بررسی رابطه بین سرمایه فکری و شاخص های کیفیت سود در شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران

چکیده
توسعه اطلاعات در دهه های اخیر، موقعیت های جدیدی را پیش روی افراد و سازمان ها قرار داده است. از این رو تعاملات و ارتباطات در گستره جهانی توسعه یافته و تعاریف جدیدی در ابعاد گوناگون زندگی فردی و اجتماعی بروز نموده است. در این میان، سازمان ها بیشترین تأثیر را از وضعیت جدید پذیرا شده و خواسته یا ناخواسته، در حال وارد شدن به اقتصاد مبتنی بر دانش

هستند. اقتصادی که در آن دانش و دارایی های نامشهود به عنوان مهمترین منبع و مزیت رقابتی سازمان ها شناخته شده است. یکی از اجزای دارایی های نامشهود سرمایه فکری می باشد که امروزه نقش و اهمیت بازده سرمایه های فکری به کار گرفته شده در قابلیت سودآوری پایدار و مستمر شرکت ها بیش از بازده سرمایه های مالی به کار گرفته شده است. از این رو هدف اصلی این پژوهش، بررسی رابطه بین سرمایه فکری و شاخص های کیفیت سود در شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران است.

 

در این پژوهش، جهت سنجش سرمایه فکری از مدلی که توسط پالیک(Pulic) به نام VAIC (ارزش افزوده سرمایه فکری) مطرح گردیده، استفاده شده است. ابتدا بر اساس مدل VAIC، ارزش سرمایه فکری شرکتهای مورد مطالعه در دوره زمانی ۵ ساله ۱۳۸۳ الی ۱۳۸۷ محاسبه و سپس ارتباط بین سرمایه فکری و شاخص های کیفیت سود شرکت ها مورد ارزیابی قرار گرفته است. کیفیت سود نیز به عنوان متغیر وابسته بر مبنای پایداری سود،قابلیت پیش بینی سود، مربوط بودن سود به ارزش سهام و رابطه جریان نقدی عملیاتی با سود اندازه گیری شده است. در تحقیق حاضر، روش آماری استفاده شده جهت تجزیه و تحلیل داده ها، رگرسیون ساده و ضرایب همبستگی می باشد و نتایج آزمون های آماری بیانگر آن است که رابطه معناداری بین سرمایه فکری و شاخص های کیفیت سود(پایداری سود، قابلیت پیش بینی سود) می باشد، با توجه به این نتایج می توان به اهمیت روزافزون سرمایه های فکری در فرآیند برتری شرکتها پی برد و لزوم

شناسایی و تشخیص دانش و اطلاعات و شکل گیری چارچوب های برای مدیریت دانش را در سازمان ها ضروری نمود.

واژه های کلیدی:
سرمایه فکری، کیفیت سود، رگرسیون ساده، بورس اوراق بهادار تهران

۱-مقدمه
در نیمه دوم قرن بیستم با توسعه اطلاعات و پیشرفت سریع فناوری، تحولی عظیم در تمام جنبه های زندگی و فعالیت های بشر ایجاد شده که این امر باعث حرکت به سمت اقتصاد دانش محور و تغییر پارادیم حاکم بر اقتصاد صنعتی شده است (همتی و همکاران،۱۳۸۹، ۲۴).

در چنین فضایی، دانش و دارایی های نامشهود بعنوان مهمترین منبع و مزیت رقابتی سازمان ها شناخته شده است. در حقیقت جهان پس از انقلاب کشاورزی و صنعتی که در آن زمین، سرمایه و نیروی کار منابع اصلی به حساب می آمدند شاهد انقلاب اطلاعاتی است که در آن منابع اصلی بر پایه دانش و اطلاعات شکل گرفته است. در عصر دانش، سرمایه فکری موضوعی با اهمیت می باشد که مدیریت صحیح آن در محیط پرتلاطم و چالش برانگیز امروزی، رمز موفقیت شرکتها محسوب می شود(مجتهدزاده، ۱۳۸۱).
به دلیل اهمیت روزافزون سرمایه فکری (به عنوان مهمترین بخش از کل سرمایه شرکت) در فرآیند برتری استراتژیک و سودآوری پایدار و مستمر شرکتها، این پژوهش به بررسی ارتباط بین سرمایه فکری و شاخص های کیفیت سود در بورس اوراق بهادار تهران می پردازد.
در این پژوهش ابتدا در بخش ادبیات پژوهش به تعریف سرمایه فکری، اجزای آن و مدل های سنجش سرمایه فکری پرداخته و پژوهش های خارجی و داخلی بررسی می شود، سپس فرض

یه های پژوهش و روش های آماری به کار گرفته شده جهت آزمون فرضیه ها تشریح می گردد. در ادامه نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل داده ها و در انتها نیز نتیجه گیری و پیشنهادها ارائه خواهد شد.

