بررسی استان کرج

ویژگی تاریخی
در فرهنگ ما پیرامون وجه تسمیه کرج ذکر نشده است. لذا در صورتیکه کرج از لغت «کاواک یا کاوک» به معنی میان تهی باشد منظور شهری است که در میان دره ای واقع شده است. اگر کرج از لغت «کراج» به معنای بانگ بلند یا فریاد اخذ شده باشد نیز با سابقه باستانی آن ارتباط پیدا می کند زیرا محتملاً کرج مبدأ خبری بزرگ جهت رگا (ری) بوده که در ایام تابستان در تپه آتشگاه و کوههای مرادتپه و کلاک کرج برای خبر رسانیدن و دیده بانی آتش می افروختند و در جنگ ها بدینوسیله از حمله و هجوم دشمنان با خبر می گردیدند.

بطور کلی درباره کرج آنچه از کتاب های تاریخی و مأخذهای مهم و معتبر بدست می آید آن است که سه ناحیه در ایران به این نام معروف و هر سه نیز در عراق عجم بوده که عبارتند از:
۱) کرجی که در مأخذی قدیمی به نام کتاب حدود العالم من المشرق الی المغرب آورده شده است. مراد کرج اَبَودلَف است که شهری بزرگ و معتبر بوده و اکنون خرابه های آن در چند فرسنگی اراک در محل آستانه، نزدیک شازند به چشم می خورد.

۲) کرج روذراور از نواحی همدان بوده و پیداست که واژه روذراور همان است که مردم تویسرکان امروز رو دلاور می گویند.
۳) امروز فقط یک ناحیه بنام کرج نامیده می شود که آن همین کرج معروف در تهران است. و قدیمی ترین مأخذی که نام کرج در آن به میان آمده کتاب معروف «نزهه القلوب» تألیف حمدالله مستوفی به سال ۷۴۰ ه.ق است در این کتاب نام کرج در ضمن ولایات عراق عجم از توابع طالقان آمده و چنین می نویسد: «طالقان ولایتی است سردسیر در شرق قزوین که دارای محلات و دیه های معتبر می باشد و ولایت سر آبرود، قهپایه، کن و کرج از توابع آن آنجا است حقوق

دیوانی طالقان با این ولایات یک تومان است». اکنون طالقان از توابع مهم کرج است. آثار باستانی باقیمانده از دوران قبل از اسلام (حکومتهای هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان) و دوران بعد از ظهور اسلام در منطقه کرج گواه این اهمیت است که این ناحیه در روزگاران گذشته از تمدن پیشرفته وشکوفایی برخوردار بوده است. قلعه هایی چون معبد ناهید در شهرستانک، قلعه ری زمین، قلعه گسیل، قلعه شاه دژ، قلعه صلصال در کرج(پشت ژاندرمری کرج)، قلعه سالار در راه کرج- قزوین، قلعه هارون، برج طغرل، سرخه حصار در حوالی تهران، تکیه سپهسالار(مقبره یکی از سادات زیدی)، امام زاده بی بی سکینه در جنوب کرج، امام

زاده داود و درخت کهنسال ۲۰۰۰ ساله سرو خمره ای در شمال باختری کرج، آبادی تخت سلیمان در راه چالوس و آثار باستانی سفیدرود در مارلیک و همچنین آثار باستانی در شهرستانک و ارنگه که مرکز یکی از قدیمیترین آثار تمدن آریایی است که همگی اینها گویای یک تمدن باستانی بزرگ در این خطه است.
بطور یقین در دوران حکومت صفویه، شهر کرج به دلیل واقع شدن در مسیر تبریز، تهران- اصفهان و مرز و سرحدات غربی کشور به عنوان یکی از منزلگاه های مهم مسیر بوده است. بعد از تأسیس سلسله قاجاریه و انتخاب شهر تهران به عنوان پایتخت، شهر کرج به علت نزدیکی به تهران و دارا بودن آب و هوای مناسب و باغات متعدد مورد توجه قرار گرفته است که از جمله احداث کاخ شهرستانک در روستایی به همین نام گویای این مطلب می باشد.

