چکیده
برنامه ریزی کاربری اراضی شهری نحوه استفاده ، توزیع ، حفاظت ، ساماندهی مکانی –فضایی فعالیت ها و عملکردهای شهری را برابر استاندارد ها، وضع موجود و آینده یعنی یک دوره زمانی خاص بررسی می کند و به ارزیابی کمی و کیفی کاربری ها در سطح شهر می پردازد. هدف این تحقیق بررسی تحولات و ارزیابی کاربری اراضی شهری در طرح های جامع شهر اهواز می باشد. روش مورد استفاده برای این تحقیق توصیفی – تحلیلی می باشد و روش گردآوری اطلاعات اسنادی و کتابخانه ای است. نتایج مقایسه و بررسی تغییرات طرح های جامع ۱۳۴۷، طرح جامع ۱۳۶۷و طرح توسعه و عمران ۱۳۸۹نشان می دهد که از کاربری های پیشنهادی طرح جامع ۱۳۴۷ به جزء کاربری صنعتی ، درصد تحقق کاربری های مسکونی ، تجارتی ، و خیابان کمتر از۱۰۰ درصد بوده است ، بررسی روند تغییرات کاربری اراضی در طی سال های ۱۳۶۷و۱۳۸۹ نشان می دهد که در اکثر کاربری ها به جزء کاربری هایی مانند تأسیسات و تجهیزات شهری ، زمین های مزروعی ، باغ ها و سایر کاربری ها در محدوده شهر افزایش داشته اند و همچنین در ارزیابی تحقق کاربری های پیشنهادی طرح جامع ۱۳۶۷بیشترین درصد تحقق را کاربری های نظامی و انتطامی ، اداری ، آموزش عالی و کاربری مسکونی و کمترین درصد تحقق را فضای سبز و تأسیسات و تجهیزات شهری داشته اند به طور کلی فرایند برنامه ریزی کاربری اراضی باعث عدم تعادل در کاربری های شهر اهواز شده است.

واژه های کلیدی: ارزیابی کاربری اراضی ، طرح جامع شهری، تحولات کاربری اراضی شهری ، کاربری های شهری، شهر اهواز

مقدمه
تخمین زده شده است که بیش از ۵۰درصد جمعیت جهان در نواحی شهری زندگی می کنند و در سال ۲۰۵۰به ۶۹درصد خواهد رسید. (United Nations, 2010) علاوه براین ،این رشد شهری بیشتر در شهرهای کوچک و متوسط کشورهای درحال توسعه اتفاق می افتد. (Carolina Rojas.et al, 2013) رشد جمعیت تغییرات وسیعی در محدوده شهرها و کاربری زمین شهرها به دنبال دارد که این امر توجه به مقوله مدیریت و برنامه ریزی کاربری زمین را در شهرهای درحال توسعه ضروری می سازد. برنامه ریزی کاربری زمین به معنای سازمان دادن فعالیت های شهری در فضا ، یکی از مهم ترین مباحث در ادبیات برنامه ریزی شهری به شمار می رود. در واقع ماهیت و سرنوشت نهایی یک طرح شهری که نمود عینی برنامه ریزی شهری محسوب می شود. به میزان زیادی به شناخت ، مداخله و نظارت در روند استفاده از زمین وابسته است به همین دلیل برنامه ریزی کاربری زمین و نظام پیشنهادی برای آن یکی از عناصر تشکیل دهنده ساختار شهر و در واقع محور اصلی برنامه ریزی محسوب می شود( پاریس ویستا، (۷ :۱۳۸۱ برنامه ریزی کاربری زمین ( ( LUP به عنوان یک ابزار کلیدی برای شناسایی و اطمینان از استفاده پایدار از زمین ، بهبود معیشت جوامع شهری و روستایی و در نتیجه دستیابی به توسعه پایدار شناخته شده است (Beierle,2002; Grainger, 2010) کاربری