تحليل مسير
تحليل مسير شكلي از تحليل رگرسيون كاربردي است كه در آن براي هدايت كردن مساله يا آزمودن فرضيه‌هاي پيچيده از نمودارهاي مسير استفاده مي‌شود . با استفاده از آن مي‌توان اثرهاي مستقيم يا غيرمستقيم متغيرهاي مستقل بر متغير وابسته را محاسبه كرد. اين اثرها در ضرايب مسير كه در عمل همان ضرايب رگرسيون استاندارد شده (Beta) هستند انعكاس پيدا مي‌كنند. در مدل تحليل مسير متغيرهايي كه از لحاظ آماري معني دار نبوده از معادله حذف شده اند.

نمودار ۱- تحليل مسير هویت

همانطور كه در جدول ۱- ملاحظه مي‌شود. مجموع كل اثر علي متغيرهاي مستقل بر هویت دینی ۷۳ درصد بوده كه از اين مقدار ۶۴ درصد اثر مستقيم و ۹ درصد اثر غيرمستقيم مي‌باشد. اين بدان معني است كه متغيرهاي مستقل مورد استفاده در اين پژوهش بدون واسط اثرات بيشتري بر روي متغير وابسته داشته‌اند. تاثير علي مستقيم متغيرهاي هماهنگی ارزش های گروهی ۳۳ درصد، درونی کردن ارزش ها ۱۴ درصد و مورد تایید دیگران ۱۷ درصد بوده، مقدار۲R نشان مي‌دهد كه در كل مدل پژوهش توانسته است ۲۳ درصد از واريانس هویت دینی را تبيين كند. كميت خطاي مدل (۸۸/۰) نشان دهنده مقدار واريانس متغيري است كه متغيرهاي متقدم مدل آن را تبيين نكرده‌اند. با مجذور كميت خطا (E) واريانس تبيين نشده بدست مي‌آيد كه در اين مدل ۷۷/۰ است به عبارت ديگر ۷۷ درصد از واريانس هویت دینی را مدل تبيين نكرده است.
جدول ۱-محاسبه اثر مستقيم و غير مستقيم عوامل موثر بر هویت دینی
۳۳۱/۰ => (هویت دینی)  (هماهنگی ارزش های گروهی) اثرات مستقيم
۱۴۵/۰ => (هویت دینی)  (درونی کردن ارزش ها)
۱۶۶/۰=> (هویت دینی)  (مورد تایید دیگران)
(هویت دینی)  (هماهنگی ارزش های گروهی)( (مورد تایید دیگران)
(۰۸۶/۰)=(۳۳۱/۰) (۲۶۲/۰)=> اثرات غير مستقيم
۶۴۲/۰ كل اثر مستقيم
۰۸۶/۰ كل اثر غيرمستقيم
۷۲۸/۰ كل اثر علي
۰٫۷۷ = ¬¬¬¬¬ ۰٫۸۸ = E= 0.23 = 0.23+0.77=1 1 = +
همانطور كه در جدول ۲- ملاحظه مي‌شود. مجموع كل اثر علي متغيرهاي مستقل بر هویت خانوادگی ۸۸ درصد بوده كه از اين مقدار ۶۰ درصد اثر مستقيم و ۲۸ درصد اثر غيرمستقيم مي‌باشد. اين بدان معني است كه متغيرهاي مستقل مورد استفاده در اين پژوهش بدون واسط اثرات بيشتري بر روي متغير وابسته داشته‌اند. تاثير علي مستقيم متغيرهاي پايگاه اجتماعي و اقتصادي ۹ درصد، هماهنگی ارزش های گروهی ۲۰ درصد، و رضایت فرد از خود ۳۰ درصد بوده، مقدار۲R نشان مي‌دهد كه در كل مدل پژوهش توانسته است ۳۹ درصد از واريانس هویت خانوادگی را تبيين كند. كميت خطاي مدل (۷۸/۰) نشان دهنده مقدار واريانس متغيري است كه متغيرهاي متقدم مدل آن را تبيين نكرده‌اند. با مجذور كميت خطا (E) واريانس تبيين نشده بدست مي‌آيد كه در اين مدل ۶۱/۰ است به عبارت ديگر ۶۱ درصد از واريانس هویت خانوادگی را مدل تبيين نكرده است.
جدول ۲- محاسبه اثر مستقيم و غير مستقيم عوامل موثر بر هویت خانوادگی
۰۹۲/۰ => (هویت خانوادگی)  (پايگاه اجتماعي و اقتصادي) اثرات مستقيم
۳۰۳/۰ => (هویت خانوادگی)  (رضایت فرد از خود)
۲۰۱/۰ => (هویت خانوادگی)  (هماهنگی ارزش های گروهی)
(هویت خانوادگی) => ( رضایت فرد از خود)( پايگاه اجتماعي و اقتصادي)
(۰۶۰/۰)=(۳۰۳/۰) (۱۹۷/۰) اثرات غير مستقيم
(هویت خانوادگی)  ( رضایت فرد از خود) (مورد تایید دیگران)
(۱۳۳/۰)= (۳۰۳/۰) (۴۴۰/۰)=>
(هویت خانوادگی)  ( رضایت فرد از خود) (درونی کردن ارزش ها)
(۰۳۴/۰)=(۳۰۳/۰) (۱۱۴/۰) =>
(هویت خانوادگی) (هماهنگی ارزش های گروهی)  (مورد تایید دیگران)
(۰۵۲/۰)=(۲۰۱/۰) (۲۶۲/۰) =>
596/0 كل اثر مستقيم
۲۷۹/۰ كل اثر غيرمستقيم
۸۷۵/۰ كل اثر علي
۰٫۶۱ = ¬¬¬¬¬ ۰٫۷۸ = E= 0.39 =
0.39+0.61=1 1 = +

همانطور كه در جدول ۳- ملاحظه مي‌شود. مجموع كل اثر علي متغيرهاي مستقل بر هویت ملی ۳۷ درصد بوده كه از اين مقدار ۲۸ درصد اثر مستقيم و ۹ درصد اثر غيرمستقيم مي‌باشد. اين بدان معني است كه متغيرهاي مستقل مورد استفاده در اين پژوهش بدون واسط اثرات بيشتري بر روي متغير وابسته داشته‌اند. تاثير علي مستقيم متغيرهاي پايگاه اجتماعي و اقتصادي ۱۶ درصد، مورد تایید دیگران ۱۲ درصد و هماهنگی ارزش های گروهی ۳۳ درصد بوده، مقدار۲R نشان مي‌دهد كه در كل مدل پژوهش توانسته است ۲۲ درصد از واريانس هویت ملی را تبيين كند. كميت خطاي مدل (۸۸/۰) نشان دهنده مقدار واريانس متغيري است كه متغيرهاي متقدم مدل آن را تبيين نكرده‌اند. با مجذور كميت خطا (E) واريانس تبيين نشده بدست مي‌آيد كه در اين مدل ۷۸/۰ است به عبارت ديگر ۷۸ درصد از واريانس هویت ملی را مدل تبيين نكرده است.