۲-ادبیات و مبانی نظری پژوهش
سرمایه فکری
ادبیات مربوط به سرمایه فکری بیانگر ارزش و ماهیت نامشهود این منابع می باشد. نخستین تلاش های مرتبط با مفاهیم سرمایه فکری مرهون مطالعات مچلاپ در سال ۱۹۶۲ میلادی است، اما به لحاظ تاریخی ابداع مفهوم سرمایه فکری به سال ۱۹۶۹ توسط گالبرایس نسبت داده می شود. وی اعتقاد داشت سرمایه فکری چیزی فراتر از ذهن بوده و در برگیرنده اقدام فکری نیز می گردد. این امر بدین معنی است که در ادبیات سرمایه فکری در تشریح مفهوم سرمایه فکری، حرکت از داشتن دانش به سمت استفاده از دانش به این نکته اشاره دارد که روابط و فرآیندها برای اینکه به عنوان

سرمایه فکری محسوب گردند، باید دانش را به محصول یا خدمتی تبدیل نمایند که برای سازمان، شرکت یا غیره ارزشمند است. همچنین این امر منجر به فرآیندی می گردد که ما را از داشتن دانش به سمت استفاده از دانش می برد که این موضوع نیز منجر به ارائه تعاریف مختلف از سرمایه فکری می گردد.
در مسیر تکامل مفهوم سرمایه فکری، نظریه پردازان تعاریف متعددی را از سرمایه فکری از دیدگاه های متفاوت ارائه کردند که نمونه هایی از آن در جدول ۱ به نمایش درآمده است.

 

جدول ۱- تعاریف سرمایه فکری
نویسنده تعریف
ادوینسون و سالیوان (۱۹۹۶) سرمایه فکری دانشی است که می تواند به ارزش تبدیل شود.
بروکینگ (۱۹۹۶) سرمایه فکری ترکیبی از چهاربخش عمده: دارایی های بازار، دارایی های انسان محور، دارایی های فکری و دارایی های زیرساختی است.
سویبی (۱۹۸۵) سرمایه فکری شامل سه طبقه دارایی های نامشهود می باشد: ساختارداخلی، ساختار خارجی و شایستگی کارکنان
روس و همکاران (۱۹۹۷) سرمایه فکری شامل یک بخش فکری(برای مثال سرمایه انسانی) و یک بخش غیرفکری(برای مثال سرمایه ساختاری) است.
استیوارت (۱۹۹۷) سرمایه فکری اقلام فکری بدست آمده، رسمی شده است و جهت تولید یک دارایی با ارزش افزوده بیشتر بکار گرفته شده است.
بونتیس و همکاران (۱۹۹۹) سرمایه فکری مفهومی است که تمامی منابع نامشهود و ارتباطات داخلی آنها را طبقه بندی می کند.
بارنی (۱۹۹۱) سرمایه فکری دارای ماهیت نامشهود است و به طور فراگیر به عنوان یک دارایی راهبردی در سازمانها شناخته شده است. اثر وجودی سرمایه فکری در سازمانها موجبات بهبود عملکرد مالی و مزیت رقابتی سازمان را در پی خواهد داشت.

نگاهی مختصر به تعاریف سرمایه فکری نشان دهنده این است که نویسندگان هنوز بر سر یک تعریف واحد، توافق نظر ندارند ولی از جهات زیادی شباهتهایی بین تعاریف مختلف مشاهده می شوند. تمامی این تعریف ها بر این اصل استوارند که سرمایه فکری مجموع دارایی های نامشهود سازمان اعم از سرمایه انسانی، سرمایه ساختاری و سرمایه مشتری است.

سرمایه انسانی
سرمایه انسانی نشان دهنده موجودی دانش افراد یک سازمان است(بونتیس و همکاران ، ۲۰۰۲). روس و همکاران(۱۹۹۷) نیز بحث می کنند که کارکنان، سرمایه فکری را از طریق شایستگی، نگرش و چالاکی فکری شان ایجاد می کنند. همچنین بروکینگ(۱۹۹۶) معتقد است دارایی انسانی یک سازمان شامل مهارتها، تخصص، توانایی حل مسأله و سبک های رهبری است.
سرمایه ساختاری
سرمایه ساختاری شامل همه ذخایر غیر انسانی دانش در سازمان می شود که در برگیرنده پایگاه های داده، نمودارهای سازمانی، دستورالعمل های اجرایی فرآیندها، استراتژی ها، برنامه های اجرایی و به طور کلی هر آنچه که ارزش آن برای سازمان بالاتر از ارزش مادی اش باشد،است (روس و همکاران،۱۹۹۷). به عبارت روشن تر، روس و همکارانش معتقدند سرمایه ساختاری عبارت است از «هر آنچه که در شرکت باقی می ماند پس از آنکه کارکنان به هنگام شب

به خانه می روند.»

