مقدمه

این نظریه که پزشکی و روان شناسی با هم مرتبط
هستند، سابقه طولانی دارد. این موضوع با توجـه
به بحث بیمـاریهـای روان تنـی معنـای بیشـتری
می یابد. بیماریهای روان تنی یـا سایکوسـوماتیک
به بیماریهای جسمی گفته می شـود کـه عوامـل
روانی در شروع یا تشدید آنها موثر باشـند کـه از
مهمترین آنها می توان به میگـرن، کولیـت مـزمن،
روانشناسیسلامتفصلنامهعلمیپژوهشی/شماره۴ـزمستان۱۳۹۱ آسم، فشارخون، بیماریهای قلب و عروق کرونر
HealthPsychology/Vol.1.No.4/Winter2013 و بالاخره اختلالات و زخمهای دستگاه گـوارش
اشاره نمود (سارافینو، ۲۰۰۲، ترجمـه میرزایـی و

همکــــاران ۱۳۸۴، ص .(۴۵ در دهــــه ۱۹۳۰ در
جهــت درک و تجزیــه تحلیــل روانشــناختی ایــن
بیماری ها از یک سو و درمان آنها ازسـوی دیگـر،
رشــتهای بــهنــام پزشــکی روانتنــی بوجــود آمــد
(ســارافینو، ۲۰۰۲، ترجمــه میرزایــی و همکــاران
۱۳۸۴، ص .(۴۶ بـــه دنبـــال آن در رشـــته روان
شناسی نیز تحـولاتی بوجـود آمـد کـه بـه ظهـور
رشته ای جدید و کاربردی روان شناسـی سـلامت

۲۷ انجامید. این رشته بین علـوم زیسـتی، پزشـکی و روان شناسی ارتباط برقرار نموده و شامل دانش و

تخصص رشته روان شناسی برای حفظ و تـرویج بهداشت و تندرستی، سبب شناسی و تشخیص، و نهایتاً پیشگیری و درمان بیمـاریهـا و اخـتلالات جسمانی است (سارافینو، ۲۰۰۲، ترجمه میرزایـی

و همکاران ۱۳۸۴، ص .(۴۸

در همین راستا پژوهش حاضـر قصـد دارد تـا به بررسی روانشناختی بیماری زخم معده بپردازد. بیماری زخم معده۱ به ضایعات مخاطی عودکننده

۱٫ Peptic ulcer disease

معده، پیلور، مری و دوازده اطـلاق مـی شـود کـه عموماً با خونریزی و انسداد معـده همـراه اسـت (چاپمن۲، .(۱۹۸۴ اگرچه این بیماری مرگ و میـر بالایی نـدارد امـا بـا توجـه بـه شـیوع ۱۰ تـا ۱۲ درصــدی آن، پیامــدهای روانــی- اجتمــاعی و اقتصادی زیادی را به دنبـال دارد. در بحـث علـل این بیماری در کنار اشاره به عـواملی چـون ارث، ضعف سیستم جسمانی و الگوهای غلـط تغذیـه، همواره به استرس توجه خاصی شده و به همـین سبب آن را یکی از انواع مهم اختلالات روان تنـی

میدانند (فرانسیسکو۳ و همکاران، .(۲۰۱۰ پــژوهشهــا نشــان دادهانــد کــه از جملــه

معروفترین علـل روانشـناختی آن مـیتـوان بـه موارد زیر اشاره نمود:

– تعارضات به ویژه تعارض اجتناب- گرایش

– درماندگی آموخته شده و پیش بینی ناپذیری

– کنترل ناپذیری موقعیت

– صفات شخصیتی مستعد کننده آسیب پذیری

– دیدگاه روان پویایی خشم (خشمی کـه متوجـه خود شده است). نظریههای روانپویایی، رفتـار را به عنوان نشانه هیجانات پنهان مـورد توجـه قـرار می دهند. بنابراین قبل از هر چیز، مسائل روانی را در ایجاد بیمـاری هـای بـدنی مـورد توجـه قـرار میدهند (علیزاده فرد و احدی، .(۱۳۸۵

در نظریه های روانپویایی نخستین، اخـتلالات روان تنی به اختلالات رشد روانی – جنسی نسبت داده می شوند که در اثر تعارض های پنهان، آشکار می گردند و مثلا زخم معده به تعارض های دهانی

۲٫ Chapman 3. De Francesco

نسبت داده می شود. لیکن دیدگاه های روان پویایی جدید، تعاملات بـین فـردی را بـه عنـوان هسـته اصلی سبب شناسی رابطه بین استرس و اختلالات روان تنی در نظر می گیرند. در این دیدگاهها زخـم معده نتیجه خشمی است که ابراز نشده و به جای نمود بیرونی به درون منتقل شده است (روزنهـان و سلیگمن۱، ۱۹۸۹، ترجمه سیدمحمدی، .(۱۳۸۷ به عبارت دیگر به جای اینکه در اثـر بـروز خشـم دیگران آسیب ببیننـد، خـود فـرد مـورد ضـربه و آسیب قرار میگیرد.