جدول ۳- محاسبه اثر مستقيم و غير مستقيم عوامل موثر بر هویت ملی
۱۶۷/۰- => (هویت ملی)  (پايگاه اجتماعي و اقتصادي) اثرات مستقيم
۱۲۲/۰ => (هویت ملی)  (مورد تایید دیگران)
۳۲۹/۰ => (هویت ملی)  (هماهنگی ارزش های گروهی)
(هویت ملی) (هماهنگی ارزش های گروهی)  (مورد تایید دیگران)
(۰۸۶/۰)=(۳۲۹/۰) (۲۶۲/۰) => اثرات غيرمستقيم
۲۸۴/۰ كل اثر مستقيم
۰۸۶/۰ كل اثر غيرمستقيم
۳۷۰/۰ كل اثر علي
۰٫۷۸ = ¬¬¬¬¬ ۰٫۸۸ = E= 0.22 =
0.22+0.78=1 1 = +

همانطور كه در جدول ۴- ملاحظه مي‌شود. مجموع كل اثر علي متغيرهاي مستقل بر هویت اجتماعی ۸۴ درصد بوده كه از اين مقدار ۶۴ درصد اثر مستقيم و ۲۰ درصد اثر غيرمستقيم مي‌باشد. اين بدان معني است كه متغيرهاي مستقل مورد استفاده در اين پژوهش بدون واسط اثرات بيشتري بر روي متغير وابسته داشته‌اند. تاثير علي مستقيم متغيرهاي درونی کردن ارزش ها ۱۳ درصد، رضایت فرد از خود ۱۳ درصد و هماهنگی ارزش های گروهی ۳۸ درصد بوده، مقدار۲R نشان مي‌دهد كه در كل مدل پژوهش توانسته است ۳۷ درصد از واريانس هویت اجتماعی را تبيين كند. كميت خطاي مدل (۸۰/۰) نشان دهنده مقدار واريانس متغيري است كه متغيرهاي متقدم مدل آن را تبيين نكرده‌اند. با مجذور كميت خطا (E) واريانس تبيين نشده بدست مي‌آيد كه در اين مدل ۶۳/۰ است به عبارت ديگر ۶۳ درصد از واريانس هویت اجتماعی را مدل تبيين نكرده است.

جدول ۴- محاسبه اثر مستقيم و غير مستقيم عوامل موثر بر هویت اجتماعی
۱۲۷/۰ => (هویت اجتماعی)  (درونی کردن ارزش ها) اثرات مستقيم
۱۳۴/۰ => (هویت اجتماعی)  (رضایت فرد از خود)
۳۷۹/۰ => (هویت اجتماعی)  (هماهنگی ارزش های گروهی)
(هویت اجتماعی)  (رضایت فرد از خود)  (پايگاه اجتماعي و اقتصادي)
(۰۲۶/۰)=(۱۳۴/۰) (۱۹۷/۰) => اثرات غیر مستقيم
(هویت اجتماعی)  (رضایت فرد از خود)  (مورد تایید دیگران)
(۰۶۰/۰)=(۱۳۴/۰) (۴۴۰/۰) =>
(هویت اجتماعی)  (رضایت فرد از خود)  (درونی کردن ارزش ها)
(۰۱۵/۰)=(۱۳۴/۰) (۱۱۴/۰) =>
(هویت اجتماعی) (هماهنگی ارزش های گروهی)  (مورد تایید دیگران)
(۰۹۹/۰)=(۳۷۹/۰) (۲۶۲/۰) =>
640/0 كل اثر مستقيم
۲۰۰/۰ كل اثر غيرمستقيم
۸۴۰/۰ كل اثر علي
۰٫۶۳ = ¬¬¬¬¬ ۰٫۸۰ = E= 0.37 =
0.37+0.63=1 1 = +

چکیده
این تحقیق با هدف بررسی عوامل موثر بر شکل گیری هویت اجتماعی دانش آموزان متوسطه شهر نیشابور از سه بعد دینی ، خانوادگی و ملی شکل گرفته است. فرضیات اصلی این تحقیق عبارتند از : جنس، پایگاه اقتصادی – اجتماعی ، میزان رضایت از خود ، درونی شدن ارزشها ، هماهنگی ارزشهای گروهی ، تایید دیگران که بر هویت اجتماعی دانش آموزان موثر می باشند .