سرمایه مشتری
استیوارت(۱۹۹۷) اظهار می دارد موضوع اصلی سرمایه مشتری، دانش موجود در کانال های بازاریابی و روابط با مشتریان است. سرمایه مشتری نشان دهنده توانایی بالقوه یک سازمان به خاطر عوامل نامشهود بیرونی اش است. همچنین، چن و همکارانش (۲۰۰۴) سرمایه مشتری را در قالب قالبیت بازاریابی، شدت بازار و وفاداری مشتری طبقه بندی می کنند.

۳- مدل های اندازه گیری سرمایه فکری
در ادبیات سرمایه فکری، مدل های مختلفی برای اندازه گیری سرمایه فکری پیشنهاد شده است. برخی از آنها مدل های خاصی هستند که در یک شرکت خاص طراحی و اجرا شده اند. برخی دیگر صرفاً مدل های نظری هستند که بیشتر آنها به عنوان یک مدل اندازه گیری سرمایه فکری پذیرفته شده و معتبرمطرح نیستند.
به طور کلی مدل های سنجش سرمایه فکری را می توان در دو گروه طبقه بندی کرد:
مدلهایی که سرمایه فکری را به صورت غیرپولی ارزیابی می کنند، عبارتند از:
۱-ترازنامه نامرئی(ناملموس)
۲- کنترل دارایی های ناملموس
۳- کارت امتیازدهی متوازن (BSC)
4- شاخص سرمایه فکری
۵- کارگزار تکنولوژی

۶- روش جهت یابی تجاری اسکاندیا
۷- مدل مدیریت سرمایه فکری
۸- روش Joia
مدلهایی که سرمایه فکری را به صورت پولی و مالی ارزیابی می کنند، عبارتند از:
۱- ارزش افزوده اقتصادی (EVA) 2- نرخ بازده دارایی ها(ROA)
3- روش تشکیل سرمایه بازار ۴- روش سرمایه فکری مستقیم
۵- روش های اندازه گیری مالی سرمایه فکری ۶

– روش Tobinq

۴-پیشینه تحقیق
اولین مطالعه تجربی برای اندازه گیری سرمایه فکری در اواسط دهه ۱۹۸۰ توسط انجمن سوئدی انجام شد و بعد از آن تحقیقات بسیاری برای تعیین وضعیت سرمایه فکری شرکتها در داخل کشورها و بین کشورها انجام شد. تحقیقات مستند جویا نشان داد که تلاش در جهت قرار دادن سرمایه فکری در درون ترازنامه شرکت، یک مفهوم منطقی می باشد و تحقیقاتی نیز که به وسیله جویا انجام شد نشان داد که این موضوع کاملاً علمی می باشد.(جویا، ۲۰۰۰).
تان، پلومن و هانکوک(۲۰۰۷) در تحقیق خود ارتباط سرمایه فکری را با بازده مالی شرکتها بررسی کرده اند. نتایج حاکی از آن است که اولاً بین سرمایه فکری و بازده مالی فعلی و آتی شرکتها رابطه مثبت معناداری وجود دارد، ثانیاً تأثیر سرمایه فکری در بازده مالی شرکتها در صنایع مختلف متفاوت می باشد.
هلنا رودز و تانجا میهالیک(۲۰۰۷)، در تحقیق خود به بررسی تأثیر اجزای سرمایه فکری بر عملکرد مالی در صنعت هتلداری در اسلوونی پرداختند. نتایج این تحقیق نشان داد که اولاً یک رابطه مثبت معناداری بین اجزای سرمایه فکری و عملکرد مالی در این صنعت وجود دارد ثانیاً ضریب تأثیر بالای سرمایه ارتباطی در مقایسه با سایر اجزای سرمایه فکری بر عملکرد مالی شرکتها می باشد. گارسیا و مارتینز(۲۰۰۷) در یک مطالعه تجربی به بررسی ارتباط بین اطلاعات سرمایه فکری استفاده شده در تصمیمات سرمایه گذاری در شرکتهای اسپانیایی پرداختند.
یانگ چو و دیگران(۲۰۰۶) به بررسی ارتباط بین اجزای سرمایه فکری با ارزش/عملکرد، صنایع پیشرفته تخصصی انستیتو تحقیقات تکنولوژی صنعتی (ITRI) پرداختند و نتیجه گرفتند که اولاً یک رابطه مثبت معناداری بین اجزای سرمایه فکری و عملکرد شرکتها وجود دارد و ثانیاً افزایش سرمایه فکری منوط به فرآیند خلق ارزش و ذخیره استراتژیک آنها در سازمان می باشد. بوم و

