چکیده

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش مذهب در تبیین سلامت عمومی در دانشجویان صورت گرفته است. بدین منظور ۹۶ نفر از دانشجویان متأهل دانشگاه تهران در سال تحصیلی ۴۸) ۱۳۸۹ دانشجوی زن و ۴۸ دانشجوی مرد) از طریق نمونهگیری در دسترس انتخاب شده اند. در این پژوهش برای جمعآوری داده ها از مقیاس های جهت گیری مذهبی بهرامی احسان و سلامت عمومی گلدبرگ استفاده شد. در پایان نتایج تحلیل داده ها با استفاده از آزمونهای T، تحلیل واریانس، همبستگی و تحلیل رگرسیون نشان داده است که بین دو گروه دانشجویان زن و مرد از نظر متغیرهای جهت گیری مذهبی تفاوت معناداری وجود ندارد، ولی از نظر سلامت عمومی، میانگین زنان بالاتر از مردان بوده است. همچنین نتایج تحلیل رگرسیون نشان داده است که سلامت عمومی را می توان از روی جهت گیری مذهبی پیش بینی کرد.

کلید واژه ها: مذهب، روابط زناشویی، سلامت عمومی

ستاد احیا امر به معروف و نهی از منکر

استان هرمزگان

نخستین همایش اسلام و سلامت روان- بندرعباس، اسفندماه ۱۳۹۱

—————————————————————

مقدمه

دین به عنوان وجه اصلی امتیاز بشر همواره در طول تاریخ به عنوان یک بخش از زندگی انسانی بوده است و در همه ابعاد تاریخ انسان قابل ردیابی است. حتی افراد غیرمذهبی ممکن است در زمانهای بحرانی به خدا یا قدرتهای غیرطبیعی متوسل شوند. از دیدگاه روانشناسی، برخی از نظریهپردازان مانند آلپورت، ویلیام جیمز، استانلی هال و یونگ به پدیده دین و دینداری نگرشی مثبت داشتند و آن را به عنوان یک موضوع مستقل و حائز اهمیت مورد توجه قرار دادند؛ و عدهای دیگر مانند فروید و واتسون با پدیده دین برخوردی منفی داشتند

و اصالت آن را نادیده گرفتهاند. در این راستا در سالهای اخیر پژوهشهای متعددی در ارتباط با سازه مذهب و تأثیر آن بر متغیرهای مختلف روانشناختی، سازمانیافتگی شخصیت، سازشیافتگی اجتماعی فردی و اجتماعی
و درمانهای مبتنی بر معنویت صورت گرفته است (احمدی و همکاران،۲۰۰۸؛ شهبازی،۱۳۷۹؛ آک و هورن۱،۲۰۰۴؛ رودریگز و هندرسن۲،۲۰۱۰؛ ویور۳ و همکاران،۲۰۰۲؛ و آبدل- کالک۴،.(۲۰۰۸

در حوزه آکادمیک و بر اساس رویآورد آلپورت و روس(۱۹۶۷) ۵، رفتارهای مذهبی به دو صورت جهتگیریهای درونسو و برونسو۶ مشخص شده است. افراد با جهتگیری دینی برونسو از مذهب برای رسیدن به اهداف شخصی استفاده می کنند ولی افراد با جهتگیری درونسو به مذهب به عنوان یک هدف در خود مینگرند. مطالعات بعدی بر روی نظریه آلپورت نشان داده است مدل آلپورت به صورت یک مدل سه بعدی بهتر عمل می کند، بدین صورت که جهتگیری مذهبی برونسو خود شامل دو عامل مجزا و مستقل بزرگ به نام جهتگیری های برونسو-شخصی و برونسو-اجتماعی میباشد(گورسوچ و مک فرسون۷،۱۹۸۹؛ کرک پاتریک۸،.(۱۹۸۹ شکل قبلی به یک فرم از جهتگیری برونسو که شخص محور بود اشاره میکرد، در

حالی که بعداً جنبههای بیرونی اجتماعیمحور نیز مد نظر قرار گرفت (تیلیوپولوس۹ و همکاران،.(۲۰۰۷

در ارتباط با نقش دین و باورهای مذهبی بر سلامت روان تحقیقات متعددی در داخل و خارج از کشور انجام شده است. جانسن(۲۰۰۴)۱۰ در پژوهش خود به این نتیجه رسیده است که باورهای دینی نقش عمدهای در سلامت روان و سازشیافتگی افراد بازی میکند. برگین۱۱ و همکاران (۱۹۸۸) در فراتحلیل خود در ارتباط با بررسی مذهب با سلامت روانی نشان داده اند که بین مذهب و سلامت روانی رابطه مثبت وجود دارد و افراد با جهتگیری مذهبی درونسو نسبت به افراد با جهتگیری بیرونسو از سلامت روانی مثبتتری برخوردارند.

