چکیده

هدف این پژوهش بررسی رابطه باورهای فراشناختی با سـلامت روانـی و پیـشرفت تحـصیلی دانش آموزان پسر مدارس متوسطه شهر اشنویه (N =1588) در سال تحصیلی ۸۵-۸۶ بـوده اسـت که از میان آنان ۲۱۰ نفر به روش نمونهگیری خوشهای چند مرحلهای انتخـاب شـدهانـد .(n= 210)

برای جمعآوری اطلاعات از پرسشنامههای – پرسشنامه فراشناخت (کـارت رایـت- هـاتن و ولـز،

(۱۹۹۷، مقیاس سلامت عمومی GHQ (گلد برگ و هیلیر، (۱۹۸۱ و برای تجزیه و تحلیل دادهها از ضریب همبستگی پیرسون و تحلیل واریانس یک طرفه، استفاده شده است. نتایج پژوهش نشان داده است که فراشناخت با سلامت روانی و پیشرفت تحصیلی همبـستگی مثبـت و معنـادار دارد

(.P<0/01) همچنین میان نمرات سلامت روانی دانش آموزانی که در سطوح مختلف فراشـناخت قرار داشتند، تفاوت وجود دارد.

کلید واژهها: فراشناخت، سلا مت روانی، پیشرفت تحصیلی

مقدمه

روانشناسی شناختی، پیشرفت پرشـتاب خـود را از نیمـه دوم قـرن بیـستم آغـاز کـرد و در

شرایطی اوج گرفت که مخالفان سرسختی مثـل واتـسون در برابـر آن قـد علـم کـرده بودنـد. امـا

روانشناسی فراشناخت، حوزه اندیشهگری نوینی است که پیشنیه آن به حدود دهه ۱۹۷۰ میرسـد

(صالحی،.(۱۳۸۰

شناخت عبارت است از جریانهای فکری، یادگیری، نحـوۀ سـازماندهی، ذخیـرهسـازی و بـه

کارگیری اطلاعات (سیف، .(۱۳۷۶

فلاول۱ نخـستین کـسی بـود کـه در سـال ۱۹۷۹ اصـطلاح فراشـناخت۲ را مطـرح کـرد. بـه نظـر

فلاول(۱۹۷۹،(۱۹۸۷، فراشناخت هم شامل فرایندهای شناختی و هم شامل تجارب یا تنظیم شناختی است.

دانش فراشناختی به اکتساب دانش پیرامون فرایندهای شناختی و دانش درباره نحوه اسـتفاده از فراینـدهای

کنترل شناختی اشاره دارد (وست وود۳، ۱۹۹۳؛ به نقل از لوینگ استون، .(۱۹۹۷

فلاول ( (۱۹۹۷ فراشناخت را به عنوان آگاهی از اینکه فرد چگونه یاد میگیرد، آگـاهی از چگـونگی

استفاده از اطلاعات موجود برای رسیدن به یک هدف، توانایی قضاوت دربارۀ فرایندهای شناختی در یـک تکلیف خاص، آگاهی از اینکه چه راهبردهایی را برای چه هـدفهایی مـورد اسـتفاده قـرار دهـد، ارزیـابی پیشرفت خود در حین عملکرد و بعد از اتمام عملکرد تعریف کرده است (فلاول و میلر، .(۱۹۹۸

اصطلاح فراشناخت به دانش دربارۀ فرایندهای شناختی و چگونگی استفاده بهینه از آنها برای رسیدن

به اهداف یادگیری گفته میشود (بایلر و اسنومن۴، ۱۹۳۳؛ به نقل از زوهر۵، .(۱۹۹۱

فرایندهای فراشناختی دارای دو جنبه مستقل اما مرتبط بایکدیگرند: یکی دانش فراشـناختی و دیگری تجربه فراشناختی(کدیور،.(۱۳۸۳

فلاول دربارۀ دانش فراشناختی به سه مؤلفه زیر اشاره کرده است:

۱٫ Flavell 2. .metacognition 3. Westwood 4 .Bailer &Snoman 5. Zohar

۱۴۳

الف) اطلاع فرد از نظام شناختی خود: این مؤلفه به دانش فرد در مورد آنچـه بایـد دربـارۀ

یادگیری و پردازش اطلاعات بداند، اشاره دارد و شامل اطلاعاتی مثل تواناییهـای حافظـه، مراحـل

حافظه، انواع حافظه و ظرفیت آنها، نحوه بررسی مطالب و فرآیندهای کنترل کننده اسـت. اطـلاع از

تواناییهای حافظه و برآورد درست این تواناییها میتواند به فرد در اکتساب، نگهداری و استفاده درسـت از