سیلورمن(۲۰۰۴) در تحقیقی به بررسی و آزمون اجزای سرمایه فکری انسانی، بر تصمیمات ریسک مالی شرکت ها و عملکردشان در صنعت بیوتکنولوژی در فنلاند و تأثیر اجزا بر عملکرد آتی شرکتها پرداخته اند. نتایج حاکی از یک تأثیر معنادار اجزای سرمایه فکری بر عملکرد و ریسک مالی شرکتهای حاضر در صنعت بیوتکنولوژی می باشد.
شن تای و تونگ چن(۲۰۰۸) یک مدل جدیدی را برای ارزیابی عملکرد سرمایه فکری بوسیله ترکیب رویکرد فازی ۲٫tuple با روش تکنیک تصمیم گیری چند متغیره (MCDM) ارائه کرده و برای ش

رکت های یپشرفته تخصصی در تایوان آزمون کرده اند.
تونک بوزبورا و احمت سبکث(۲۰۰۷) شاخص های اندازه گیری سرمایه فکری را با استفاده از AHP فازی اولویت بندی کردند و نتایج تحقیق نشان داد که خلق و انتشار ارزشهای استراتژیک در سازمان مهمترین شاخص سرمایه فکری می باشد.
علی اصغر انواری رستمی و حسن سراجی (۱۳۸۴) در تحقیق خود پنج روش سنجش محاسبه سرمایه فکری را مورد آزمون قرار داده اند. نتایج آزمونهای آماری بیانگر آن است که روش های پیشنهادی چهارم و پنجم، همبستگی بالا و معناداری را با ارزش بازاری سهام شرکتها نشان داده اند و با توجه به مقدار ضریب تعیین بالاتر نسبت به سه روش اول، دوم و سوم از توان تبیین بیشتری برخوردارند. در نهایت، هدی همتی در رساله دکتری خود از طریق مقایسه ۶ مدل سنجش سرمایه فکری به بررسی ارتباط بین سرمایه فکری با متغیرهای نوین سنجش عملکرد مبتنی بر ارزش آفرینی از جمله ارزش افزوده اقتصادی ، ارزش افزوده بازار و ارزش افزوده سهامدار پرداخته است، نتایج حاصل از تحقیق مبین وجود رابطه بین مقیاس سرمایه فکری و ارزش افزوده بازار بوده است (رودپشتی و همتی، ۱۳۸۸، ۱۱).

۵-روش شناسی پژوهش

تحقیق حاضر از نظر طبقه بندی بر مبنای هدف، از نوع تحقیقات کاربردی است. هدف تحقیق کاربردی، توسعه دانش کاربردی در یک زمینه خاص می باشد ( خاکی، ۱۳۸۸، ۲۰۲). همچنین از نظر روش و ماهیت از نوع تحقیقات همبستگی است. هدف در این تحقیق، تعیین میزان رابطه بین متغیرهای پژوهش بوده و جامعه آماری شامل کلیه شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران بین سالهای ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۷ می باشد و روش نمونه گیری، حذف سیستماتیک انج

ام شده است، به این ترتیب که از بین اعضای جامعه تنها شرکت هایی که شرایط زیر را داشته باشند انتخاب می شوند:۱- حداقل قبل از سال ۱۳۸۳ به عضویت بورس اوراق بهادار تهران درآمده باشند. ۲- سال مالی شرکت، منتهی بر ۲۹ اسفند هر سال باشد. ۳- صورت های مالی پایان سال خود را برای دوره مطالعه به بورس تحویل داده باشند. ۴- سهام شرکت های مزبور باید در ابتدا و انتهای سال مالی شان مورد معامله قرار گرفته باشد. ۵- در دوره زمانی مورد مطالعه، شرکت نباید در صورت حساب سود و زیان حسابرسی شده پایان سال مالی خود، زیان عملیاتی داشته باشند. با توجه به شرایط ذکر شده، ۷۰ شرکت به عنوان نمونه مورد بررسی قرارگرفتند.