این تحقیق به شیوه پیمایشی انجام شده و از تکنیک پرسشنامه برای جمع آوری داده ها استفاده شده است . جامعه آماری تمام دانش آموزان پایه اول و دوم و سوم متوسطه نیشابور (۱۵۳۳۶ نفر) می باشند . حجم نمونه ۳۷۵ نفر شد که ۱۹۰ نفر دانش آموز پسر و ۱۸۵ نفر دانش آموز دختر را در بر می گیرد . شیوه نمونه گیری قشر بندی است که نمونه ها از رشته های عمومی ، انسانی ، تجربی ، ریاضی ، فنی و حرفه ای و کار و دانش به تفکیک جنس و پایه تحصیلی به صورت تصادفی انتخاب شده است . تجزیه و تحلیل داده ها با استفاده از t-test و ضریب همبستگی پیرسون و تحلیل چند متغیری (رگرسیون چندگانه) و تحلیل مسیر صورت گرفته است .
نتایج تحقیق نشان داد که بین متغیرهای مستقل (میزان رضایت از خود ، درونی شدن ارزشها، هماهنگی ارزشهای گروهی و تایید دیگران ) با متغیر وابسته هویت اجتماعی و سه بعد آن (ملی ، دینی، خانوادگی) رابطه معنا دار مثبت وجود داشت . یعنی با افزایش متغیرهای مستقل متغیر وابسته هم افزایش می یابد . و بین متغیر پایگاه اقتصادی- اجتماعی با هویت اجتماعی رابطه معناداری وجود نداشت . ولی با بعد ملی رابطه معنا دار و معکوس و با بعد خانوادگی رابطه معنادار و مثبت وجود داشت . یعنی هر چه پایگاه اقتصادی – اجتماعی والدین بالاتر باشد ، هویت ملی آنان ضعیف تر و هویت خانوادگی آنها ، قوی تر می شود . بین متغیر جنس با هویت اجتماعی رابطه معنادار وجود نداشت ولی با بعد دینی رابطه معنا دار وجود داشت . بدین معنا که : دختران هویت دینی قوی تری نسبت به پسران داشتند .

کلید واژه ها : جنس ، پایگاه اقتصادی – اجتماعی ، درونی شدن ارزشها ، هماهنگی ارزشهای گروهی ، تایید دیگران ، رضایت از خود ، هویت اجتماعی ، هویت دینی ، هویت خانوادگی ، هویت ملی

۱ـ۱ مقدمه
آنچه موجب شد تا پژوهش فعلي با اين عنوان در خصوص دانش آموزان متوسطه انجام شود، به دليل اشتغال به تدریس (نگارنده) در مقطع متوسطه شهرستان نيشابور است که مدام شاهد نگراني هاي همكاران فرهنگي و همچنين مراجعات مكرر اوليا و اظهار نگراني از وضعيت تحصيلي و اخلاقي فرزندانشان ، بودم و با توجه با اينكه همگي دبيران و اوليا به اتفاق معتقد بودند كه نسل فعلي با نسلهاي قبلي بسیار متفاوت مي باشد و يك شكاف نسلي عميق احساس مي كردند و از طرفي مشاهده برخي از رفتارها و حركات و گرايشات در كلاس هاي درس ، مرا بر آن داشت تا در زمينه هويت اجتماعي آنان و مسائل تأثير گذار بر آن به صورت جدي به مطالعه بپردازم و بدین صورت زمينه تحقيق حاضر فراهم شد.
در اين فصل مسأله تحقيق مطرح و اهميت و ضرورت آن بيان مي شود و سپس اهداف تحقيق، محدوده زماني و مكاني و پيشينه تحقيق عنوان مي شود، و در نهايت به موانع و تنگناهاي تحقيق پرداخته مي شود.
۱ـ۲ عنوان تحقيق:
بررسي عوامل موثر بر شكل گيري هويت اجتماعي دانش آموزان متوسطه شهر نيشابور در سال تحصيلي
۸۶ ـ ۸۵

۱ـ۳ بيان مسأله
در طي مطالعات مقدماتي و مصاحبه هاي اكتشافي با مسئولين آموزش و پرورش، اوليا ، مربيان، دبيران و دانش آموزان، نتايج بدست آمده نشان داد که ، برخي از دانش آموزان ارتباط چنداني با خانواده هايشان نداشتند ، نسبت به انجام فرايض ديني توجه جدي از خودشان نشان نمي دادند و برخی به آئین مسیحیت گرایش داشتند ، به آداب و رسوم ملي اهميت نمي دادند و حتي زندگي در كشورهاي ديگر را ترجيح مي دادند كه اينها خود نشان از ضعف هويت خانوادگي، ديني و ملي آنان بود . انجام برخي از حركات و نوع آرايشها در هر دو جنس مسئله هويت جنسي آنان را هم خدشه دار نموده است. عدم رضايت از خود، خانواده‌، كشور، دين و … باعث سست شدن هويت اجتماعي برخي از دانش آموزان شده است که نتايج اين ضعف هويتي عبارتند از: بي انگيزگي نسبت به مسائل آموزشي، گستردگي ناهنجاري هاي اخلاقي، بي نظمي و بي انضباطي، نگراني ، نا اميدي و…. حال براي محقق اين سئوالات و يافتن جوابي براي اينها مطرح است :
۱ـ چه عواملي بر شكل گيري هويت اجتماعي دانش آموزان مؤثر است؟
۲ـ آيا ميزان رضايت از خود بر هويت اجتماعي دانش آموزان تأثير دارد؟
۳ـ آيا پايگاه اقتصادي ـ اجتماعي والدین بر هويت اجتماعي دانش آموزان مؤثر است؟