در سال ۱۳۱۲ با احداث جاده آسفالته تهران- کرج- چالوس، شهر کرج به یک گلوگاه مهم ارتباطی تبدیل گردید و با توجه به زیر ساخت های اقتصادی منطقه مانند شبکه راهها و امکانات استفاده از آب رودخانه کرج و همچنین موقعیت کشاورزی و نزدیکی نسبی به پایتخت بتدریج زمینه استقرار صنایع اساسی نظیر کارخانه شیمیایی کرج(۱۲۹۷)، مقواسازی(۱۳۱۲)، کارخانه قند(۱۳۱۴)، ذوب آهن کرج(۱۳۱۸) و … باعث شکوفایی روزافزون شهر گردیده که پس از پیروزی انقلاب اسلامی بر سرعت گسترش این کلان شهر افزوده شد که تا به امروز چهره یک شهر بنام و مشهور با کلیه پیشرفتهای صنعتی، آموزشی و علمی و بهداشتی و …. را به خود گرفته به حدی که چهره چند دهه گذشته آن با چهره کرج امروز غیر قابل مقایسه است

اماکن دیدنی و تاریخی شهر کرج
۱- بقعه امام زاده حسن(دوران صفویه)
۲- بقعه امام زاده حیدر(دوران صفویه)
۳- بقعه امام زاده طاهر(دوران صفویه)

۴- بقعه امام زاده محمد(۴۰۰ سال قبل)
۵- پل شاه عباس صفوی
۶- حمام تاریخی مصباح
۷- دانشکده کشاورزی و آموزشگاه عالی خلافت (کاخ سلیمانیه موسس فتحعلی شاه)(۱۳۰۱)
۸- موزه جانورشناسی (۱۳۰۷)
۹- مسجد اعظم

۱۰- کاروانسرای شاه عباسی
ویژگیهای اجتماعی : شهرستان کرج به مرکزیت شهر کرج با وسعت حدود ۲۴۵۷ کیلومتر مربع دومین شهرستان استان تهران محسوب می شود. بر اساس قانون تقسیمات کشوری،کرج از سال ۱۳۱۶ تا ۱۳۳۲ﻫ.ش بعنوان یکی از بخشهای تابعه محسوب می شد و در بهمن ۱۳۳۳ به شهرستان تبدیل گردیده است. طی ۳ دوره سرشماری رسمی که در سالهای ۱۳۴۵ (۲۳۲۰۲۴ نفر) و در سال ۱۳۵۵ (۴۳۹۰۱۹) و ۱۳۶۵ (۱۱۷۱۰۵۳) برگزیده گردید و سرشماری آبان ۱۳۷۵ نشان دهنده رشد بسیار سریع جمعیت شهرستان می باشد بطوریکه میزان جمعیت آن در طی سالهای ۱۳۴۵ تا ۱۳۷۵، به ۵ برابر رسیده، که یکی از عوامل این

افزایش، مهاجرت روزافزون جمعیت شاغل در تهران جهت سکونت به این شهرستان است. جمعیت شهرستان طبق سرشماری آبان ماه ۱۳۷۵ بالغ بر ۱۱۶۱۱۷۲ نفر می باشد که از کل جمعیت ۹۸۰۲۲۸ نفر در شهرها و ۱۸۰۹۴۴ نفر در روستا سکونت دارند. که از این تعداد ۵۹۸۰۶۶ نفر مرد و ۵۶۳۱۰۶ نفر زن بوده اند که تراکم جمعیت ۴۷۲۶ نفر در کیلومتر مربع بوده است. شهر کرج، از نظر میزان مهاجرپذیری در بین شهرهای تهران در درجه اول قرار دارد.
ویژگی اقتصادی

۲-۱-۲
شهرستان کرج از بخش های زیر تشکیل شده است :
۱) بخش مرکزی دارای سه دهستان شهرستانک- ارنگه و حومه با ۱۲۶ آبادی
۲) بخش ساوجبلاغ دارای نه دهستان و ۱۸ آبادی
۳) بخش شهریار دارای دو دهستان و ۱۶۱ آبادی

۴) بخش طالقان دارای سه دهستان و ۸۳ آبادی
جمعیت شاغل در کرج بر حسب بخشهای اصلی در فعالیت اقتصادی که به عهده دارند معمولا در سه بخش اصلی کشاورزی، صنعت و خدمات توزیع می شوند، در مناطق روستایی معمولا کشاورزی (که شامل انواع زراعت و باغداری و دامپروری و شکار و جنگلداری است) بخش اصلی فعالیت غالب جمعیت شاغل را تشکیل می دهد.