آنچه یاد گرفته است، کمک کند (سواسون،.(۱۹۹۰

ب) اطلاع فرد از تکلیف: اطلاع فرد از تکلیف شامل دانـش دربـارۀ ماهیـت تکلیـف، نـوع،کیفیت و چگونگی تکلیفی است که قرار است فرد با آن درگیر شود. از آنجا که عدم کارآیی حافظـه،
بیش از هر چیز به فقدان توجه در شروع کار برمیگردد، اگر مطالب در ابتدای پردازش با دقـت انتخـاب

نشده باشد، یادآوری آن نیز با اختلال مواجه خواهد شد. به منظور پردازش صـحیح اطلاعـات، یادگیرنـده باید بتواند از تواناییهای خود در آن زمینه آگاهی پیدا کند (کار و جویس، .(۱۹۹۸
ج) اطلاع فرد از راهبردها: این مؤلفه به آگاهی از راهبردهای شناختی و فراشناختی و اینکـهفرد بداند چه وقت و کجا، از چه راهبردی میتواند استفاده کند، اشاره دارد. اطلاع از راهبردهایی که

در مراحل گوناگون نگهداری و بازیابی اطلاعات به کار میرود، (سازماندهی۱، مرور ذهنی۲، تمرکـز۳ و…)

میتواند در امر اکتساب و یادآوری مؤثر باشد.

۱٫ organization 2. rehearsal 3. centralization

جدول .۱ مؤلفههای فراشناخت بر اساس دیدگاه فلاول (۱۹۷۹)

مؤلفه توضیح

فرد: آگاهی از توانایی خود (۱ آگاهی فرد از نقاط قوت و ضعف خود
و دیگران به عنوان (۲ آگاهی از اینکه چه چیزی را میدانیم و چه چیزی را
پردازشگر شناختی نمیدانیم
(۳ آگاهی از محدودیتهای حافظه کوتاه مدت

تکلیف: آگاهی از انواع (۱ آگاهی فراگیر از اینکه بازشناسی ساده تر از یادآوری یک
تکالیف شناختی سلسله اطلاعات است
(۲ آگاهی از اینکه یادآوری کلمه به کلمه دشوارتر از بیان
خلاصه یک مطلب است
(۳ آگاهی از اینکه یادگیری دوبارۀ چیزی بسیارآسان تر از
یادگیری آن برای اولین بار است
راهبرد:آگاهی از انواع (۱ آگاهی و استفاده از روشهای یادیار مانند تکرار،
راهبردهای شناختی سازماندهی، خودآزمایی وتفسیر
(۲ علم به اینکه استفاده از راهبردها میتواند به عملکرد
موفقیت آمیز کمک کند

تجربه فراشناختی یا فرایندهای تنظـیم و کنتـرل، یکـی دیگـر از فراینـدهای فراشـناختی اسـت کـه فرایندهای تفکر فرد را در موقعیت یادگیری هدایت میکند. کنترل کنندههای فراشـناخت یـا خـودتنظیمی

عبارتند از:

الف) برنامهریزی: برنامهریزی مستلزم تعیین هدف بـرای مطالعـه، انتخـاب راهبردهـای مناسـب وتنظیم منابعی است که بر عملکرد یادگیرنده تأثیر میگذارد.
ب) راهبرد نظارت: این مؤلفه شامل پیگیری و توجه به هنگام خواندن متن، سـؤال کـردن از خـوددربارۀ موضوعات و نظارت کردن بر سرعت و زمانی است که خواندن یک متن نیاز دارد.

ج) راهبرد تنظیم: این راهبرد به دانش آموزان کمک میکند تا چگـونگی مطالعـه خـود را اصـلاح

کنند، دوباره مرور و نقایص درک و فهم خود را برطرف کنند (کدیور،.(۱۳۸۳

۱۴۵

فراشناخت نقش اساسی را در یادگیری موفقیتآمیز ایفا میکند. به منظور بررسی فعالیت فراشـناختی

و تعیین مؤلفههای مؤثر در تفکر حل مسأله دانش آموزان از طریـق کنتـرل فراشـناختی، مطالعـه یـادگیری

موفقیتآمیز دارای اهمیت است (برکوسکی و همکاران، ۱۹۸۷م؛ به نقل از سوانسون، .(۱۹۹۰

اروم رود(۲۰۰۰)۱ در پژوهش خود نشان داد که هرچقدر دانـشجویان در مـورد راهبردهـای مـؤثر

یادگیری و محدودیتهای تواناییهای یادگیری و حافظه خود بیشتر بداننـد بـه همـان انـدازه احتمـال اینکـه