۴ـ آيا جنس دانش آموزان با هويت اجتماعي آنان رابطه دارد؟
۵ـ آيا میزان دروني شدن ارزشها در دانش آموزان با هويت اجتماعي آنان مرتبط است؟
۶ـ آيا هماهنگي ارزش هاي گروهي بر هويت اجتماعي دانش آموزان تأثير مي گذارد؟
۷ـ آيا مورد تأييد ديگران بودن با هويت اجتماعي دانش آموزان ارتباطي دارد؟
۱ـ۴ اهميت و ضرورت تحقيق
از آن جا كه بحران هويت از سالهاي نوجواني آغاز مي شود و بخش عظيمي از دانش آموزان دبيرستاني، در اين سنين قرار گرفته اند و با توجه به نگراني هايي كه در زمينه علايق و گرايشات و رفتار هاي دانش آموزان مشاهده مي شود و از آن جا كه بخش مهمي از وجود دانش آموزان را هويت آنان تشكيل مي دهد و زندگي فردي و اجتماعي آنها نیز متأثر از اين مسئله است ، آنان در جستجوي هويت مي باشند و موقعيت مبهم دانش آموزان دبيرستاني،در فرهنگ و جامعه معاصر، اين نتيجه را براي آنها در بر دارد كه فرصتي را به منظور آزمودن شيوه هاي مختلف زندگي به آنها مي دهد، تا آنها تصميم بگيرند كه چه الگو هاي رفتاري، ارزشي و نگرشي بهتر مي تواند نياز هاي آنها را تأمين نمايد. در برخورد با دانش آموزان در كلاس هاي درسي يا مشاوره هاي فردي با دانش آموزان ، دریافتم که گرايش به آئين مسيحيت و زندگي در كشورهاي ديگر را صرفاً به خاطر احساس آزادي بيشتر براي رفع نياز هايشان ابراز مي كنند. همچنين مصرف مشروبات الكلي، قليان و سيگار، ارتباطات جنسي و … را صرفاً در راستاي رفع نياز هایشان ارزيابي مي کردند و اين مسئله هويت ديني، ملي و خانوادگي آنان را خدشه دار نموده است و بخش عظيمي از جمعيت انساني كه بايد در جهت آبادانی و حفظ آرمانها و ارزشهاي كشور، آموزشهاي لازم را ببينند و در آينده به خدمت گرفته شوند، به نحو احسن و شايسته مورد استفاده قرار نمي گيرند.
در جهان امروز ((وضعیت و جایگاه هر کشوری با توجه به ساختار ، روند ، ماهیت و عملکرد دو عامل زیر مشخص می شود : ۱- ماهیت ساختاری و عملکرد ارکان و عناصر اصلی و تشکیل دهنده ی نظام اجتماعی آن کشور ۲- شرایط و موقیت منطقه و جهان در ارتباط با آن کشور . در ارتباط با عامل اول باید گفت که عناصر و ارکان اصلی جامعه ی ما به خاطر ناهمگونی ساختاری آنها ، زمینه های نامطلوبی را برای تحول ، توسعه و تکامل اجتماعی فراهم کرده است . این واقعیت زمینه ی مناسب را برای شکل گیری روابط اجتماعی عادلانه ، تقسیم کار اجتماعی عادلانه ، توزیع امکانات و امتیازات اجتماعی بر پایه ضوابط و قوانین مدون و انسانی فراهم ننموده است )) ( سیف اللهی ، ۱۳۸۱ : ۱۶۷) بنابراین زمینه برای ظهور و بروز بحران های گوناگون در جامعه فراهم می باشد .
لذا ضرورت بررسي عوامل مؤثر بر شكل گيري هويت اجتماعي دانش آموزان به شدت احساس مي شود كه در اين تحقيق به آن پرداخته مي شود.
۵ـ۱ اهداف تحقيق
اهداف تحقيق حاضر عبارتند از:
ـ شناسایی عوامل موثر بر شكل گيري هويت اجتماعي دانش آموزان متوسطه شهر نیشابور
ـ بررسي میزان همبستگی عوامل موثر بر شکل گیری هويت اجتماعي از ابعاد : ملی ، دینی و خانوادگی
– یافتن و ارائه راه حل برای بهبود هویت اجتماعی دانش آموزان متوسطه شهر نیشابور
۶ـ۱ محدوده زماني و مكاني تحقيق
تحقيق حاضر در محدوده مكاني شهر نيشابور انجام شده است و از نظر زماني ، سال تحصيلي ۸۶ ـ ۸۵ را مد نظر دارد .
۷ـ۱ مروري بر مطالعات پيشين
در اين قسمت مروري داريم بر تحقيقاتي كه در زمينه هويت اجتماعي در داخل و خارج ايران صورت گرفته اند.
۱ـ۷ـ۱ تحقيقات انجام شده داخلي
ـ عبدالرسول كريمي در سال ۱۳۷۵ در تحقيقي با عنوان «بررسي رابطه بين عزت نفس و هويت يابي در نوجوانان ۱۸ـ۱۵ ساله در شهر تهران» با استفاده از روش پيمايشي، از بين كليه دانش آموزان مقطع متوسطه شهر تهران كه در سال تحصيلي ۷۵ـ۷۴ به تحصيل اشتغال داشتند، از طريق نمونه گيري خوشه اي ۲۰۰ نفر از دانش آموزان دختر و پسر از نواحي ۱۸،۷،۴،۲ را به طور تصادفي انتخاب نمود.
ابزار تحقيق دو فرم پرسشنامه هويت شخصي و پرسشنامه عزت نفس كوپر اسميت بود كه به آزمودني ها داده شد تا با توجه به شرايط خود، آزمون ها را تكميل نمايند. نتايج نشان داد كه ميان توزيع آزمودني هاي دختر و پسر از نظر اهميت هويت جنسي با توجه به عزت نفس شان تفاوت وجوددارد.