ولی در مناطق شهری بخش غالب در فعالیت های اقتصادی جمعیت شاغل، صنعت و خدمات است و به تناسب صنعتی بودن منطقه، کثرت فعالیت در بخش های صنعتی است لیکن در شهرهایی که در همسایگی شهرهای بزرگ قرار می گیرند روز به روز بر سهم شاغلین در بخش خدمات افزوده می شود.

ویژگیهای محیطی :
موقعیت : سرزمین پهناور کرج با بیش از Km2 6700 وسعت در دامنه جنوبی البرز مرکزی قرار گرفته است که از یکسو با کوهستان بلند البرز واز سوی دیگر به دشتهای داخلی فلات ایران در جنوب محدود می شود. این شهرستان از شمال به استان مازندران، از خاور به شهزستانهای شمیرانات و تهران، از جنوب به شهرستان های زرندیه (مأمونیه) و شهریار، از جنوب غربی به شهرستان ساوجبلاغ (هشتگرد) و نظرآباد و از غرب به قزوین محدود است. این شهر در شمال غربی شهرستان تهران با موقعیت ۳۵ درجه و ۴۶ دقیقه عرض شمالی و ۵۰ درجه و ۵۴ دقیقه طول شرقی در جلگه ای با ارتفاع ۱۳۲۱ متر از سطح دریا واقع گردیده است.

پستی و بلندی : از نظر توپوگرافی، ناهمواریها از ویژگیهای عمومی دامنه های جنوبی البرز تبعیت نموده قلمروهای ناهموار و هموار در شمال و جنوب شهرستان واقع است. در بخش جنوبی کرج÷ یک سری کوههای کم ارتفاع قرار گرفته اند. ارتفاع کرج از سطح آبهای آزاد حدود ۱۳۶۰ متر است.
این سرزمین از نظر ناهمواری به سه قسمت زیر قابل تقسیم است : ۱)اراضی کوهستانی : با ارتفاع بیش از ۲۲۳۰ متر و شیب ۱۶ الی ۱۰۰ درصد شامل کوههای حصار و بیلقان

۲)اراضی کوهپایه ای یا دامنه ای: با ارتفاع بیش از ۱۴۰۰ متر و شیب ۸ الی ۱۶ درصد شامل دامنه های جنوبی ارتفاعات شمالی و شرقی، چون تپه های شمال شاهین ویلا و …
۳) اراضی جلگه ای مسطح: که قسمت اعظم کرج را تشکیل می دهد که بین ۹۰ تا ۱۵۰ متر ا رتفاع دارند و با شیب ۱ تا ۸ درصد، که شامل اراضی گوهردشت، حصارک و … می باشد.

خاک شناسی: در عمل رسوبات طبیعی خاک بصورت همگن، الاستیک یا همسان (ایزوتوپ) نمی باشد.
لایه بندی خاکها در جاهای مختلف در امتداد افق یکسان نبوده و حتی به فاصله ۵ا الی ۳۰ متر نیز تغییر می کند. در طرح پی و نیز کارهای اجرایی، دانستن لایه بندی خاکها و بررسی و آزمایش نمونه خاک ضروری می باشد. منظور از شناسایی خاک، بررسی مراحل زیر است:
۱) تعیین طبیعت خاک محل و نیز لایه بندی آن ۲) بدست آوردن نمونه های دستخورده و دست نخورده برای بررسی چشمی و نیز آزمایش مناسب آن در آزمایشگاه ۳) تعیین عمق و طبیعت سنگ بستر ۴) اجرای بعضی آزمایشات محلی چون آزمایش نفوذپذیری، آزمایش برش نگار و آزمایش نفوذ استاندارد ۵) بررسی شرایط زهکشی و خروج آب از محل و به داخل آن.