از سوی دیگر همـانطور کـه اشـاره شـد، صـفات شخصیتی نیز تبیین کننـده (کوباسـا۲ و همکـاران، (۱۹۸۵ بسیاری از بیماریهای روان تنی هسـتند . شخصیت فرد و الگوهای رفتاری وابسـته بـه آن، نــوع و شــدت احساســات و روش مقابلــه بــا استرسهای روزمره را تعیین کرده و این مجموعه به شکل پیچیده ایی برجسم ما اثر می گذارند. برای مثال ارتباط تیـپ شخصـیتی A بـا خصوصـیات پرخاشگری، سـختکوشـی و خصـومت بـالا بـا بیماری زخم معده (علیزاده فرد و احـدی، (۱۳۸۵ به اثبات تا رسیده است.

آلکسی تیمیا۳ نیز از دیگـر صـفات شخصـیتی است که با نظر به ویژگـی هـای خـاص خـود در رابطه با تجربه استرس و شیوه مقابله بـا آن مـورد توجه قرار گرفته است.

آلکسی تیمیا بعنوان یک صـفت شخصـیتی بـه معنای فقـدان یـا بـروز مشـکلاتی در شناسـایی، توصیف و درگیر شدن با احساسات فردی اسـت

۱٫ Rosenhan &Seligman 5. Kobasa 3. alexithymia

بررسی رابطه آلکسی تیمیا و بیماری زخم معده: …

که اغلب به نفهمیدن احساسات دیگران نیز منجـر
میشود (پـاویو و مـک کیلـوچ۴ ، .(۲۰۰۴ چنـین
افرادی به سـختی مـیتواننـد هیجانـات واقعـی و
اصیل را از حس ها یا برانگیختگیهای بدنی خـود
تمیز دهند و مثلاً به جای بیـان هیجـان تـرس بـه
توضیح برانگیختگی های تـرس مثـل سـرد شـدن
بدن یا خشک شدن دهان می پردازنـد (ویلیـامز و
وود۵، .(۲۰۱۰ دیگران حتی کسانی که دوستشـان
دارند، اغلب آنان را سرد و بیروح میدانند
چنین افـرادی بـه نسـبت میـزان اختلالـی کـه
دارنــد، فاقــد توانــایی تجربــه رویــا یــا فــانتزی و
خیالپـردازی هسـتند. در عـوض آنـان در شـیوه
تفکرشان به شدت بـر منطـق و دلایـل و شـواهد روانشناسیسلامتفصلنامهعلمیپژوهشی/شماره۴ـزمستانHealthPsychology/Vol.1.No.4/Winter20131391
حقیقی تکیه میکنند. آنها حتی در رویاهای خـود
خشمگین میشوند (مک لارن۶، .(۲۰۰۶ توجه بـه
نیز بسیار منطقی و واقعگرا هستند. تجارب بـالینی
ثابت میکنند کـه آنـان سـاختار رویـا را بـیش از
اتفاقات آن به یاد می آوردند. ممکن است که ایـن
افراد حالات هیجانی متفاوتی را نشان دهنـد مـثلاً
گاهی به شدت بی قـرار بـوده و خـود را ملامـت
میکنند و یا به صـورت انفجـاری گریـه کـرده و
این نکته لازم است که حتی در چنین شرایطی نیز
اگر از احساساتشان سوال شود قادر بـه توصـیف
۷۳
نبوده و در بیان آن گیج میشوند (ویلیـامز و وود،
.(۲۰۱۰
هسته اصلی این اختلال در ناتوانی تمایز قائـل
شدن بین احساسات و محدودیت شدید در بیـان
و توصــیف آنهــا اســت. ایــن حالــت گســیختگی

۴٫ Paivio &McCilloch
5. Williams & Wood
6. Maclaren

۲۰۱۳Winter4/.No.1.VolPsychology/Health 1391 زمستان ـ۴شماره پژوهشی/ علمی فصلنامه سلامت شناسی روان