ميان توزيع آزمودني هاي دختر و پسر از نظر توجه و عمل به ارزش هاي اخلاقي تفاوت وجود نداشت. دانش آموزان دختر و پسر با عزت نفس بالا و پايين از نظر هويت مذهبي تفاوت نداشتند و بين توزيع آزمودني هاي دختر و پسر از نظر ايجاد ارتباط با همسالان و طرز ديد نسبت به خود و عزت نفس آنها تفاوت وجود داشت .
ـ پور جبلي در تحقيقي تحت عنوان « بررسي عوامل موثر بر شكل گيري هويت اجتماعي و فرهنگي نوجوانان اروميه» در سال ۱۳۷۹ با استفاده از روش پيمايش و با انتخاب يك نمونه ۳۸۳ نفري از نوجوانان شهر اروميه كه در گروه سني ۱۸ـ ۱۲ ساله قرار داشتند، با رويكرد تئوري پيتر بورك به بررسي ۴ عامل خانواده، مدرسه، گروه دوستان و رسانه هاي تصويري به بررسي هويت اجتماعي و فرهنگي نوجونان پرداخت. وي در تحقيق خود به اين نتيجه رسيد كه بين عوامل خانواده، مدرسه، دوستان و رسانه هاي تصويري با شكل گيري هويت اجتماعي و فرهنگي نوجوانان رابطه مثبت و معنا دار وجود دارد.
ـ فاطمه رئيسي در سال ۱۳۷۶ در تحقيقي با عنوان «بررسي تأثير مشاوره گروهي بر كاهش بحران هويت نوجوانان دختر مقطع متوسطه شهر اصفهان» با استفاده از روش نيمه آزمايشي و استفاده از طرح گروه كنترل نا برابر به اين موضوع مي پردازد. وي با روش خوشه اي چند مرحله اي از بين نواحي آموزش و پرورش اصفهان، نواحي ۳و۴ را انتخاب و سپس از بين مدارس اين دو ناحيه، دو مدرسه را به صورت تصادفي انتخاب مي كند. نمونه آماري اين تحقيق را ۴۰ نفر از دانش آموزان دختر تشكيل مي دهند و سپس از اعضاي داوطلب جهت شركت در مشاوره گروهي ثبت نام به عمل مي آورد و سپس دانش آموزان به صورت تصادفي به دو گروه گواه و آزمايش تقسيم می شوند . ابزار جمع آوري اطلاعات در اين پژوهش تست هاي هويت شخصي است . نتايج تحقيق نشان مي دهد كه مشاوره گروهي در كاهش بحران هويت نوجوانان دختر شهر اصفهان مؤثر بوده است.
ـ محمد باقر آخوندي در سال ۱۳۷۷ در مطالعه اي با عنوان «بررسي هويت ملي و مذهبي جوانان مشهدي و تأثير روابط اجتماعي بر آن» با استفاده از روش تحقيق پيمايش و تكنيك جمع آوري اطلاعات از طريق مصاحبه هاي عميق و پرسشنامه از بين جوانان ۲۴ـ ۱۸ ساله ساكن مشهد، اين تحقيق را انجام داده است . وي با انتخاب يك نمونه ۴۶۴ نفري از سطح مناطق ده گانه شهر، به نتايج زير دست يافت:
الف) ۵۲ درصد كل پاسخ گويان بيش از ۶۰ درصد با تيپ ايده ال هويت ملي هماهنگي دارند. همچنين پايبندي نظري به مذهب و مليت بيش از پايبندي عملي به آن هاست.
ب) پس از انجام تحليل رگرسيون و تحليل مسير داده ها، روشن شد كه حركت جوانان و اعضای خانواده هايشان در مراسم ملي مذهبي، گفتگو پيرامون مذهب و تأييد مستمر آن در خانواده، اهميت دادن به نظرات خانواده و دوستان، مشورت با خانواده و تماشاي برنامه هاي ايراني تلويزيوني، بر هويت ملي مذهبي تأثير مستقيم دارد . همچنين وضعيت اقتصادي جوانان، تماشاي فيلم و سريال هاي خارجي تلويزيون و تماشاي فيلم هاي سينمايي از طريق ويدئو و … بر هويت ملي و مذهبي تأثير معكوس داشتند .
– مريم سروش در سال ۱۳۸۰ در تحقيقي با عنوان «بررسي عواملي فرهنگي، اجتماعي مؤثر بر هويت مذهبي جوانان شهر شيراز» با استفاده از روش پيمايش و انتخاب يك نمونه ۴۰۰ نفري از جوانان ۳۵ـ ۱۹ ساله شهر شيراز به نتايح زير دست يافت:
ميزان مذهبي بودن والدين و دوستان، ميزان دنيا گرايي و جنسيت مهمترين متغير هايي بوده اند كه بصورت مستقيم بر هويت مذهبي تأثير داشته اند. بقيه متغير ها از جمله ميزان رضايت مندي سياسي، ميزان جهاني شدن و وضعيت تأهل بصورت غير مستقيم مؤثر بوده اند.
نتايج تحليل چند متغيره و تحليل مسير نشان مي دهد كه اثرات مستقيم بر هويت مذهبي در مجموع تعيين كننده تر از اثرات غير مستقيم است و جوانان بيشترين تأثير را از گروههاي دوستي و والدين خود دريافت مي كنند. ميزان دنيا گرايي به صورت منفي بر متغير وابسته تأثير داشته است. يعني هر چه ميزان دنيا گرايي فرد بيشتر باشد، هويت مذهبي او ضعيف تر است. از طرف ديگر عامل جنسي نيز در اين امر دخيل بوده يعني زنان مذهبي تر از مردان بوده اند اما اين متغير اثر زيادي نداشته است.