مبانی نظری و پیشینه پژوهش از روش کتابخانه ای، مقاله و اینترنت جمع آوری شده است. صورت های مالی و یادداشت های همراه شرکت های مورد مطالعه که توسط سازمان بورس اوراق بهادار منتشر گردیده است، به عنوان ابزار تحقیق معرفی می گردد. همچنین از نرم افزار ره آورد نوین برای استخراج داده های تحقیق استفاده شده است.لازم به ذکر است که داده ها و اطلاعات این تحقیق از نوع داده های ثانویه هستند، که تحقیقاً دارای اعتبار و روایی مناسب می باشد. در این تحقیق، مفروضات رگرسیون شامل: ۱- نرمال بودن توزیع متغیر وابسته(آزمون کلموگروف- اسمیرنوف) ۲- استقلال خطاها (آزمون دوربین- واتسون) ۳- صفر بودن امید ریاضی ۴- ثابت بودن واریانس خطاهای مدل ۵- عدم همبستگی متغیرهای مستقل مورد آزمون قرار گرفته است.

 

۶-مدل تحقیق و شیوه سنجش متغیرها
در این پژوهش برای سنجش سرمایه فکری از مدل ضریب ارزش افزوده سرمایه فکری (VAIC) که به وسیله پالیک مطرح شده است استفاده می شود. این مدل به دلیل مزایایی که نسبت به سایر مدل ها دارد به عنوان مدل سنجش سرمایه فکری در این پژوهش استفاده شده است که این مزایا عبارتند از:
۱- این مدل یک مبنای استاندارد و سازگاری را از اندازه گیری فراهم می کند.
۲- این مدل مبتنی بر هر دو جنبه، ارزیابی کارایی و خلق ارزش از دارایی های مشهود و نامشهود در یک شرکت می باشد.
۳- کلیه داده های استفاده شده در محاسبه (VAIC) مبتنی بر اطلاعات استاندارد حسابدار

ی و مالی که به طور معمول در گزارش های مالی شرکت درج شده است می باشند، بنابراین محاسبات مبتنی بر هدف، قابل رسیدگی، تصدیق و تأیید می باشند.
۴- این مدل در پژوهش های زیادی مورد استفاده قرار گرفته است (بروکینگ ، ۱۹۹۶ و چن، ۲۰۰۴).
فرمول بندی شاخص های VAIC، به صورت عبارت جبری زیر می باشد:

= ارزش افزوده کارایی سرمایه فکری

= کارایی سرمایه انسانی
= کارایی سرمایه ساختاری
= کارایی سرمایه فیزیکی
۱- محاسبه ارزش افزوده شرکت در سال ، به صورت زیر می باشد:

که در آن:
= سود شرکت
= هزینه حقوق و دستمزد شرکت
= سود تقسیمی شرکت
= هزینه بهره شرکت
= هزینه استهلاک شرکت
= مالیات شرکت
۲- محاسبه که به وسیله عبارات زیر تعریف می شود:

که در آن:

= ضریب سرمایه فیزیکی برای شرکت،
= ارزش افزوده کلی شرکت
= ارزش دفتری دارایی های مشهود
و ارزش دفتری دارایی های مشهود= ارزش دفتری کل دارایی ها- ارزش دفتری دارایی های نامشهود می باشد.
۳- محاسبه که به وسیله عبارات زیر تعریف می شود:

که در آن:
= ضریب سرمایه انسانی برای شرکت
= ارزش افزوده کلی شرکت
= کل هزینه حقوق و دستمزد شرکت می باشد.
۴- محاسبه که ضریب سرمایه ساختاری برای شرکت می باشد.
اولین گام برای تعیین ، محاسبه سرمایه ساختاری شرکت می باشد که به صورت زیر محاسبه می شود:

که در آن:
= سرمایه ساختاری شرکت
= ارزش افزوده کلی شرکت
= کل هزینه حقوق و دستمزد شرکت
پولیک عنوان کرد که یک رابطه معکوس متناسب بین و وجود دارد، در نتیجه به صورت زیر محاسبه می شود:

که در آن
= ضریب سرمایه ساختاری برای شرکت
= ارزش افزوده کلی شرکت
= سرمایه ساختاری شرکت
و می باشد.
و همچنین طریقه محاسبه شاخص های کیفیت سود به شرح زیر می باشد:
۱- پایداری سود: برای ارزیابی پایداری سود از مدل اسلون استفاده می شود(اسلون و همکاران، ۲۰۰۵، ۴۴۱)

پایداری سود به معنای تکرارپذیری (استمرار) سود جاری است، هر چه پایداری سود بیشتر باشد یعنی شرکت توان بیشتری برای حفظ سودهای جاری دارد و فرض می شود کیفیت سود شرکت بالاتر است. برای اندازه گیری پایداری سود، ضریب متغیر توضیحی یعنی معرف پایداری سود است. وقتی مقدار بدست آمده برای ضریب متغیر توصیفی به عدد یک نزدیکتر باشد پایداری سود بیشتر و وقتی به صفر نزدیکتر باشد، موقتی بودن سود بیشتر است.
۲- قابلیت پیش بینی سود: فرانسیس و همکارانش برای ارزیابی قابلیت پیش بینی سود از مدل زیر استفاده کردند:

