاد
توليد انبوه فولاد در جهان با ابداع فرآيند بُسمر در سال ۱۸۵۶ در انگلستان آغاز شد. پس از ابداع اين روش، فرآيندهاي توليد فولاد ديگري نظير توماس، زيمنس مارتين، كوره قوس الكتريكي و درنهايت در سال ۱۹۵۲ روش كُنوِرتُر اكسيژني در صنعت فولاد به كار گرفته شد. امروزه تكنولوژي فولاد سازي به دو بخش عمده توليد مواد خام و توليد محصولات نهايي (نورد) تقسيم مي شوند. توليد فولاد خام به دو روش عمده صورت مي گيرد. روش اول، تهيه چدن مذاب در كوره بلند و ساخت فولاد در كنورترهاي اكسيژني و ريخته گري مداوم فولاد مذاب است. روش ديگر، ذوب قراضه يا آهن اسفنجي در كوره هاي قوس الكتريكي و ريخته گري

مداوم مي باشد. هم اكنون روش هاي قديمي توماس و زيمنس مارتين تنها در برخي كشورها نظير روسيه و اُكراين مورد استفاده قرار مي گيرند. عمده كشورهاي صاحب فولاد به روش كوره بلند و كنورتر اكسيژني توليد مي كنند. در روش كوره بلند كه حدود ۳/۶۳ درصد فرآيندهاي توليد فولاد جهان به اين روش صورت مي گيرد، سنگ آهن پس از فرآوري (دانه بندي و گندله سازي)، در كوره بلند و طي فرآيند احياي غيرمستقيم با استفاده از كُك، به چدن مذاب و سپس در كُنورتُر اكسيژني به فولاد مذاب تبديل مي شود. اما در روش كوره قوس الكتريكي، مستقيما آهن قراضه را به فولاد مذاب تبديل مي نمايند.

امروزه سهم كوره بلند، كوره قوس الكتريكي و كوره روباز(زيمنس مارتين) در توليد فولاد جهان، به ترتيب ۶۳٫۳ ، ۳۳٫۱ و ۶/۳ درصد است. همچنين ۸۸ درصد فولاد خام جهان به روش ريخته گري مداوم به دست مي آيند. به گزارش واحد تحقيقات ماهنامه اقتصاد ايران، ۸/۲۸ درصد فرآيند توليد فولاد خام كشورمان به روش تكنولوژي كوره بلند و كنورتر اكسيژني و ۲/۷۱ درصد به روش كوره قوس الكتريكي مي باشد. با توجه به وجود گاز طبيعي فراوان و ارزان در ايران و مشكلات ناشي از كمبود كك متالورژيكي، به نظر مي رسد بايد فرآيند توليد فولاد سازي در ايران در راستاي آهن اسفنجي و كوره قوس الكتريكي رشد كند. از سوي ديگر، در

حال حاضر در كشورمان در حدود ۴۷ درصد محصولات به صورت مقاطع و ۵۳ درصد به صورت تخت توليد مي شوند. در حالي كه ساختار كشور نياز به ۸۰ درصد محصولات مقاطع و ۲۰ درصد محصولات تخت دارد. لذا تغيير روش و نوع محصولات و فرآورده هاي فولاد توليد شده با توجه به نياز بازار داخلي ضروري است.
جدول(۳)- تكنولوژي هاي مرسوم در جهان جهت توليد فولاد

۱-۶)ساختار بازار جهاني فولاد
بررسي ساختار بازار و درجه تمركز در توليد فولاد جهان نشان مي دهد كه نسبت تمركز (سهم دو بنگاه برتر)، ۴۸ درصد در سال ۲۰۰۵ مي باشد كه بيانگر درجه تمركز بالا در اين صنعت است.

همچنين مقدار عددي شاخص هرفيندال ـ هيرشيمن در سال ۲۰۰۵ معادل ۱۹۳۲ واحد است كه اين شاخص نيز بيانگر تمركز نسبتاٌ بالاي بنگاه ها در اين صنعت در سطح جهان مي باشد.