این تحقیقات را می توان از نقشه های زمین شناسی، نقشه های کشاورزی و مراجع منتشر شده توسط اداره راه و گزارشات ارائه شده درباره خاک سازه های ارائه شده مجاور بدست آورد که این اطلاعات ما را در حفاری یاری می کند.
طبق کانونی که برای دفاتر مهندسی در کرج دایر شده، تقریبا در ۵/۱ تا ۵/۲ kg / cm 2 نیروی زیری است که همان میانگین مقاومت تنش خاک برای شهر کرج است. خاک کرج اکثریت شن وماسه همراه با رس دارد، یعنی حالت کوهپایه ای است. مهرشهر چون یک زمان رودخانه بوده و به این خاطر اکثرا از نوع ماسه بادی است که خاک رس کمتری دارد، فردیس هم خاک رس کمتری دارد.

گوهردشت، باغستان و مناطق مرکزی، شن و ماسه همراه با رس دارند.
در قسمت عظیمیه، خاک سنگی است و کار باید با دینامیت و کمپرسور باشد.
میزان تنش های مجاز خاک قمست های مختلف کرج: خاک فردیس و مهرشهر: تنش مجاز زیر ۱ است.
خاک حصارک، تنش خاک ۴/۱ الی ۷/۱ است، خاک خیابان قزوین ۲ الی ۴/۲ است.
بهترین نوع خاک در کرج بیشتر از میدان کرج به سمت عظیمیه است که خاک ضعیفی است و میزان تنش آن بین ۱ تا ۲/۱ است.
خاک باغستان نیز از نوع مخصوص می باشد.

(آب و هوا) اقلیم: اقلیم بطور کلی شامل تاثیرات مقابل عناصری چون تابش آفتاب، دمای هوا، رطوبت هوا بر روی انسان است که هر کدام از این موارد، به اختصار توضیح داده می شود. الف) تابش آفتاب: آفتاب پرتوی الکترومغناطیسی است و به سه قسمت فرابنفش، قابل رویت و فروقرمز تقسیم می شود. شدت تابش آفتاب در قسمت قابل رویت آن است ولی بیش از نیمی از انرژی حرارتی خورشید مربوط به پرتو فروقرمز می شود که مقداری از آن را ابرها منعکس می کنند و مقداری به سمت زمین منتشر می شود، تابش این مقدار پرتو به زمین باعث گرم شدن طبیعی زمین می شود. ب) دمای هوا: مقدار انرژی خورشیدی

تابیده شده به هر نقطه از سطح زمین در طول سال، به شدت و دوام تابش آفتاب در آن منطقه بستگی دارد. میزان گرما و سرمای سطح زمین عامل اصلی تعیین کننده درجه حرارت هوای بالای آنست. سطح دریاها بسیار کندتر از سطح زمین در اثر تابش آفتاب گرم می شود. و به همین دلیل اختلاف زیادی بین درجه حرارت سطح خشکی و سطح دریا وجود دارد. ارتفاع از سطح دریا نیز در درجه هوا تاثیر می گذارد. بدین صورت که درجه هوا در ارتفاعات بالاتر سردتر از درجه هوا در سطوح دریاها است.

ج) رطوبت هوا: منظور از رطوبت هوا، مقدار آبی است که بصورت بخار در هوا وجود دارد. بخار آب از طریق تبخیر آب سطوح اقیانوس و دریاها وارد هوا می شود. هرچه هوا گرم تر باشد، میزان بیشتری از بخار را در خود نگاه می دارد. به همین دلیل بیشترین مقدار رطوبت هوا در نقاط نزدیک به خط استوا است علت اصلی اختلاف دما در نقاط سطح زمین، تقسیم نامتعادل پرتوهای خورشیدی بر روی زمین است.