در این مدل پس از برآورد مدل یک، ریشه مجذور خطا محاسبه و ارزش های بیشتر (کمتر) به دست آمده دلالت بر کمتر(بیشتر) بودن قابلیت پیش بینی سود دارد.
۳- مربوط بودن سود به ارزش سهام: برای ارزیابی این ویژگی کیفی سود مدل زیر برآورد شده است:

ضریب تعیین حاصل از برآورد مدل فوق، معرف شاخص مربوط بودن سود به ارزش سهام در نظر گرفته شده است. مربوط بودن توان توضیحی تغییرات بازده سهام توسط سود حسابداری را نشان می دهد.
۴- کیفیت سود بر مبنای رابطه جریان نقدی عملیاتی و سود یا اجزای سود: به عبارت دیگر ضریب تعیین حاصل از رگرسیون جریان نقدی عملیاتی و سود به عنوان معیاری از ک

یفیت سود در نظر گرفته شده است برای این منظور مدل A برآورد شده است.
مدل A
تحقیقات قبلی قدرت پیش بینی اجزای سود از عملکرد آتی شرکت را بیش

از سود توصیف کرده اند ، دو جزء سود یعنی سود(زیان) غیرعملیاتی و سود(زیان) عملیاتی در مدل B تفکیک شده اند.
مدل B
که متغیرهای مدل های فوق به شرح زیر تعریف شده است:
= سود قبل از اقلام غیرعادی شرکت در سال
= سود قبل از اقلام غیرعادی شرکت در سال
= بازده شرکت در سال
= تغییرات سود قبل از اقلام غیرعادی نسبت به سال قبل
= جریان نقدی حاصل از عملیات شرکت برای سال که به شرح زیر محاسبه شده است:
جریان نقدی: سود عملیاتی پس از کسر بهره و مالیات + هزینه استهلاک + تغییرات دارایی ها و بدهی های جاری (دیچو، ۱۹۹۴).
= سود سالانه قبل از اقلام غیرعادی شرکت برای سال
= سود عملیاتی که پس از کسر هزینه های عملیاتی و خالص سایر درآمدها و هزینه های عملیاتی از سود ناویژه به دست می آید،برای سال
= خالص سایر درآمدها و هزینه های غیرعملیاتی، برای سال

۷-فرضیه های پژوهش
پژوهش حاضر دارای چهار فرضیه اصلی به شرح زیر است:
۱- بین سرمایه فکری و پایداری سود به عنوان شاخص کیفیت سود ارتباط وجود دارد.
۲- بین سرمایه فکری و قابلیت پیش بینی سود به عنوان شاخص کیفیت سود ارتباط وجود دارد.
۳- بین سرمایه فکری و مربوط بودن سود به ارزش سهام به عنوان شاخص کیفیت سود ارتباط وجود دارد.
۴- بین سرمایه فکری و رابطه جریان نقدی عملیاتی با سود به عنوان شاخص کیفیت سود ارتباط وجود دارد.

تجزیه و تحلیل و آزمون فرضیه های پژوهش
پس از تعیین و محاسبه متغیرهای مستقل و وابسته، به آزمون فرضیات تحقیق و تجزیه و تحلیل آنها پرداخته می شود. ابتدا وجود رابطه بین متغیر مستقل و متغیرهای وابسته را مورد آزمون قرار داده و سپس از روش رگرسیون ساده، برای تعیین رابطه ریاضی بین متغیرهای مستقل و وابسته استفاده می شود. در واقع، تجزیه و تحلیل رگرسیون کمک می کند تا رابطۀ خطی (y=a+Bx) بین متغیرها مورد مطالعه قرار گیرد.
از آنجایی که نرمال بودن متغیرهای وابسته، به نرمال بودن باقیمانده های مدل می انجامد، لازم است قبل از برازش مدل، نرمال بودن آن ها کنترل شود. برای آزمون نرمال یا عدم نرمال بودن متغیرهای وابسته از آزمون کولموگروف- اسمیرنوف به صورت زیر استفاده می شود:
متغیر وابسته دارای توزیع نرمال می باشد:
متغیر وابسته دارای توزیع نرمال نمی باشد:
در مورد متغیرهای وابسته تحقیق، مربوط بودن سود به ارزش سهام دارای توزیع نرمال است اما در مورد دیگر متغیرها، در صورت غیرنرمال بودن، مدلهای رگرسیونی و پانلی از اعتبار ساقط خواهند بود و باید برای نرمال بودن داده ها از شیوه های مناسب مثل تبدیلات استفاده نمود و آنها را به صورت(قابلیت پیش بینی سود) Ln، (پایداری سود)Sqrt و (رابطه جریان نقدی عملیاتی با سود یا اجزاء سود) Ln در مدل استفاده کرد.