اراضی شهری و تغییرات آن یکی از مباحث مهم در گسترش کالبدی شهر محسوب می شود به این علت که کاربری اراضی شهری نحوه استفاده از زمین و کارکردی است که به آن تعلق می گیرد که این کارکرد ممکن است در مقیاس منطقه و یا در مقیاس سکونتگاههای های انسانی در شهر باشد( مهدی زاده، (۷۱ :۱۳۷۹درک کامل از فرایند تغییرات کاربری اراضی و الگوهای استفاده از زمین شهرو روستا ضروری است که به برنامه ریزی کاربری اراضی کارآ اجازه میدهد( (Antrop, 2005;Ichikawa et al,2006 بررسی کاربری اراضی شهری منعکس کننده تصویری گویا از چگونگی تخصیص فضای شهری به کاربری های مختلف موردنیاز شهر در طی زمان و در جهت رسیدن به اهداف توسعه شهری است. کاربری اراضی شهری امروزه در نظام های پیشرفته برنامه ریزی جهان ، به لحاظ استفاده بهینه از اراضی شهری ، جایگاه خاصی در انواع طرح های شهری و منطقه ای یافته است ( زیاری ،.(۱۳۸۱ همچنین وضعیت موجود کاربری زمین، در سیر تکوین هر طرح شهری اساس کار محسوب می شود( حسین زاده دلیروملکی،(۱۳۸۶ در طرح های جامع شهری مطالعات مربوط به کاربری زمین نقش کلیدی و محوری برعهده دارد و از بین مطالعات مختلف عمدتا ضوابط و مقررات این مقوله است که جنبه اجرایی تری به خود می گیرد محتوای برنامه ریزی کاربری زمین در طرح های جامع معمولا عبارت است از تهیه نقشه کاربری زمین جدول سرانه های کاربری و ضوابط منطقه بندی که مبنای عمل سازمان های اجرایی( نظیر شهرداری ها ) قرار می گیرد( احمدیان ، (۱۲ :۱۳۸۲ در طرح جامع برنامه ریزی کاربری اراضی علاوه بر شناخت وضع موجود ، پیشنهاد کاربری ها با توجه به استاندارد و نیازهای ساکنان شهر از مراحل این برنامه ریزی محسوب می شود که در پایان طرح لزوم بررسی و ارزیابی تغییرات و چگونگی تحقق کاربری ها از مراحل نهایی برنامه ریزی کاربری اراضی به شمار میرود که نشان دهنده میزان توسعه کالبدی شهر می باشد و سنجش میزان موفقیت کاربری اراضی در طرح جامع می باشد. ارزیابی چگونگی تقسیم کار و کاربری اراضی شاید منعکس کننده ی تصویر گویا از منظر و سیمای شهری و همچنین چگونگی تخصیص فضای شهری به کاربری های مختلف شهر در طی زمان و در جهت رسیدن به هداف توسعه شهر می باشد. درعین حال ارزشیابی برنامه ریزی به طور ویژه به فرایند وا کاوی شماری از طرح ها یا پروژه ها با هدف تعیین سود و زیان های مقایسه ای و قرار دادن یافته های چنین واکاوی های در چارچوبی منطقی گفته می شود( سیف الدینی ، (۱۶۱ :۱۳۸۱ با توجه به مطالب بیان شده و اینکه شهر اهواز یکی از اولین شهرهایی می باشد که در سال ۱۳۴۷طرح جامع آن تهیه و تصویب شد، دومین طرح جامع شهر اهواز در سال ۱۳۶۷ به تصویب رسید و سومین و آخرین طرح جامع تا زمان حاضر در سال ۱۳۸۹ تهیه و تصویب شد بنابراین بررسی تغییرات کاربری اراضی در سه طرح جامع۱۳۴۷، ۱۳۶۷و۱۳۸۹ شهر اهواز هدف اصلی این تحقیق قرار میگیرد.

