مقدمه

ناهشیاري موضوعی است که تا زمان افلاطون قابل ردیابی است. حافظ براي اولین بـار در یک بیت از شعري معروف صریحاً مسأله ناهشیاري را به این ترتیب طرح نمـود: »در انـدرون من خسته دل ندانم کیست که من خموشم و او در فغـان و در غوغاسـت.« نظریـه جدیـد

درخصوص ناخودآگاه، در قرن ۱۷ میلادي از سوي دکارت مطرح گردید و به دنبال آن در دهه

اول قرن ۱۸ میلادي، ویلهلم لایـپ نیتـز» (۱۶۴۶-۱۷۱۶) ۱نظریـه مونادشناسـی۲« را در مـورد مسأله ناهشیاري ارایه نمود (شولتز و شولتز۳، .(۱۹۸۷ هـرمن ون هلـم هـولتز(۱۸۲۱-۱۹۸۴) ۴

ادراك به عنوان »استنتاج ناخودآگاه« را توصـیف نمـود (گریگـوري۵، .(۱۹۹۸ سـاموئل بـاتلر۶

نویسنده و رمان نویس قرن نوزدهم اثري به نام »حافظه ناهشیار۷« منتشر نمود (گـري۸، .(۱۹۸۹

برغم اینها اولین کسی که به طور کلاسیک موضوع ناخودآگاه را با تبیینـی علمـی بـه عنـوان قسمتی از کارکرد ذهن که خارج از آگاهی است، مطرح نمود زیگموند فرویـد بـود (نیتـزل و برنشتاین۹، .(۱۹۸۷ فلدمن(۱۹۹۶) ۱۰ ناخودآگاه را شامل آرزوها، خواستهها، سائقهاي غریـزي، نیازها و درخواستهایی میداند که خارج از حیطه آگاهی هستند. بدیهی است این مفهوم هنوز هم یکی از چالش برانگیزترین مفاهیم روانشناختی است که نظر دانشمندان را به خود معطوف نموده است، با وصف آن که جایگاه نوروبیولوژیک این فرآیند دقیقاً کشف نگردید، ولی علاقه

۱- Wilhelm Leibnitz 2- Monadology

۳- Schultz, D. N., & Shultz, S. E. A. 4- Herman Von Helmholtz

۵- Gregory, R. L. 6- Samuel Batler 7- unconscious memory
8- Gray, M.

۹- Nietzel, M. T. & Bernstein, D. A.

۱۰- Feldman, R. S.

٢٠٢

فراوانی درمیان حوزههاي مرتبط علمی براي پژوهشهاي تجربی و آزمایـشگاهی درخـصوص ماهیت و نیز نحوة سازوکار روانشناختی و عصبشناختی فرآیند ناخودآگاه، مشاهده میگردد.

مضافاً آن که رویکرد فرویدي عصر ملکه ویکتوریا در مورد تفسیر ناخودآگـاه، درواقـع جـاي خــود را بــه رویکــرد نوروپــسیکولوژیک در ایــن خــصوص داده اســت. براســاس دیــدگاه نوروپسیکولوژیک، پردازش اطّلاعـات ناخودآگـاه، درواقـع پـردازش آن بخـش از اطّلاعـات غیرارادي است که فرآیند آن غیر کورتکسی۱ بوده و بـرخلاف پـردازش اطّلاعـات آگـاه، کـد گذاري ورمزگردانی آن، بعد از احساس در حد ادراك و یا سطح شناخت و آگاهی قابل وصول

و بررسی نیست.