نگاره ۱-۴: آزمون نرمال بودن- متغیرهای وابسته

شاخص متغير تعداد پارامترنرمال بيشترين انحراف معيار آزمون كولموگروف – اسميرنوف سطح معني داري Sig
ميانگين انحراف معيار قدر مطلق بيشترين انحراف مثبت بيشترين انحراف منفي
(پايداري سود ) sqrt 250 6835/0 27277/0 081/0 081/0 046/0- 285/1 074/0
(قابليت پيش بيني سود)‌Ln 291 9701/4 64378/0 039/0 031/0 039/0- 670/0 761/0
مربوط بودن سود به ارزش سهام ۳۵۴ ۵۵۴۹۹/۰ ۲۹۹۵۱۳/۰ ۱۱۷/۰ ۱۰۷/۰ ۱۱۷/۰- ۱۹۵/۲ ۰۶۵/۰
(رابطه جريان نقدي – عملياتي با سود)‌Ln 219 6950/11 39677/1 075/0 050/0 075/0- 110/1 170/0

بر اساس مقادیر ارائه شده نگاره(۱-۴)، از آنجایی که مقادیر سطح معنی داری برای هر چهار متغیر در مدل بیشتر از ۵% است ( )، بنابراین فرض صفر یعنی نرمال بودن متغیرها پذیرفته می شود.

تجزیه و تحلیل و آزمون فرضیه اول
فرضیه اصلی اول: بین سرمایه فکری و پایداری سود از شاخص های کیفیت سود، در بازار بورس اوراق بهادار تهران رابطه وجود دارد.
این فرضیه به صورت فرضیه های آماری ذیل نشان داده می شود.

همبستگی معناداری بین سرمایه فکری و پایداری سود وجود ندارد:
همبستگی معناداری بین سرمایه فکری و پایداری سود وجود دارد:

 

نگاره شماره ۲-۴ خلاصه یافته های حاصل از بررسی فرضیه اصلی اول
آماره ها
متغیرها ضریب همبستگی ضریب تعیین ضریب تعیین تعدیل شده دوربین

واتسون آماره F سطح خطا سطح معنی داری نتیجه آزمون
ارتباط سرمایه فکری با پایداری سود ۲۰۰/۰ ۰۴۰/۰ ۰۳۶/۰ ۶۸۴/۱ ۲۷۷/۱۰ ۲۶۸۸۶/۰ ۰۰۲/۰

همانطور که در نگاره (۲-۴) مشاهده می شود، تعدیل شده مربوط به ارتباط سرمایه فکری و پایداری سود ۰۳۶/۰ می باشد. قابل توجه است که ۰۴۰/۰ از تغییرات پایداری سود توسط سرمایه فکری قابل تفسیر است. مقدار آماره دوربین واتسون برابر ۶۸۴/۱ است که نشان می دهد خطاهای مدل استقلال دارند. خطی بودن مدل رگرسیون نیز با توجه به سطح معناداری (sig) = کوچکتر از ۵% و هم با توجه به آماره های F و T که در ناحیه رد فرضیه قرار گرفته، تأیید شده است و بدین ترتیب معنی داری رابطه بین سرمایه فکری و پایداری سود، تأیید می شود.
تجزیه و تحلیل و آزمون فرضیه دوم
فرضیه اصلی دوم: بین سرمایه فکری و قابلیت پیش بینی سود از شاخص های کیفیت سود، در بازار بورس اوراق بهادار تهران رابطه وجود دارد.
نتایج حاصل از آزمون فرضیه دوم پژوهش، به شرح نگاره شماره ۳-۴، ارائه و تجزیه و تحلیل می شود.