کاربری اراضی شهری
زمین مکانی است که تمامی فعالیت های انسانی برروی آن انجام شده و منبع مواد لازم برای این کار محسوب می شود. استفاده انسان از این منابع کاربری زمین نامیده می شود . که بسته به اهداف موردنظر همچون تولید غذا ، تأمین سر پناه ، تفریح ، و… و نیز خصوصیات زیستی – فیزیکی زمین وضعیت متفاوتی را ارائه می دهد (بریا سولیس ،۱۳۸۹، (۲۲۰
نحوه استفاده از زمین و کارکردی که به آن تعلق میگیرد را کاربری زمین (Land use) گویند ، این کارکرد ممکن است در مقیاس منطقه باشد یا در مقیاس سکونتگاههای های انسانی و شهر که در اینجا محور دوم مورد نظر است . اصطلاح و مفهوم کاربری زمین ، ابتدا در غرب به منظور نظارت دولت ها بر نحوه گسترش سریع شهرنشینی و تحول در برنامه ریزی شهری و منطقه ایی ، ابعاد و محتوای آن روز به روز وسیع تر و غنی تر شد جی آر اکالاگان در کتاب کاربری زمین تأکید می کند که کاربری اراضی بررسی چگونگی استفاده از فضا در مقیاس منطقه در راستای شناخت تاثیر انسان بر محیط است که در بهره وری از منابع توسط جوامع انسانی رخساره می یابد. (میرایی، (۱۳۹۲
دیکنسون وشاو در سال ۱۹۷۷تعاریف ساده از کاربری زمین ارائه دادهاند که به یک مکان اختصاص داده شده باشد .مالیگرو در سال ۱۹۸۸ کاربری زمین راظهور بهره برداری پویای انسان از منابع طبیعی جهت برطرف کردن نیازهایشان میداند .ونگلیز درسال ۱۹۹۱ درتعریف کاربری اراضی ارائه کرده است: نخست فعالیتهای انسانی روی زمین که مستقیما درارتباط بازمین هستند ودوم ظهور مدیریت انسان براکوسیستم ها به منظور بر آوردن برخی نیازهایشان می باشدو همه این فعالیتها در مفهوم زمین وفعالیت های آنها مشترک هستند( مرصوصی وهمکارن، (۱۳۹۱
برنامه ریزی کاربری زمین
برنامه ریزی کاربری زمین یک اصطلاح گسترده است که می تواند برای فرآیندهای مختلف مربوط به مدیریت و کنترل زمین به کار گرفته شود. .( Juan Porta.et al, 2013) موضوع زمین وچگونگی استفاده از آن بستر اصلی برنامه ریزی شهری محسوب میگردد. برنامه ریزی کاربری اراضی شهری عبارت است از ساماندهی مکانی وفضایی عملکردهای شهری براساس نیازها وخواسته های مردم شهری ( زیاری : (۴۷ :۱۳۸۱ برنامه ریزی کاربری زمین به معنی اختصاص بهینه منابع زمین است ک اغلب جهت برنامه ریزی و استفاده منظم از زمین در منطقه مورد مطالعه در جنبه های مقیاس زمین ، ساختار استفاده از زمین و توزیع فضایی مورد استفاده قرار می گیرد. و نقش مهمی در توزیع مناسب منابع زمین و سازماندهی استفاده از زمین بازی می کند.((Liu Jie, et al, 2013