تحقيقات داخلي ديگري در زمينه هويت اجتماعي انجام گرديده است كه از ذکر بعضي به دليل مشابه بودن نتايج منصرف شدیم و برخي را هم به دليل مرتبط نبودن با تحقيق حاضر نیاوردیم و در این جا به برخي از عناوين آنها اشاره مي کنیم :
۱ـ آلمال، ۱۳۷۵، عوامل موثر بر شكل گيري هويت فرهنگي دانش آموزان سال سوم دبيرستان منطقه ۵ شهر تهران
۲ـ سكينه طالبي، ۱۳۷۸، تحول هويت ملي دانش آموزان دختر دوره تحصيلي ابتدايي، راهنمايي و متوسطه شهر تهران.
۳ـ طاهره كيذقان، ۱۳۸۰، بررسي عوامل مؤثر بر هويت اجتماعي زنان شهر شيراز.
۴ـ جواد اسماعيلي، ۱۳۷۶، مقايسه بحران هويت در دانش آموزان تيز هوش و عادي پايه سوم راهنمايي و اول دبيرستان منطقه ۱۲ تهران.
۵ـ محمد رضا ارشد خرگردي، ۱۳۸۱، عوامل موثر بر بحران هويت در بين دانشجويان كارشناسي دانشگاه تبريز.
۶ـ عبد اللهي، ۱۳۷۵، بررسي هويت جمعي موجود در بين جمعيت شهری، روستايي و ايلي ايران.
۷ـ محمدي روزبهاني، ۱۳۷۷، بررسي روابط نظام ارزشي و رشد اخلاقي با هويت يابي در دانشجويان دانشگاه شهيد چمران اهواز.
۸ـ راستگو مقدم، ۱۳۷۶، بررسي تحول هويت شغلي از نوجواني تا جواني و ارتباط آن با پيشرفت تحصيلي.
۹ـ فيض درگاه، ۱۳۷۴، بررسي هويت دختران نوجوان با تأكيد بر هويت شغلي در اواخر نوجواني.
۱۰ـ دارابي، ۱۳۷۶، هويت يابي دانش آموزان فاقد و داراي پدر در بين دانش آموزان دبيرستاني تهران.
۲ـ۷ـ۱ تحقيقات انجام شده خارجي
مطالعه فيليپ ميلمان در سال ۱۹۷۹ روي پسران، قبل از رفتن به دانشگاه در سن ۱۸ـ ۱۲ و مردان جوان در سن ۲۴ـ ۲۱ ساله نشان داد كه اغلب نوجوانان ۱۵ـ ۱۲ ساله يا هويت شان شكل گرفته و گسترش يافته و يا خاتمه يافته بود. در اين سن بسياري از نوجوانان تمايلي نداشتند كه فكر كنند چه كسي هستند؟ يا ايده اي نداشته و يا مي دانستند كه هر ايده اي كه دارند احتمالاً تغيير مي كند. ديگر نوجوانان ممكن است چيزي را كه دوست دارند بگويند. مثلاً من مي خواهم مانند پدرم يك پزشك بشوم. به هر حال روشن است كه آنها هر گز رفتاري از خودشان نداشته اند، بلكه هويتي را كه دارند توسط والدين يا مردم براي آنها حدس زده شده است و دچار حالتهاي پيش ساخته كه شامل يك تعهد بودن است، شده اند. پيشرفت به طرف هويت از ۱۸ سالگي شروع مي شود. اين قانوني شدن در افراد يك بحران آزمايشي جاري يا فعاليت جستجوي هويت است و احتمالاًٌ داخل شدن در حالتهاي قانوني يك نشانه خوب براي فرد است. اگر فرد بتواند پاسخ به سوالات بر انگيخته را پيدا كند، به حالتهاي وصول هويت حركت مي كند. در مطالعه ميلمان تنها ۲۰% افراد ۱۸ ساله و ۴۰ درصد دانشجويان و فقط بيش از نيمي از افراد ۲۴ ساله به حالت هاي وصول هويت رسيده اند.
ـ اليزابت هيلمن در تحقيقي با عنوان «ستيز براي خود، قدرت و هويت در دختران نوجوان» با استفاده از روش ميداني و مطالعه كيفي و بر اساس مشاهده عميق و مستقيم رفتار هاي نوجوانان در فضاي مدرسه به بررسي مسائل شكل گيري هويت در ميان دختران نوجوان دبيرستاني در منطقه اي فقير نشين در انگلستان پرداخته است البته رويكرد اين پژوهش به مسأله هويت فردي اريكسون و نيز نظرات فمنيستي بوده است. در اين پژوهش به بررسي مشكلات ويژه دختران نوجوان براي شكل دادن به هويتشان بصورتي محكم و قدرتمند براي بزرگسالي پرداخته شده است. در اين راستا تأييد هويتي كه از طريق شكل ظاهري تعريف مي شود، تأثيرات رسانه اي داخلي و تأئيد كم خانواده و اجتماع بر شكل گيري هويت، مورد بحث قرارگرفته است. نويسنده بر اين تصور است كه الگوهايي كه رسانه ها و نيز اجتماع به اين دختران براي شكل دادن به هويتشان ارائه مي دهند، بسيار سطحي و بي محتوا است نه الگويي محكم و قدرتمند براي داشتن هويتي كارا و مفيد در بزرگسالي و در اين ميان نقش خانواده دراين شكل گيري ، كم رنگ و ضعيف مي باشد. او با تشريح اين مسائل در نهايت اين موضوع را مطرح مي كند كه در قبال تأثير زياد و همه گير الگو هاي پست مدرني كه اجتماع و رسانه ها براي دختران عرضه مي كنند، مدرسه و معلمان مي توانند نقش مؤثري در تشويق اين دختران نوجوان براي دستيابي به هويتي قوي، محكم، فعال و كار آمد داشته باشد.