نگاره شماره ۳-۴ خلاصه یافته های حاصل از بررسی فرضیه اصلی دوم
آماره ها
متغیرها ضریب همبستگی ضریب تعیین ضریب تعیین تعدیل شده دوربین واتسون آماره F سطح خطا سطح معنی داری نتیجه آزمون
ارتباط سرمایه فکری با قابلیت پیش بینی سود ۲۹۷/۰ ۰۸۸/۰ ۰۸۵/۰ ۱۴۰/۲ ۶۲۲/۲۷ ۶۱۶۰۱/۰ ۰۰۰/۰

همانطور که در نگاره (۳-۴) مشاهده می شود، تعدیل شده مربوط به ارتباط سرمایه فکری و قابلیت پیش بینی سود ۰۸۵/۰ می باشد، قابل توجه است که ۰۸۸/۰ از تغییرات قابلیت پیش بینی سود توسط سرمایه فکری قابل تفسیر است. مقدار آماره دوربین واتسون برابر ۱۴۰/

۲ است که نشان می دهد خطاهای مدل استقلال دارند. خطی بودن مدل رگرسیون نیز با توجه به سطح معنی داری (sig)= کوچکتر از ۵% و هم با توجه به مقدار آماره های F و T که در ناحیه رد فرضیه قرار گرفته، تأیید شده است و بین ترتیب معنی داری رابطه بین سرمای

ه فکری و قابلیت پیش بینی سود، تأیید می شود.

تجزیه و تحلیل و آزمون فرضیه سوم
فرضیه اصلی سوم: بین سرمایه فکری و مربوط بودن سود به ارزش سهام از شاخص های کیفیت سود، در بورس اوراق بهادار تهران رابطه وجود دارد.
نتایج حاصل از آزمون فرضیه سوم پژوهش، به شرح نگاره شماره (۴-۴) ارائه و تجزیه و تحلیل می شود.

نگاره شماره ۴-۴ خلاصه یافته های حاصل از بررسی فرضیه اصلی سوم
آماره ها
متغیرها ضریب همبستگی ضریب تعیین ضریب تعیین تعدیل شده دوربین واتسون آماره F سطح خطا سطح معنی داری نتیجه آزمون
ارتباط سرمایه فکری با مربود بودن سود به ارزش سهام ۰۲۶/۰ ۰۰۱/۰ ۰۰۲/۰- ۱۴۱/۲ ۲۴۴/۰ ۲۹۹۲۸۹/۰ ۶۲۲/۰

همانطور که در نگاره ۴-۴ مشاهده می شود، تعدیل شده مربوط به ارتباط سرمایه فکری و مربوط بودن سود به ارزش سهام ۰۰۲/۰- می باشد، قابل توجه است که ۰۰۱/۰ از تغییرات مربوط بودن سود به ارزش سهام توسط سرمایه فکری قابل تفسیر است. مقدار آماره دوربین واتسون برابر ۱۴۱/۲ است که نشان می دهد خطاهای مدل استقلال دارند. خطی بودن مدل رگرسیون نیز با توجه به سطح معنی داری (sig)= بزرگتر از ۵% و هم با توجه به مقدار آماره های F و T که در ناحیه قبول فرضیه قرار گرفته، رد شده است و بدین ترتیب معنی داری رابطه بین سرایه فکری و مربوط بودن سود به ارزش سهام، رد می شود.
تجزیه و تحلیل و آزمون فرضیه چهارم
فرضیه اصلی چهارم: بین سرمایه فکری و رابطه جریان نقدی عملیاتی با سود از شاخص های کیفیت سود،در بازار بورس اوراق بهادار تهران رابطه وجود دارد. تحلیل می شود.

نگاره شماره ۵-۴ خلاصه یافته های حاصل از بررسی فرضیه اصلی چهارم
آماره ها
متغیرها ضریب همبستگی ضریب تعیین ضریب تعیین تعدیل شده دوربین واتسون آماره F سطح خطا سطح معنی داری نتیجه آزمون
ارتباط سرمایه فکری با رابطه جریان نقدی عملیاتی با سود ۰۷۵/۰ ۰۰۶/۰ ۰۰۱/۰ ۸۶۶/۱ ۲۳۶/۱ ۳۹۱۴/۱ ۲۶۸/۰

همانطور که در نگاره (۵-۴) مشاهده می شود، تعدیل شده مربوط به ارتباط سرمایه فکری و رابطه جریان نقدی عملیاتی با سود ۰۰۱/۰ می باشد، قابل توجه است که ۰۰۶/۰ از تغییرات رابطه جریان نقدی عملیاتی با سود توسط سرمایه فکری قابل تفسیر است. مقدار آماره دوربین واتسون برابر ۸۶۶/۱ است که نشان می دهد خطاهای مدل استقلال دارند. خطی بودن مدل رگرسیون نیز با توجه به سطح معنی داری (sig)= بزرگتر از ۵% و هم با توجه به مقدار آماره های F و T که در ناحیه قبول فرضیه قرار گرفته، رد شده است و بدین ترتیب معنی داری رابطه بین سرمایه فکری و رابطه جریان نقدی عملیاتی با سود، رد می شود.