عنصر کاربری زمین دلالت بر اختصاص زمین برای مقاصدمختلف دارد وهدف از برنامه ریزی کاربری اراضی شهری، تعیین چگونگی اختصاص نواحی به کاربریهای مختلف میباشد . برنامه ریزی کاربری اراضی شامل مراحل شناخت ، برنامه ریزی واجرا میباشد. مرحله شناخت ،خودشامل زیرمراحل مختلفی میگردد که مهمترین آنها فراهم نمودن مدل های تحلیلی برای کمک به شناخت بهتر وضعیت جاری کاربری های شهری میباشد.( (Kaiser.et al.1995 برنامه ریزی کاربری زمین علم تقسیم زمین و مکان برای کاربرد ها و مصارف مختلف زندگی می باشد. هدف اصلی برنامه ریزی کاربری زمین ، استفاده بجا و مناسب و در نهایت آماده سازی زمین جهت مصارف مختلف شهری است( رضویان ، (۱۴ :۱۳۸۱ دربرنامه ریزی کاربری راضی شهری تلاش می وشود الگوهای اراضی شهری به صورت علمی مشخص شود ومکان یابی فعالیتهای شهری در انطباق وهماهنگی بایکدیگر وسیستم های شهری قرار گیرد.( زیاری ، (۳۵

ارزیابی کمی کاربری اراضی شهری
در این نوع ارزیابی تحلیلها عمدتاً مبتنی بر شناسایی و تطبیق سرانهها استانداردهای کاربری شهری با وضع موجود این کاربریها در سطح شهر و چگونگی تخصیص فضای شهری به هر یک از کاربریهای مختلف است. در تعیین سرانههای متناسب هر شهر ، عواملی چون؛ موقعیت اقلیمی و طبیعی ، مسائل اجتماعی و آداب و رسوم ، نوع و میزان درآمد ف نوع معیشت و امکانات گسترش شهر، احتیاجات جمعیت شهر به تأسیسات رفاهی و غیره مدنظر قرار میگیرد و متناسب با تراکمهای پیشنهادی ودرارتباط با آن نسبت به هر یک از کاربریهای شهری ، این سرانهها مشخص میگردد(شیعه، (۱۶۱ :۱۳۷۵ در ارزیابی کمی ، عمدتاً سرانهها و استانداردهای تخصیص بهینه فضای شهری به کاربریهای مختلف شهر مدنظر قرار میگیرند .نسبت این کاربریها بسته به شرایط محیطی و کارکردهای انسانی و منطقهای در کشورهای مختلف متنوع است . درعینحال سطح ملی نیز بسته به شرایط جغرافیایی ( عرض جغرافیایی ، ارتفاع، دوری و نزدیکی دریا و غیره ) تفاوتهایی را دارند( ابراهیمزاده وهمکاران ، (۴۸ :۱۳۸۵ معمولاً پس از تعیین مساحت کل شهر و نیازهای جمعیت درهریک از تراکمها در شرایط موجود ودرافق طرح پیشنهادی ،باید مبادرت به تعیین سرانههای شهری مشتمل بر سرانههای مسکونی ، تجاری ، اداری ، صنعتی و تفریحی و.. گردد( زیاری ، (۶۹ :۱۳۸۱ در مجموع باید گفت که تعیین استانداردها و سرانههای شهری به را ی هر شهر ، مستلزم موقعیت جغرافیایی آن شهراست. (حبیبی و همکاران، (۱۳۷۸

روش تحقیق
با توجه به ماهیت موضوع روش پژوهش به کار گرفتهشده روش توصیفی – تحلیلی وکمی است.و روش گردآوری اطلاعات به روش کتابخانهای و همچنین اطلاعات و گزارشهای سازمانها و نهادهای مربوطه میباشد. بدین ترتیب که با مراجعه به کتابخانهها سازمانها و ارگانهای مرتبط، منابع موجود مطالعه و سپس آمار و اطلاعات مورد نیاز گردآوری شده و پس از آن تحلیل های لازم صورت گرفته است. دراین پژوهش میزان تحقق و تغییرات کاربری ها با توجه به مساحت ، سرانه و درصد تحقق محاسبه شده است

محدوده مورد مطالعه
کلان شهر اهواز در موقعیت جغرافیایی ۳۱ درجه و ۱۳ دقیقه تا ۳۱ درجه و ۲۳ دقیقه عرض شمالی و ۴۸ درجه و ۳۲ دقیقه تا ۴۸ درجه و ۴۷ دقیقه طول شرقی واقع شده است (معروف نژاد،.(۶۹ :۱۳۹۰ این کلان شهر مرکز استان خوزستان می باشد که ارتفاع آن از سطح دریا ۱۸ متر است(آمار نامه کلان شهر اهواز،(۹ :۱۳۹۱