۷۴

سوسن علیزاده فرد

عاطفی از خود و عدم ارتباط عـاطفی بـا دیگـران حالت الکسی تیمیای نوع اول دیده می شود (هیل
سبب میشود که چنین افرادی نه تنها روابط بـین و فریت۵، .(۲۰۰۴ همچنین در ۴۰ درصد موارد با
فــردی معیــوبی داشــته باشــند بلکــه رضــایت از اختلال استرس پس از سانحه نیز اتفاق میافتد که
زندگی نیز در آنها کاهش یابد (مک لارن، .(۲۰۰۶ بــا احتمــال زیــاد الکســی تیمیــای نــوع دوم رخ
تیلور در ۱۹۹۷ چهار ویژگی اصلی برای توصیف میدهد (شیپکو۶، .(۱۹۸۳
الکسی تیمیا را به شرح زیر خلاصه و بیـان نمـود تحقیقات نشان دادهانـد الکسـی تیمیـا ۶۳ در
(تیلور، بگبی و پـارکر۱، (۱۹۹۷ کـه تقریبـاً مـورد بــیاشــتهایی عصــبی، ۵۶ در پرخــوری عصــبی
توافق همه تعاریف موجود قرار گرفته است: (کــوچرانس۷،(۱۹۹۳، ۴۵ در اخــتلال افســردگی
-۱ مشــکلاتی در تشــخیص احساســات و تمــایز (هانکــالامپی۸،(۲۰۰۱، ۳۴ در اخــتلال هــراس
قائل شدن بین احساسات و حساسیتهـای بـدنی (کـاکس۹،(۱۹۹۵ و ۵۰ در ســوء مصــرف مــواد
شکلی۲ که در واقع برانگیختگی هیجانی هستند. (تیلور،(۱۹۹۰ دیده میشود. همچنین شواهدی از
-۲ مشـکلاتی در توصـیف احساسـات و هیجــان بروز الکسـی تیمیـا در افـراد مبـتلا بـه ضـربه یـا
خود برای دیگران. آسیبهای مغزی نیز وجود دارد (پـاویو، .(۲۰۰۴
-۳ ســبک شــناختی وابســته بــه محــرک۳ بــا پژوهشها تایید میکنند که الکسی تیمیا بیشـترین
جهتگیری خارجی وتفکر برونمدار. همپوشانی را بـا سـندروم آسـپرگر دارد (فریـت،
-۴ کاهش خیال پردازی و محدودیت در پـردازش .(۲۰۰۴
تصویری. آلکســی تیمیــا صــفتی اســت کــه در برخــی
پژوهشها حاکی از آنند کـه آلکسـی تیمیـا بـا اختلالات شخصیت وجود داشته (لـین، (۱۹۹۷ و
متغیرهــای روانشــناختی چــون هــوش هیجــانی، احتمالا با سطح اضطراب فرد رابطه مسـتقیم دارد
قدرت تصویر پردازی، همدلی و احساس آرامـش و بــه همــین دلیــل بــا اخــتلالات اضــطرابی و
(تیلور، بگبی و پارکر۴، (۱۹۹۷ مرتبط است. افســردگی همپوشــانی دارد (بشــارت، .(۱۳۸۷ در
به همین سبب رابطه ایـن ویژگـی بـا طیـف این وضعیت فرد در تنظـیم عواطـف و هیجانـات
وسیعی از اختلالات روانشناختی همراه اسـت. در خود دچار ناتوانی اسـت کـه سـبب مـیشـود تـا
پـارهای مـوارد ایجــاد کننـده اخـتلال دیگــر و در تنش های ناشی ازهیجانات ناخوشایند وضعیتی را
موارد دیگر در اثر اختلالات دیگر به وجود آمـده از طریق رفتارهای تکانشـی (تیلـور، (۱۹۹۷ مثـل
است. برای مثال در ۸۵ درصد مـوارد بـا اخـتلال غذا خـوردن زیـاد، مصـرف مـواد یـا رفتارهـای
اوتیسم همراه است و به نظر میرسد کـه در ایـن جنسی افراطی رها نمایند.