همچنين بررسي ها نشان مي دهد كه در سطح كشورها نيز تمركز توليد فولاد و محصولات فولادي بيشتر شده است . براي نمونه در سال ۱۹۹۳ سهم ۱۰ كشور توليد كننده عمده از توليد جهاني فولاد و محصولات فولادي ۲۲ درصد بود اما در سال ۲۰۰۵ اين سهم به ۴۰ درصد افزايش يافته است .
نمودار (۳)- سهم توليد كنندگان عمده از توليد جهاني فولاد در طي سال هاي ۲۰۰۵-۱۹۹۳ به غير از چين

 

۱-۷)تجارت جهاني فولاد و محصولات فولادي
۱-۷-۱) صادرات و واردات جهاني
تجارت جهاني فولاد و محصولات فولادي ساليانه حدود ۳۰ الي۳۵ درصد کل توليد جهاني آن مي‌باشد. دليل عمده کم ‌بودن حجم اين تجارت، مشکل حمل و نقل و هزينه‌بر بودن آن است. به همين دليل، توليدکنندگان سعي مي‌کنند كه عمده توليداتشان را در داخل کشور خود عرضه نمايند و اگر بخواهند صادرات هم داشته باشند، به دنبال بازارهاي نزديک و محلي هستند. کشورهايي مثل ژاپن و ترکيه در دسته صادرکنندگان بزرگ فولاد و محصولات فولادي هستند. آمريکا نيز با وجود صادراتي که دارد، جزو بزرگترين واردکنندگان فولاد و محصولات فولادي مي باشد.
در سال ۲۰۰۴ تجارت جهاني فولاد و محصولات فولادي با ۸ درصد رشد نسبت به سال قبل به ۲۶۲ ميليون تن رسيد(اين ميزان به غير از تجارتي است كه ميان اعضاي اتحاديه اروپا صورت مي گيرد ).بزرگترين صادركنندگان فولاد و محصولات فولادي در اين سال ژاپن (۳۴٫۸ ميليون تن)، اتحاديه اروپا(۳۱٫۸ )، روسيه(۳۰٫۴)، اوكراين(۲۸٫۲) و چين (۲۰) بودند.در اين سال بزرگترين واردكنندگان نيز چين(۳۳٫۲ ميليون تن)، امريكا(۳۲٫۸)، اتحاديه اروپا(۳۰٫۴) و كره جنوبي(۱۷٫۷) بودند.

نمودار(۴)- تجارت جهاني فولاد و محصولات فولادي به صورت فصلي طي سال هاي ۲۰۰۵-۱۹۹۹
نمودار(۵)-صادرات و واردات ماهيانه چين طي سال هاي ۲۰۰۵-۲۰۰۰