خصوصیات اقلیمی: این شهرستان از لحاظ شرایط اقلیمی، جزء مناطق نیمه گرم و خشک و یا نیمه بیابانی است. اما در مجموع به دلیل قرارگیری در دشتهای متصل به فلات مرکزی ایران و رشته کوه البرز از آب و هوای نسبتا معتدل و مرطوبی برخوردار است. متوسط درجه حرارت کرج از ۱/۱ درجه در دیماه تا ۹/۲۳ در مرداد ماه متغیر می باشد. متوسط حداقل درجه حرارت در دیماه معادل ۷/۵- درجه سانتی گراد و متوسط حداکثر درجه حرارت در تیر ماه معادل ۹/۲۸ درجه سانتی گراد است. تعداد روزهای یخبندان بطور متوسط سالیانه ۷۶ روز می باشد. میزان بارندگی سالانه شهر معادل ۴/۲۵۶ میلی متر و حداکثر بارندگی در یک روز ۶/۴۴ میلیمتر در فروردین ماه بوده است. میزان رطوبت نسبی شهر با بارندگی و درجه حرارت نسبت مستقیم داشته و حداکثر از ۱۰۰ درصددر ماههای پائیز تا ۱۵ درصد در فروردین ماه متغیر می باشد.

شهر کرج در فصول مختلف از جبهه های مختلف دارای جریانهای وزش بادی باشد لیکن وزش بادهای غالب شهر با سرعت بیش از ۲۰ کیلومتر در ساعت (بویژه در فصلهای بهار و تابستان) دارای جهت غرب به شرق می باشد.
البته بادهای دیگری نیز وجود دارند که بیشتر بادهای جنوب و جنوب شرق در روز و شمال و شمال غربی در شب را شامل می شود و از میان آنها تنها باد شمال غربی در زمستان و پائیز نامطلوب می باشد. حداقل زاویه خورشید نسبت به سطح افق حدود ۳۲ درجه در ظهر اول دی ماه و حداکثر زاویه آن ۷۸ درجه و در ظهر اول تیر ماه می باشد.

اصول منتج از شرایط اقلیمی: این اصول در سه مبحث قابل بررسی است که عبارتند از الف) فرم بنا ب) جهت گیری بنا ج) مصالح و بازشوها
الف) فرم بنا: استفاده از پلان های متراکم و فشرده، به منظور به حداکثر رسانیدن میزان سایه در سطوح خارجی بناها، استفاده از حیاط های مشجر جهت ایجاد سایه و افزایش رطوبت، فرم های مکعب شکل و کشیده مناسب تر است، استقرار فضای سبز در درون و بیرون فرم، بریدن فرم و ایجاد حفره های درونی.
جهت گیری بنا: تعیین جهت استقرار بنا به عوامل متعدد و مختلف اقلیمی نظیر میزان تابش خورشید و بادهای مطلوب و نامطلوب و … دشوار می باشد. لیکن مناسب ترین جهت با توجه به عوامل یاد شده جهت گیری بنا به سوی جنوب تا جنوب شرقی با زاویه بسیار کم (حدود o10) نسبت به امتداد شمال و جنوب پیشنهاد می گردد.

چ- مصالح و بازشوها: ۱) استفاده از مصالحی با ظرفیت و عایق حرارتی خوب و مناسب.
۲) کاهش سطح خارجی در برابر حجم مورد پوشش و کاهش تعداد پنجره ها و بازشوها و یا استفاده از بازشوهای بزرگتر همراه با سایه بان ۳) انتخاب بام های مسطح و نگهداری برف بر روی بام ها بعنوان عایق حرارتی و استفاده از نماهای روشن در سطح خارجی بناها جهت انعکاس اشعه تابشی، نمای اصلی باید در قسمت جنوب باشد.

۴) به حداقل رساندن میزان تعویض هوای داخلی و تهویۀ طبیعی و در نتیجه، جلوگیری از ایجاد نور در داخل و خروج حرارت به خارج ساختمان.
میزان آفتاب گیری انواع دیوارها در جهات متفاوت:

دیوارهای جنوبی: بیشترین دریافت در آذر ماه و کمترین دریافت در خرداد ماه است. و از شهریور تا اسفند پرتو آفتاب را از طلوع تا غروب دریافت می کنند. دیوارهای جنوبی در اواسط تابستان از ساعت ۹ صبح تا ۳ بعدازظهر مورد تابش آفتاب قرار می گیرند. و هنگام ظهر، حداکثر تابش را داریم. دیوارهای جنوب شرقی و جنوب غربی: این دیوارها در زمستان بیش از تابستان در معرض تابش آفتاب قرار می گیرند. در تابستان حداکثر تابش به دیوارهای جنوب شرقی بین ساعت ۸ تا ۹ صبح است و دیوارهای جنوب غربی در ساعت ۳ تا ۴ بعدازظهر می باشد. و در زمستان به ترتیب ۹ تا ۱۰ صبح و ۲ تا ۳ بعدازظهر است.
دیوارهای شرقی – غربی – شمالی: در زمستان، تابش کمتر از تابستان است، دیوار شمالی فقط بین فروردین تا شهریور ماه، صبح زود و آخرین ساعات بعدازظهر در معرض تابش پرتو آفتاب است.