پیشرفت تحصیلی آنان بیشتر باشد، افزایش مییابد (اسکیتکا۲ ، .(۲۰۰۲

به نظر شومر(۱۹۹۳)۳ میان توانایی شناختی و پیشرفت تحصیلی دانشآموزان رابطه وجود دارد. هـر

چه تواناییهای شناختی دانشآموزان بالاتر باشد، پیشرفت تحـصیلی بهتـری خواهنـد داشـت (بـه نقـل از اسکیتکا،.(۲۰۰۲
پنیتریچ و دیگروت(۱۹۹۰)۴ براساس پژوهشی که روی دانشآموزان پایه هفـتم در دروس علـوم و

زبان انگلیسی داشته است، به این نتیجه رسیدند که فراشناخت با عملکـرد یـادگیری دانـشآمـوزان رابطـه

مثبت دارد.

پژوهشهای برانسورد (۱۹۸۶)، استرنبرگ (۱۹۸۵) و زیمـرمن(۱۹۹۰)۵ نـشان مـیدهنـد کـه میـان خودآگاهی شناختی و یادگیری ارتباط مثبت وجـود دارد و خودآگـاهی شـناختی لازمـه یـادگیری اسـت

(اسکتیکا، .(۲۰۰۲

نتیجه تحقیق رحمانی (۱۳۸۰) نشان داد که استراتژیهای شناختی، توانایی پیشبینی مثبت و معناداری از پیشرفت تحصیلی دانشآموزان دارند.

از نظر سازمان بهداشت جهانی سلامت روانی عبارت است از: قابلیت فرد در برقراری ارتباط موزون و هماهنگ با دیگران، توانایی در تغییـر و اصـلاح محـیط اجتمـاعی خـویش و حـل مناسـب و منطقـی

تعارضهای هیجانی و تمایلات شخصی خود (میرکمالی، .(۱۳۷۳

۱ .Oromrood2 .Skitika3 .Shommer

۴ .Peintrich&Digrote5 .Bransford; Sternberg; & Zimmerman

از نظر کاپلان و بارون۱ بهداشت روانی حالت خاصی از روان است که سبب بهبـود، رشـد و کمـال

شخصیت انسان میشود و به فرد کمک میکند که با خود و دیگران سـازگاری داشـته باشـد (میرکمـالی،

.(۱۳۷۳ مازلو۲ بهداشت روانی را حاصل تأمین نیازهـا و شـکوفا شـدن اسـتعداد ذاتـی انـسانها مـیدانـد

(میرکمالی، .(۱۳۷۳ هدف اصلی سلامت روانی کمک به همه افراد در رسیدن به زندگی کاملتـر، شـادتر، هماهنگتر، شناخت وسیع و پیشگیری از بـروز اخـتلالات خلقـی، عـاطفی و رفتـاری اسـت. مقابلـه بـا

بیماریهای روانی برای ایجاد جامعه سالم از وظایف اصلی دولتها و افراد جامعـه اسـت و هـر اجتمـاع کـه

خواستار بهزیستی و شادکامی افراد خود است، باید مردم سازگار و هماهنگ پـرورش دهـد (میلانـیفـر،

.(۱۳۷۸

به عقیدۀ آدلر (۱۹۷۳)، سلامت روان یعنی داشتن اهداف مشخص، روابـط خـانوادگی و اجتمـاعی

مطلوب، کمک به همنوعان و کنترل عواطف و احساسات خود (وردی،.(۱۳۸۰

الگوی راجرز از شخصیت سالم و سلامت روان، انسانی است بسیار کارآمـد و بـا کـنش و کـارکرد

کامل که از تمام تواناییها و استعدادهایش بهره میگیرد و دارای ویژگیهایی همچون آمـادگی بـرای کـسب

تجربه، احساس آزادی و خلاقیت و آفرینندگی است (وردی،.(۱۳۸۰

شواهد گوناگون مبنی بر ارتباط ابعاد متفاوت و بهداشت روانی با عملکردهـای تحـصیلی و تربیتـی وجود دارد. بر اساس مطالعات انجام شده که عملکرد موفق تحصیلی سبب افزایش عزت نفـس مـیشـود

(رابینسون و همکاران۳ ، ۱۹۸۶؛ به نقل از حسنپور، .(۱۳۸۲ افرادی که به دلایلی دچار آشفتگیهای هیجانی هستند و بهداشت روانی آنها تضعیف شده است، به شیوههای متفاوت آشفتگیهای خود را بروز میدهنـد.