در دهههاي اخیر به علّت پیشرفت تکنولوژي نوین، و از طرف دیگر با توجه به انجام پژوهشهاي نوروپسیکولوژي تجربی، مطالعات مربوط به پردازش اطّلاعات ناهشیار توسعه چشمگیري پیدا کرده است. امروزه میتوان نقش هیجانها را در پردازش اطّلاعات ناهشیار تا حدودي به صورت کمی و کیفی بررسی نمود. یکی از مواردي که میتوان از طریق آن پردازش اطّلاعات ناهشیار را مورد بررسی قرار داد، مطالعه تأثیرمحرّكهاي با بار عاطفی در زمانهاي بسیار سریع با استفاده ازمحرّك نما در شرایط آزمایشگاهی بر روي آزمودنیهاي بهنجار است (کالوتی۲، .(۱۹۹۹ بلوم(۱۹۶۹) ۳ در یکی از اولین آزمایشهاي کلاسیک با استفاده ازمحرّك نما، نشان داد کلمه هاي تابو در مقایسه با کلمههاي معمولی از سوي آزمودنیها کمتر تشخیص داده شدند. دو دانشمند روسی، کستاندوف و آرزومانوف(۱۹۸۶) ۴ در یک سري آزمایشهاي کلاسیک با استفاده از تاکیستوسکوپ نشان دادند آزمودنیها کلمههاي داراي بار عاطفی را در مقایسه با کلمههاي بیمعنی در زمان هاي بسیار سریع تشخیص نمیدهند. بعداً سیلورت۵ و همکارانش (۲۰۰۴)، نتایج مشابهی درخصوص این که »کلمههاي بیزارکننده« در

۱- non-cortical

۲- Caloti, K. M.
3- Blum, G. S.
4- Kostandov, E. A. & Arzomanov, Y. L.
5- Silvert, L.

٢٠٣

مقایسه با کلمههاي عادي، در حین پردازش اطّلاعات در زمانهاي بسیار سریع از سوي آزمودنیها به طور معنیداري کمتر از کلمههاي عادي تشخیص داده میشوند، منتشر نمودند.

روش

در این پژوهش تعداد ۱۰۰ نفر دانشجوي دختر و پـسر هنـدوي سـاکن ایالـت ماهارشـترا کشور هندوستان شرکت داشتند، آزمودنیها با استفاده از مصاحبه ساختدار و نیز چک لیست بررسی وضعیت روانی مطابق استاندارد DSM-IV جهت شرکت در ایـن پـژوهش بـه روش نمونهگیري در دسترس، غربال گردیدند. پس از آن به هر یک از آزمودنیها بر طبق یک برنامـه

زمانی از پیش تعیین شده، تعداد ۱۷محرّك تصویري با بار عـاطفی و نیـز تعـداد ۱۷محـرّك تصویري بدون بار عاطفی در زمان بسیار کوتاهی (یک هزارم ثانیه) بـه وسـیلهمحـرّك نمـاي کامپیوتري ارایه گردید، سپس کلیه مشاهدههاي آزمودنیها در برگ مخصوصی ثبت گردید.

ابزار

– براي ارایهمحرّكهاي مورد استفاده در این پژوهش از دسـتگاه کـامپیوتري پیـشرفته بـا استفاده از نرمافزار Visual Basic جهت امکان ارایهمحرّكهـاي تـصویري در یـک هـزارم ثانیه، استفاده شد.

– تعداد ۱۷محرّك تصویري با بار عاطفی در زمینههاي مختلف شامل تصاویر: ام، گانپاتی، ماهاتما گاندي، شمع دیوالی، آمیتا پاچان، لوکمانیا تیلاك، نقـشه هندوسـتان، سـمبل حکومـت هندوستان، تاج محل، نارگیل، پروفسور عبدالکلام پدر هستهاي هند، گل نیلوفر آبی، پرزیدنت پرویز مشرف، کریشنا، لاکشیمی، گاو، ساچین تاندولکار قهرمان کریکت هند.

– تعداد ۱۷محرّك تصویري بدون بار عـاطفی مـشابه زمینـههـاي فـوقالـذکر کـه بـراي آزمودنیهاي هندي قابل تشخیص بودند شامل: تـصاویر االله، مـریم مقـدس، آبراهـام لیـنکلن، شمع، اسپایدرمن، یاسر عرفات، نقشه استرالیا، سمبل سازمان ملل متحد، مسجد، آناناس، آلبرت

انیشتین، گل لاله، بیل کلینتون، مونالیزا، حضرت عیسی مسیح (ع)، گـورخر، اسـیو وو قهرمـان

کریکت استرالیا.