سطوح افقی و بام های مسطح در تابستان بیشترین و در زمستان کم ترین مقدار پرتو مستقیم را دریافت می کنند.
سطوح شیب دار: اگر شرقی – غربی باشد در تابستان بیشتر نور دریافت می کند. اگر جهت بطرف جنوب باشد در زمستان بیشترین مقدار تابش را دریافت می کند و سطوح شیب داری که به طرف شمال باشد در تمامی فصول کمترین مقدار تابش را دریافت می کنند.
هر چه رنگ های بکار رفته در طراحی روشن باشد نور خورشید بیشتر منعکس می شود تا جذب.

 

ویژگیهای کالبدی:
در این بخش به بررسی خصوصیات مکان مورد طراحی و یا به عبارت دیگر سایت در نظر گرفته شده بمنظور طراحی خواهیم پرداخت.
(نظام استقرار):
سایت مورد نظر در اراضی جنوبی شهر کرج و در محدوده منطقه بخش فردیس کرج واقعی می باشد. این سایت بر روی دشتهای جنوبی البرز مرکزی قرار گرفته است و ارتفاع آن از سطح دریا تقریبا ۱۱۰۰ متر می باشد. سایت مورد نظر از سطحی تقریبا مسطح و بدون شیب برخوردار بوده و دارای وسعتی در حدود ۵/۴ هکتار می باشد. این سایت از شکل کاملا هندسی و منظمی برخوردار می باشد.

نظام دسترسی:
بیشترنی دسترسی به سایت از قسمت جنوب آن و از خیابان امام حسن (ع) از یک سو و نیز از سمت خیابان شهید سرحدی از سوی دیگر میسر می باشد. دسترسی های اطراف سایت واقع در شرق و غرب آن می باشند.

همجواری یا چشم اندازا:
از سمت شمال سایت مورد نظر دارای چشم انداز مسکونی با تراکم متوسط می باشد ضمن اینکه در فاصله کوتاهی از سایت مورد نظر در شمال یک فضای ورزشی و همچنین یک فضای سبز و تفریحی وجود دارد. از سمت شرق و غرب سایت دارای چشم اندازهای مسکونی با تراکم متوسط می باشد اما در سمت جنوب شرقی سایت یک ناحیه بزرگ فرهنگی و تجاری وجود دارد. در مجموع می توان این چنین عنوان نمود که سایت مورد مطالعه چشم اندازهای بسیار مطلوب و ویژه ای که از قابلیتهای مهم آن به حساب آید، در خود جای نداده است و لیکن دید و منظر نامطلوبی نیز در طرف سایت وجود ندارد.
جمع بندی

همانطور که پیش از این عنوان گردید به دلیل رشد اقتصادی منطقه مورد مطالعه و افزایش جمعیت، تعداد شاغلین در بخش خدمات افزوده شده و نیاز به فضاها و فعالیتهای فرهنگی و خدماتی در این منطقه نیز افزایش می یابد. لذا مصلاها بعنوان مجموعه ای که تاثیر فراوانی در برنامه ریزی اوقات فراغت جوامع بر عهده دارند، در زمره ابنیه مهم شهری محسوب می شوند.
بدلیل ویژگیهای محیطی نسبتا مناسب منطقه از جمله اقلیم مساعد و موقعیت جغرافیایی خوب، همچنین سهولت ارتباط با مرکز کشور، امکان برنامه ریزی مجموعه ای در سطح منطقه و نیز توسعه های آتی آن و ارتقاء آن به سطح ملی، در فضای مورد مداخله وجود خواهد داشت.