این افراد اغلب دارای مشکلاتی از قبیل خود پنداره ضعیف، افت تحصیلی، طـرد اجتمـاعی و نـاتوانی در

برقراری ارتباط با همسالان و عدم پایبندی به قوانین اجتماعی هستند؛ که این مشکلات روانی- اجتمـاعی تأثیری مستقیم بر فرایند یادگیری آنها میگذارد (سلحشور، .(۱۳۸۲

لوبان و همکاران(۲۰۰۲)۴ بر اساس پژوهشی عنوان کردند که باورهای فراشناختی در بیماران مبـتلا به اختلالات اضطرابی به ویژه در اختلال اضطراب فراگیر، اختلال پانیک، اختلال وسواس فکری و عملـی
و اختلال استرس پس از ضربه مختلتر است.

۱ . Kaplan & Baron 2 . Maslow 3. Rabinson& et al
4.Lobban& et al

۱۴۷

نتایج پژوهـشهای رادزیزوسـکا و همکـاران(۱۹۹۶)۱، ریچاردسـون(۱۹۹۳)۲ و کنـدل و دیـویس۳

(۱۹۸۶) نشان داده است که میان سلامت روانی پایین (مثل اخـتلالات عـاطفی و اضـطرابی) و مـشکلات

رفتاری مانند پیشرفت تحصیلی پایین، ارتباط وجود دارد (اسویدل، .(۱۹۹۶

مطالعات متیوز و هیلیارد و کمپل (۱۹۹۹) نشان میدهد که فراشناخت، رویارویی متمرکز بر هیجـان

و نگرانی از جمله شاخصهایی هستند که میتوان بر اساس آنها تنش، نگرانی، تفکر نامربوط بـه امتحـان و

علائم بدنی همراه با اضطراب امتحان را پیشبینی کرد.

ولز و پاپاجیوجیو (۱۹۹۸) در پژوهشی که انجام دادند، دریافتند که میـان تـوانش شـناختی و علائـم

وسواس فکری – عملی ارتباط مثبت و معنادار وجود دارد.

نتایج پژوهش ولز، کارت رایت و هاتن (۲۰۰۴) نشان میدهد که بیمارانی که دارای اختلال اضطراب

تعمیمیافته و اختلال وسواس فکری – عملی هستند در مقایسه با افراد غیربیمار از نظر توانش شـناختی در

سطحی پائینتر قرار دارند.

متیوز و همکاران (۱۹۹۹) دریافتند که کسانی که توانش شناختی پایینتری دارند، نسبت به اضطراب امتحان۴ آسیبپذیری بیشتری دارند (به نقل از هارتمن، .(۲۰۰۱

ملینگز و آلدن (۲۰۰۰) در پژوهشی که انجام دادند، دریافتند که افـرادی کـه دارای اضـطراب بـالاتر

هستند، نسبت به افرادی که دارای اضطراب پایینتر هـستند، نـشخوار پـس رویـدادی بیـشتر را گـزارش

میکنند.

لوبان(۲۰۰۲)۵ در پژوهشی گزارش داد کـه باورهـای فراشـناختی در بیمـاران مبـتلا بـه اخـتلالات اضطرابی به ویژه در اختلال اضطراب فراگیر، اختلال پانیک، اختلال وسواس فکـری و عملـی و اخـتلال استرس پس از ضربه مختلتر است.

با توجه به نتایج یافتههای پژوهشی فوق میتوان گفت که باورهـای فراشـناختی نقـشی اساسـی در سلامت روانی و پیشرفت تحصیلی دارند.

۱٫ Radzizzoska&etal2 . Richardson 3. Candel& Davis 4. Test anxiety

۵ Lobban .

در زمینه لزوم توجه به فراشناخت و آموزش مهارتهای فراشناختی به دانشآموزان، اسلاوین (۱۹۹۴)

معتقد است که روانشناسان تربیتی طی چندین ده آموزش راهبردهای ویـژه یـادگیری را تأکیـد کـردهانـد

(کدیور،.(۱۳۸۳ لفرانکویس (۱۹۹۷) تأکید میکند که مهمترین موضوع روانشناسی شناختی در روانشناسی تربیتی، تأکید بر یادگیری »چگونه یادگرفتن« به عنوان یکی از هدفهای کلی فرایند یادگیری و تدریس است

(کدیور، .(۱۳۸۳

پژوهش حاضر به منظور فراهمسازی شواهدی از رابطه میان باورهای فراشناختی با سلامت روانی و پیشرفت تحصیلی انجام گرفته است. بر مبنای آنچه در مقدمه بیان شد، پـژوهش حاضـر بـه طـور اخـص بدنبال بررسی فرضیههای زیر است:

۱٫ میان فراشناخت و سلامت روانی رابطه مثبت وجود دارد.