برگین و استینچ فیلد(۱۹۸۸)۱۲ در تحقیق خود به این نتیجه رسیدند که دانشجویان مذهبی اغلب در دامنه بهنجار مقیاس های اضطراب و افسردگی، مفهوم خود، باورهای غیرمنطقی و سایر اندازه های عینی ارزشیابی شخصیت و سلامت روانی قرار می گیرند. این یافته ها و تحقیقات دیگری که از دهه ۸۰ به بعد انجام شد نشان داده اند که اعتقاد مذهبی عملا در خدمت سلامت روانی هستند (بهرامی احسان،.(۱۳۸۰ بیکر و

۱٫ Ake & Horen 2. Rodriguez & Henderson 3. Weaver 4. Abdel-Khalek 5. Alport & Ross

۶٫ Intrinsic & Extrinsic 7. Gorsuch & McPherson 8. Kirkpatrick 9.Tiliuopoulos 10. Johnson 11. Bergin 12. Stinchfield

۲

ستاد احیا امر به معروف و نهی از منکر

استان هرمزگان

نخستین همایش اسلام و سلامت روان- بندرعباس، اسفندماه ۱۳۹۱

—————————————————————

گورساچ(۱۹۸۲)۱ در افراد سالخورده رابطه ای مثبت میان سلامت جسم و روان آنها با مذهب به دست آورد. همچنین در تحقیق آلوارادو۲ و همکاران((۱۹۹۵ مشاهده کردند که در سنین پیری، نگرش مذهبی قوی باعث کاهش اضطراب و افسردگی ناشی از مرگ می شود و اثر این نگرش مذهبی از انجام اعمال مذهبی به مراتب بیشتر است ( به نقل از بهرامی احسان و تاشک،.(۱۳۸۳

از دیگر تحقیقات انجام شده در خارج از کشور در این ارتباط میتوان به مطالعات الیسون(۱۹۹۱)۳، پارک۴ و همکاران(( ۱۹۹۰، لویس۵ و همکاران(( ۲۰۰۵، هنینگسگارد و ارنا(۲۰۰۸)۶؛ و در داخل کشور به تحقیقات احمدی و همکاران (۲۰۰۸)؛ شهبازی (۱۳۷۵)، جان بزرگی (۱۳۸۶)، بهرامی احسان (۱۳۸۰) و جمالی((۱۳۸۱ اشاره کرد.

در هرصورت با توجه به این که دین یک سازه پیچیده است که ممکن است اثرات چندگانهای بر سلامت روان داشته باشد(جیمز و والس۷،(۲۰۰۳ و برخی پژوهش ها نتایج متناقضی با نتایج بالا به دست آوردهاند (الیس،۱۹۸۰؛ کینگ و همکاران،۲۰۰۶؛ آرگیل،(۲۰۰۰؛ پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش جهتگیری مذهبی در تبیین سلامت روان در دانشجویان متأهل در صدد پاسخگویی به سوالات زیر میباشد:
۱٫ آیا بین جهتگیری مذهبی و سلامت روان در دانشجویان رابطه وجود دارد؟

۲٫ سهم متغیر جهتگیری مذهبی در پیش بینی سلامت روان به چه میزان است؟

روش شناسی

طرح پژوهش: با توجه به موضوع پژوهش، یعنی بررسی روابط بین متغیرهای جهتگیری مذهبی و سلامت روان؛ روش پژوهش از نوع همبستگی می باشد. طرح پژوهش نیز از نوع طرحهای پیشبین در مطالعات همبستگی است. انواع جهتگیری مذهبی، متغیر پیشبین؛ و سلامت روان متغیر ملاک می باشد.

جامعه آماری، نمونه و روش اجرای پژوهش: جامعه آماری این پژوهش را کلیه دانشجویان متأهل دانشگاه تهران در سال تحصیلی ۱۳۸۹ تشکیل می دهند. حجم نمونه ۹۶ دانشجوی متأهل دانشگاه تهران ۴۸) دانشجوی زن و ۴۸ دانشجوی مرد) میباشد که از طریق نمونهگیری در دسترس در مجتمعهای مسکونی دانشجویان متأهل انتخاب شدهاند. اطلاعات جمعیتشناختی افراد نمونه بدین صورت است که از لحاظ مقطع تحصیلی در بین مردان بیشترین درصد فراوانی مربوط به مقطع دکتری(۶۶/۸ درصد) و در بین زنان بیشترین درصد مربوط به مقطع لیسانس(۷۵ درصد) بوده است. از لحاظ شغلی بیشتر افراد نمونه درگروه مردان مربوط به قشر دانشجو و در گروه خانمها مربوط به شغل خانهداری بوده است. همچنین از لحاظ سنی اکثر افراد نمونه در رده سنی ۲۴ تا ۲۹ سال بودند. بعد از انتخاب افراد مورد مطالعه و جلب رضایت و اطمینان خاطر آنان از نظر هدف پژوهش، پرسشنامههای وضعیت زناشویی و جهتگیری مذهبی به آنان داده شده و توضیحات لازم درباره چگونگی تکمیل و تحویل آن ارائه شده است.

ابزار سنجش: در این پژوهش به منظور جمعآوری اطلاعات از ابزارهای زیر استفاده شده است:

۱٫ Baker & Gorsuch 2. Alvarado 3. Ellison 4. Park 5. Lewis

۶٫ Henningsgaard & Arnau 7. James & Wells

۳

ستاد احیا امر به معروف و نهی از منکر

استان هرمزگان

نخستین همایش اسلام و سلامت روان- بندرعباس، اسفندماه ۱۳۹۱

—————————————————————

(۱ مقیاس جهتگیری مذهبی: جهتگیری مذهبی توسط مقیاسی به همین نام که توسط بهرامی احسان((۱۳۸۰ مطالعات مربوط به اعتباریابی آن آغاز شده است، مطالعه و ارزیابی شد. ضرایب اعتبار این فرم بین ۰/۹۱ و ۰/۸۵ گزارش شده است. همچنین روایی محتوایی و سازه آن نیز بررسی و تأیید شده است. چارچوب اساسی این پرسشنامه مرجعیت بخشیدن به ساختار روانی و مناسبات انسانی در تمام ابعاد آن در پرتو روابط انسان و خداست. این پرسشنامه چهار عامل مذهبگرایی، سازمانیافتگی، مناسبتگرایی، و کامجویی را میسنجد (بهرامی احسان،.(۱۳۸۰