۱-۷-۲) تعرفه فولاد و محصولات فولادي در جهان
تعرفه فولاد و محصولات فولادي نظير بسياري از محصولات صنعتي در كشورهاي عضو WTO روندي كاهشي داشته و عمدتا در كشورهاي صنعتي حذف شده است. در جدول (۴) آخرين نرخ تعرفه فولاد و محصولات فولادي در كشورهاي عمده توليد كننده و واردكننده و صادركننده ارايه شده است.
جدول (۴) ـ تعرفه فولاد و محصولات فولادي در كشورهاي منتخب در سال ۲۰۰۴
۷۲۰۶۱۰ ۷۲۰۸۳۹ ۷۲۰۸۵۱ ۱۷/۷۲۰۹ ۴۹/۷۲۱۰
روماني ۱۰ ۲۰ ۲۰ ۱۰ ۰
ژاپن ۰ ۰ ۰ ۰ ۰
كره جنوبي ۲ ۲ ۴ ۴ ۴
چين ۲ ۳ ۶ ۳ ۴
هند ۴۰ ۴۰ ۴۰ ۴۰ ۴۰
اتحاديه اروپا ۰ ۰ ۰ ۰ ۰
آمريكا ۰ ۰ ۰ ۰ ۰
مكزيك ۱۳ ۱۸ ۷/۱۴ ۱۸ ۱۴
كانادا ۰ ۰ ۰ ۰ ۰
برزيل ۵/۷ ۸/۱۱ ۵/۱۳ ۱۲ ۸/۱۲
ايران ۴ ۱۰ ۱۰ ۱۰ ۱۰
مصر ۵ ۲۰ ۲۰ ۲۰ ۲۳
روسيه ۵ ۵ ۵ ۵ ۵
ماخذ:www.UNCTAD.com و قانون مقررات صادرات و واردات سال ۱۳۸۵
– ۷۲۰۶۱۰ شمش آهن و فولاد و غيرممزوج
– ۷۲۰۸۳۹ آهن يا فولاد به صورت طومار
– ۷۲۰۸۵۱ آهن يا فولاد به صورت طومار به ضخامت بيش از ده ميليمتر
– ۱۷/۷۲۰۹ آهن يا فولاد تخت يا سرد نورد شده
– ۴۹/۷۲۱۰ آهن يا فولاد تخت نورد شده
۱-۸)قيمت گذاري و بورس
اصولاٌ بورس‌هاي كالايي دو نقش مهم كشف قيمت و پوشش ريسك را دارا هستند. ولي بايد توجه داشت كه سازوكار بورس تنها در بازارهايي كه شرايط رقابتي دارند به هدف اصلي خود يعني كشف قيمت نايل خواهند شد و در بازارهايي كه درجه تمركز بالا است و شرايط انحصاري برقراراست، سازوكار بورس به جعل يا دستكاري قيمت (و نه كشف قيمت) منجر خواهد شد. براين اساس و با توجه به درجه تمركز بالاي فولاد در جهان، قيمت‌گذاري فولاد و محصولات فولادي در هيچ كشوري از طريق سازوكار بورس انجام نمي‌شود. در جدول (۳) فهرست برخي از بورس‌هاي جهان و كالاهاي مورد معامله در آن ارايه شده، كه مشاهده مي‌شود فولاد و محصولات فولادي در هيچيك از بورسهاي كالايي دنيا ارايه نمي‌شود.
جدول (۵) : بورس‌هاي عمده و كالاهاي مورد معامله در آن

كشور بورس كالائي
آمريكا بازار معاملات قهوه، شكر و كاكائو نيويورك، بازار معاملات پنبه و سلف نيويورك و …
انگلستان بازار معاملات سلف سيب زميني لندن، انجمن پايانه بازار لاستيك لندن، پايانه بازار شكر لندن و …
ژاپن بازار غلات هوكايدو، بازار غلات كوبه، بازار ابريشم خام كوبه، بازار مبادلات لاستيك كوبه و ….
آلمان بازار كالائي برلين، بازار گندم و مواد خام روين و …
آرژانتين بازار مبادلات گندم

اتريش بازار مبادلات كالائي وين
استراليا بازار معاملات سلف سيدني، اتاق پاياپاي بورس آتي سيدني
هنگ كنگ بازار كالائي هنگ‌كنگ و انجمن مبادلات طلا و نقره چين
كنيا دفتر قهوه كنيا، دفتر معاملات قهوه، انجمن تجارت چاي شرق آفريقا و اداره چاي كنيا
مالزي دفتر مبادلات و پروانه‌هاي تجاري لاستيك مالزي، بازار مواد خام كوالالامپور و بازار قلع
سنگاپور انجمن لاستيك سنگاپور و بازار معاملات طلاي سنگاپور
مأخذ: موسسه مطالعات و پژوهشهاي بازرگاني (۱۳۸۴).