۵٫Hill & Frith

۱٫Taylor, Bagby & Parker 6.Shipko
2. bodily sensations 7.Cochrane
3. stimulus- bond 8.Honkalampi
4.Taylor, Bagby & Parker 9.Cox

از سوی دیگر این ناتوانی در تعدیل شـناختی هیجانات، باعـث فعالیـت طـولانیمـدت سیسـتم عصبی خودکـار و سیسـتم غـدد درونریـز بـدن خواهــد شــد. در چنــین حــالتی اســت کــه حتــی بیماریهای روان تنی مانند فشارخون بالا (جـولا۱، (۱۹۹۹، سندورم روده تحریکپـذیر (وریسـیمو۲، (۱۹۹۸، سوء هاضمه (جونز۳، (۲۰۰۴، سردردهای میگرنی، درد پـایین کمـر، آسـم، تهـوع و انـواع آلرژی رخ دهد کـه در اصـل علـت روانشـناختی دارند (تیلور، .(۱۹۹۷

بنابر آنچه گفته شد سوال پژوهش حاضـر ایـن است که اولاً آیا صفت شخصیتی آلکسی تیمیـا از یک سو و خشم از سوی دیگر می توانند ابـتلا بـه بیماری زخم معده را پیشبینی نمایند و ثانیـاً ایـن مسئله که آیا این دو متغیر بطور مسستقل موجـب بروز بیماری میشوند یا اینکه خشم به عنوان یک

متغیر واسطهای در این رابطه نقش دارد؟

روش

در این پژوهش از روش پس رویدادی یـا علّـی-مقایسه ای استفاده شده است. روش مذکور اشـاره به مواردی دارد که در آنها علت از پـیش رخ داده و مطالعه اینک از طریق اثری که بـر متغیـر دیگـر گذارده و بر جا مانده، امکان پذیر است. در بخش اصلی این تحقیق نیز هدف تعیـین نقـش الکسـی تیمیا به عنوان متغیر مستقل بر بروز بیماری زخـم معده به عنوان متغیر وابسته مـی باشـد. در بخـش جزئــی نیــز هــدف تعیــین نقــش واســطهای

۱٫Jula

۲٫Verissimo

۳٫Jones

بررسی رابطه آلکسی تیمیا و بیماری زخم معده: …

پرخاشگری در رابطه بـین الکسـی تیمیـا و زخـم
معده است. برای تعیین یـک متغیـر واسـطه بایـد
چهار شرط وجود داشته باشد:
-۱رابطــه معنــاداری بــین متغیــر مســتقل و متغیــر
واسطهای وجود داشته باشد.
-۲رابطــه معنــاداری بــین متغیــر وابســته و متغیــر
واسطهای وجود داشته باشد.
-۳رابطــه معنــاداری بــین متغیــر مســتقل و متغیــر
وابسته وجود داشته باشد.
-۴در معادله رگرسیون رابطه بین متغیر مسـتقل و
متغیر وابسته هنگام ورود متغیر واسطه ای کـاهش
معناداری دیده شود بهطوری که اگر متغیر کـاملاً
واسطه باشد، رابطـه بـین متغیـر مسـتقل و متغیـر روانشناسیسلامتفصلنامهعلمیپژوهشی/شماره۴ـزمستانHealthPsychology/Vol.1.No.4/Winter20131391
وابسته به طرف صـفر کـاهش مـی یابـد (سـرمد،
منطقه نیز چهار مرکز به طـور تصـادفی برگزیـده
.(۱۳۷۸
جامعه آماری این پـژوهش کلیـه افـراد سـاکن
شهر تهران در شش ماهه دوم سـال ۱۳۹۰ بودنـد.
جهت اجرای پژوهش، ابتدا از بین منـاطق بیسـت
و دوگانه شـهر تهـران دو منطقـه چهـار و هفـت
انتخاب و سـپس از بـین مراکـز درمـانی ایـن دو
شد. بعد از مراجعه حضـوری و توافـق مسـئولین
این مراکز، از بین افرادی که توسط پزشک داخلی
۷۵
به عنوان بیمار مبتلا به زخـم معـده شـناخته شـده
بودند، تعداد ۹۳ نفر داوطلب شرکت در پـژوهش
شدند که نهایتاً ۸۴ نفر انتخـاب گردیدنـد. سـپس
برای گزینش نمونه غیر بیمار نیـز تعـداد ۹۰ نفـر
غیر مبتلا به زخم معده در مناطق هفـت و چهـار
شهر تهران به صورت نمونه در دسـترس انتخـاب
گردید. اطلاعات جمعیت شناختی ایـن دو گـروه

سوسن علیزاده فرد

۲۰۱۳Winter4/.No.1.VolPsychology/Health 1391 زمستان ـ۴شماره پژوهشی/ علمی فصلنامه سلامت شناسی روان

۷۶

نمونه در جدول ۱ آمده است.

ملاکهای ورود نمونه افراد بیمار برای شرکت در پژوهش به شرح زیر بود:

– سکونت در شهر تهران بـرای مـدت حـداقل ۵ سال