ـ يانگ هنگ در تحقيقي با عنوان «مقايسه در جريان انتقال سياسي؛ تعامل عقايد ترقي خواه و هويتهاي اجتماعي» در سال ۱۹۹۷ با استفاده از روش پيمايش و جمع آوري اطلاعات از طريق پرسشنامه با انتخاب ۲۴۲ دانش آموز در هنگ كنگ به بررسي روابط بين ادراك گروهي و نظريه هاي ضمني افراد راجع به سازگاري منش يا خصوصيات انسان مي پردازد. نظريه هاي ضمني، هويتهاي اجتماعي و مقوله بندي گروهي ارزيابي شد و نتايج زير بدست آمد:
۱ـ افرادی كه معتقد بودند خصوصيات انسان كامل است (نظريه پردازان ضمني) ممكن است گروه را بعنوان يك ماهيت ببينند و بنابراين به مقايسه اجتماعي بپردازند، تا تمايز بين گروه ها را دريابند.
ـ در مقابل افرادي كه معتقدند انسان از خصيصه سازگاري برخوردار است (نظريه پردازان ترقي خواه) بر جنبه هاي پويايي گروه هاي اجتماعي تأكيد داشتند (مانند اهداف گروه) و از اين رو احتمالاً كمتر به مقايسه اجتماعي توجه دارند.
ـ بر اساس تحقيقات اسكو كه تكوين هويت در جوانان نروژي را با جوانان ديگر اروپا و آمريكاي شمالي مورد مطالعه و مقايسه قرار داده است، نتايج زير بدست آمده است.
ـ نقل داستانها در تكوين هويت اخلاقي نقش مهمي را ايفا مي كند و نقل داستانها توسط مادر از نقل داستانها توسط پدر مؤثر تر است. در ارتباط با نداي اخلاقي، آنها دو ندا را از هم تفكيك مي كنند كه يكي را نداي عدالت؛ و ديگري را نداي مراقبت؛ مي نامند و معتقدند كه در پايان جواني اين دو ندا با هم تركيب مي شوند و هويت اخلاقي را مي سازند. وي در مورد تأثير رفتارهاي والدين در تكوين هويت به اين نتيجه رسيد، كه رفتارهاي تسهيل گرانه و محبت آميز، توأم با بحث و مبارزه طلبي بيش از رفتار هاي تسلط جويانه و همچنين اغماض گرانه در تكوين هويت مؤثرند.
در ارتباط با دو جنس در تكوين هويت و مقابله با استرس، آنها به اين نتيجه رسيده اند كه تركيب مادرسخت گير وپدرسهل گيرمناسبترين شرايط را براي تكوين خود در دختران فراهم مي كند. در مقابله با استرس، پسران بيشتر از روش هاي فعالانه بر طرف كردن عامل استرس يا انكار آن و دختران بيشتر از روشهاي منفعلانه و عاطفي و كمك گرفتن از ديگران استفاده مي كنند.
به علاوه دختران بيشتر تحت تأثير استرس قرار مي گيرند و آنرا بزرگتر ارزيابي مي كنند.
برخي از تحقيقات خارجي كه در زمينه هويت اجتماعي انجام شده است و به دليل مرتبط نبودن با تحقيق حاضر به ذكر نام آنها بسنده مي كنيم:
ـ آنتوني رودريگر ۱۹۹۷ گفتمانهاي فرهنگي و حفظ هويت هنديها در معبد هايندو
ـ نينگ يانگ ۱۹۹۷ بحران فرهنگي و ساخت هويت
ـ لوتاتن ۱۹۹۸ بررسي جنبه هاي هويت اجتماعي در زنان و مردان آلمان
ـ ماياسكوسكي ۱۹۹۷ پيش بيني كنندگان هويت اجتماعي فمنيسيم
چريل اسنفورت ۱۹۹۸ تأثير متغيرهاي خانواده وقوميت بر توسعه هويت
۳ـ۷ـ۱ نتيجه گيري از تحقيقات انجام شده داخلي و خارجي:
آن چه كه از مطالعه تحقيقات انجام شده در تحقيق حاضر استفاده شده است عبارتند از:
ـ نقش خانواده، مدرسه، دوستان و رسانه هاي تصويري در بررسي هويت اجتماعي دانش آموزان
ـ نقش پايگاه اقتصادي – اجتماعي نوجوانان در شكل گيري هويت اجتماعي
آن چه تحقيق حاضر را از ساير تحقيقات متمايز مي كند به شرح ذيل مي باشد:
اولاً اين تحقيق براي اولين بار در شهر نيشابور و بويژه در خصوص هويت اجتماعي دانش آموزان متوسطه انجام مي شود.
ثانياً دراين تحقيق از متغير هايي مثل: دروني شدن ارزشها، هماهنگي ارزشهاي گروهي، ميزان رضايت و تأييد ديگران به منظور سنجش عوامل مؤثر بر شكل گيري هويت اجتماعي دانش آموزان در غالب نظريه پردازان كنش متقابل نمادي بويژه نظرات ميد وكولي و نظریات پارسونز و پیتربورک مورد بررسي قرار مي گيرد.