۲٫ بین فراشناخت و پیشرفت تحصیلی رابطه وجود دارد.

۳٫ بین سلامت روانی و پیشرفت تحصیلی رابطه مثبت وجود دارد.

۴٫ در خرده مقیاسهای سلامت روانی، افراد دارای سطوح مختلف فراشناخت با هم تفاوت دارند.

روش

جامعه آماری پـژوهش حاضـر را دانـشآمـوزان مـدارس متوسـطه شـهر اشـنویه تـشکیل مـیدهنـد

.(N =1588) از این عده ۲۱۰ نفر به روش نمونـهگیـری تـصادفی سـاده انتخـاب شـدهانـد .(n= 210) در پژوهش حاضر به منظور کشف روابط میان متغیرها از روش تحقیق همبـستگی اسـتفاده شـده اسـت. بـرای

سنجش باورهای پرسشنامه فراشناختی از پرسشنامه فراشناخت کارت رایت – هاتن و ولز (۱۹۹۷) استفاده شده است. این پرسشنامه دارای ۶۵ مورد است که از یک مقیاس چهار درجهای (مثلا موافق نیستم، کمـی

موافقم، تا حدی، کاملاً موافقم) تشکیل شده است. ضریب آلفای کرونباخ پرسشنامه فراشناخت از ۰/۷۲ تـا

۰/۸۹ و ضریب همبستگی آن با مقیاس اضطراب صفت اسپیل برگر میان ۰/۲۶ تا (P=0/05) 0/73 گزارش شده است (نریمانی و ابوالقاسمی، .(۱۳۸۴ برای سنجش سـلامت روانـی از فـرم کوتـاه مقیـاس سـلامت عمومیگلدنبرگ (۱۹۸۱) استفاده شده است. که سؤالات آن در برگیرندۀ چهار خرده مقیاس است. ضریب اعتبار این مقیاس ۰/۶۷ الی ۰/۷۶ و پایایی تنصیف ۰/۸۳ و پایایی بازآزمایی ۰/۸۵ و ضریب همبـستگی آن با پرسشنامه فراشناخت .r=0/46 گزارش شده است((P=0/01، (نریمانی و ابوالقاسمی، .(۱۳۸۴

برای سنجش پیشرفت تحصیلی از اسناد و مدارک تحصیلی استفاده شده و برای تجزیه و تحلیل اطلاعات از تحلیل واریانس یک طرفه و ضریب همبستگی پیرسون استفاده شده است.

بررسی رابطه باورهای فراشناختی با سلامت روانی و …
۱۴۹

یافته های پژوهشی

جدول.۲ توزیع فراوانی نمرات فراشناخت در چهار سطح

چهار سطح در فراشناخت فراوانی درصد

۱ ۴۶ ۲۴/۳

۲ ۴۷ ۲۴/۹

۳ ۴۷ ۲۴/۹

۴ ۴۹ ۲۵/۹

جدول دو نشان میدهد که ۴۶ نفر(۲۴/۳ درصد) در سطح یک، ۴۷ نفر((۲/۹ در سطح دو و

سه و ۴۹ نفر((۲۵/۹ در سطح چهار فراشناخت قرار گرفتهاند.

جدول .۳ میانگین و انحراف معیار متغیر های مورد مطالعه

متغیرهای پژوهش SD
X

فراشناخت ۱۳۸/۲۳ ۲۵/۱۴

پیشرفت تحصیلی ۱۵/۴۹ ۱/۴۹

سلامت روانی ۴۸/۲۹ ۱۰/۱۹

جــدول ســه نــشان مــیدهــد کــه میــانگین و انحــراف معیــار فراشــناخت بــه ترتیــب

(SD=25/14)X=13/23 است. میانگین و انحراف معیار پیشرفت تحصیلی و سلامت روانی بـه ترتیب (SD=1/49)X=15/49 و (SD=10/19)X=48/29 است.

جدول .۴ ضرایب همبستگی میان متغیرهای پژوهش

متغیر فراشناخت پیشرفت تحصیلی سلامت روانی
متغیر

فراشناخت ۱ ۰/۳۷** ۰/۴۶**
۰/۰۰۱ ۰/۰۰۱

پیشرفت تحصیلی ۰/۳۷** ۱ ۰/۱۴**
۰/۰۰۱ ۰/۰۳

سلامت روانی ۰/۴۶** ۰/۱۴** ۱
۰/۰۰۱ ۰/۰۰۱

۰۵۱ فصلنامه نوآوریهای آموزشی، شمارۀ۱۹، سال ششم، بهار۱۳۸۶