براساس آموزه‌هاي اقتصادي هر بازار داراي سه ويژگي ساختار، رفتار و عملكرد مي‌باشد. ساختار آن‌دسته از خصوصيات سازماني بازار مي‌باشند كه با شناسائي آنها مي‌توان نظام قيمت‌گذاري و رقابت در بازار را مشخص نمود. از مهم‌ترين جنبه‌ها و خصوصيات سازماني بازار مي‌توان به تمركز فروشندگان، تمركز خريداران و … اشاره كرد. درجه تمركز فروشندگان به‌عنوان يكي از مهمترين خصوصيات ساختار بازار، توسط تعداد فروشندگان و چگونگي توزيع اندازه آنها تعيين مي‌شود. بازارها را براساس شاخص تمركز مي‌توان از رقابت تا انحصار طبقه‌بندي كرد. در بازارهائي كه درجه تمركز بالاست، به‌دليل آنكه بازار در دست تعداد معدودي بنگاه متمركز شده است ائتلاف و همكاري و بروز رفتار غيررقابتي محتمل است.

همانطوركه بيان شد درجه تمركز در بازار جهاني فولاد بالاست و بخش عمده‌اي از توان توليدي فولاد جهان در دست تعداد معدودي از شركتهاي بزرگ قرار دارد(بنگاه ميتال استيل هلند حدود ۴۴ درصد بازار توليد فولاد و محصولات فولادي جهان را در اختيار دارد). وجود چنين ساختاري منجر شده تا در بازار جهاني فولاد، شرايط رقابتي حكمفرما نباشد. بنابراين بايد متناسب با اين ساختار، نظام قيمت‌گذاري را مشخص كرد. مسلم آنست‌كه نمي‌توان در چنين ساختار انحصاري، از سازوكار بورس براي تعيين قيمت و قيمت‌گذاري استفاده كرد. بدان دليل كه سازوكار بورس براي بازارهاي با شرايط رقابتي عمل مي‌كند.
از عوامل ديگري كه مي توان دليلي بر عدم ورود فولاد و محصولات فولادي به بورس هاي كالايي جهان نام برد تنوع بيش از حد محصولات فولاد و همچنين عدم وجود استاندارد مي باشد. اين امر نيز يكي از شرايط وجود بازار رقابت (همگني محصول) را نقض مي كند.

اين موضوع اخيراٌ در بورس فلزات لندن(LME) آنهم به صورت قراردادهاي معاملات آتي مورد بررسي قرار گرفته كه با توجه به خصوصيت هاي اين كالا از قبيل نيمه ساخت بودن آن و عدم تناسب با سيستم انبارداري LME و اينكه فولاد و محصولات فولادي به مرور زمان خاصيت خود را از دست داده و به راحتي در حمل و نقل آسيب مي بيند و نيز بدليل تنوع و مشخصات وسيع اين كالا هنوز وضعيت روشني براي رورد اين كالا به بورس فلزات لندن متصور نمي باشد.
۱-۹) قيمت فولاد و محصولات فولادي:

در سال هاي اخير قيمت جهاني فولاد و محصولات فولادي روندي افزايشي را از سال ۲۰۰۲ آغاز نمود در سال ۲۰۰۵ قيمت جهاني كاهش يافت اما از ماههاي پاياني آن سال روند افزايشي قيمت هاي جهاني فولاد و محصولات فولادي آغاز شده و همچنان ادامه دارد.روند شاخص قيمت فولاد و محصولات فولادي در سال هاي اخير در نمودار ۷ ترسيم شده است.
نمودار (۶)- شاخص قيمت هاي جهاني فولاد و محصولات فولادي

نمودار(۷)- روند قيمت جهاني فولاد و محصولات فولادي طي سال هاي ۲۰۰۶-۲۰۰۰

فصل دوم -بازار فولاد درايران
۲-۱)مقدمه
در اين فصل به بررسي بازار فولاد ايران پرداخته مي شود. در ابتدا توليد در در دو بخش فولاد خام و محصولات فولادي مورد بررسي قرار مي گيرد و در ادامه ساختار بازار فولاد و محصولات فولادي تبيين مي شود، پس از آن آمار پيش بيني توليد فولاد كشور در پايان برنامه چهارم توسعه و نيز مصرف فولاد و محصولات فولادي در كشور ارايه خواهد شد، همچنين وضعيت صادرات و واردات و نيز نحوه قيمت گذاري فولاد در كشور و عملكرد فولاد در بورس فلزات تهران مورد بررسي قرار خواهد گرفت.