۸ـ۱ تعاريف مفهوم هويت
بديهي است كه بايد كار را از بنيادي ترين پرسش ها آغاز كنيم. هويت چيست و هويت اجتماعي كدام است؟ هويت اجتماعي خصيصه همه انسانها به عنوان موجوداتي اجتماعي است. واژه هويت، جهاني از موجودات، اشياء و مواد را در بر مي گيرد كه از مقوله محدود بشريت گسترده تر است. به همين لحاظ، معاني عمومي واژه هويت ارزش آن را دارند كه به آنها توجه كوتاهي بشود و به اين ترتيب مبنايي براي بررسي مشخص ما از هويت اجتماعي بدست بدهند.
در فرهنگ معین هویت اینگونه تعریف شده است : هویت یعنی ۱ – ذات باری تعالی ۲- هستی ، وجود ۳- آنچه موجب شناسایی شخص باشد ۴- ((حقیقت جزئیه )) یعنی هرگاه ماهیت با تشخص لحاظ و اعتبار شود هویت گویند.و گاه هویت به معنی وجود خارجی است و مواد تشخص است .
با رجوع به فرهنگ لغات انگليسي اكسفورد در مي يابيم كه واژه هويت يا Identity ريشه در زبان لاتين دارد. (identities كه از idem يعني «مشابه ويكسان» ريشه مي گيرد) و دو معناي اصلي دارد. اولين معناي آن بيانگر مفهوم تشابه مطلق است: (اين با آن مشابه است). معناي دوم آن به مفهوم تمايز است كه با مرور زمان سازگاري و تداوم را فرض مي گيرد.
مفهوم هويت به طور همزمان ميان افراد يا اشياء دو نسبت محتمل برقرار مي سازد، از يك طرف مشابهت و از طرف ديگر تفاوت. فعل شناسايي به ضرورت ، لازمه هويت است. هويت به خودي خود «دم دست» نيست، بلكه همواره بايد تثبيت شود. اين به فهرست ما دو معني ديگر اضافه مي كند. طبقه بندي كردن اشياء و افراد و مرتبط ساختن خود با چيزي يا كسي ديگر. به طور مثال يك دوست، يك قهرمان، يك حزب و… . هريك از اين معاني جايگاه هويت را در افت و خيز عمل و فرآيند ، معين مي كند. همه افراد هر دو كار را انجام مي دهند. علاوه بر آن، معني دوم در بافت روابط اجتماعي بر درجه اي از بازتابي بودن دلالت دارد. در واقع هويت را صرفاً مي توان همچون يك فرآيند فهم كرد. هويت اجتماعي شخص، هيچ گاه يك موضوع تمام و حل شده نيست. حتي با مرگ انسان تصويري از او باقي مي ماند، همواره اين امكان وجود دارد كه پس از مرگ نيز هويت شخص مورد بازنگري قرار بگيرد. (برخي هويت ها براي مثال هويت يك شهيد، تنها پس از مرگ دست يافتني است).
((از جهت تعریف عملیاتی هویت می توان چنین گفت : اگر آدمی برای پرسش های زیر پاسخ های مطمئن و متقاعد کننده ای بیابد ، در حقیقت ، هویت خویش را بازیافته است : بداند جایگاه ، منزلت و مرتبت او دقیقا چیست ؟ و چه تعریفی دارد ؟ آگاه باشد که چه پیوندها ، رشته ها و ارتباطهایی او را به خود و جهان خارج از خود متعلق می سازد ؟ درک کند که چه نقش ها ، وظایف و مسئولیت هایی در قبال خود و دیگران به عهده دارد ؟ شناخت واقع بینانه ای از توقعاتش نسبت به خود و دیگران به دست آورد . (شرفی ، ۱۳۸۱ : ۹)
چگونه مي توان هويت اجتماعي را تعريف كرد؟
هويت اجتماعي به شيوه هايي كه به واسطه آن ها جماعت در روابط اجتماعي خود ازافراد جماعت هاي ديگر متمايز مي شوند، اشاره دارد و برقراري و متمايز ساختن نظام مند نسبت هاي شباهت و تفاوت ميان افراد و جماعت هاست. شباهت ها و تفاوت ها با هم اصول پويايي هويت و كنه زندگي اجتماعي هستند.
«ارج و قرب عملي انسان ها براي يكديگر به واسطه شباهت ها و تفاوت هاي ميان آنها تعيين مي گردد.در واقع تاريخ فرهنگي نوع بشر را مي توان به منزله تاريخ مخاصمه ها و كوشش هاي مسالمت جويانه ميان اين دو مفهوم دانست.)) (زيمل، ۱۹۵۰: ۳۰). جنكيز در كتاب هويت اجتماعي خود معتقد است:
((هويت اجتماعي يك بازي است كه در آن «رو در رو بازي مي شود» هويت اجتماعي، درك ما از اين مطلب است كه چه كسي هستيم و ديگران كيستند و از آن طرف، درك ديگران از خودشان و افراد ديگر چيست. ازاين رو هويت اجتماعي محصول توافق و عدم توافق است و مي توان در باب آن نيز به چون و چرا پرداخت. ))(جنكيز، ۱۳۸۱: ۸)
علاقه عمومي نسبت به هويت ممكن است به طور عمده، بازتابي از بلا تكليفي ناشي از دگرگوني هاي سريع و تماس هاي فرهنگي باشد. با كساني روبرو مي شويم كه هويت و سرشت آن ها بر ما معلوم نيست. با اين حال دگرگوني ها مانند رويارويي زبان، مواجه ی سنت ها و شيوه هاي زندگي، تغيير شكل تقسيم كار، جريان جمعيت، فاجعه و مصيبت به هيچ رو مدرن نيستند. خود آگاهي درباره هويت اجتماعي ؛ يعني انسان بودن چيست، معناي انسان از نوع خاصي بودن چيست، آيا آدميان همان هستند كه جلوه مي كنند.