مقدمه

اعتیاد و رفتارهای پرخطر جنسی از مهم ترین رفتارهای مخاطرهآمیزی هستند که فرد و جامعه را در معرض ابتلا به بیماریهای عفونی خطرناکی مانند ایدز و هپاتیتهای ویروسی

* نویسنده مسئول: امیرعباس موسعلی، کارشناس ارشد آموزش بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران.

تلفن: ۰۸۱-۳۸۳۸۰۰۹۰ ، ایمیل: Amirabbas_mousali@yahoo.com

قرار میدهنـد ۲)،.(۱ تمـایلات جنسـی، پدیـده ای اسـت کـه اهمیت بـه آن امـری ضـروری و نادیـده انگاشـتن آن اشـتباه می باشد؛ چراکه مانند سایر امیال غریزی انسان، از آغـاز تولـد کودک وجود دارد و متناسب با رشد او متحــول و شکوفا می

http://jech.umsha.ac.ir

۲ ارتقاء رفتار جنسی ایمن در بین معتادین شهر همدان

– شود ۴)،.(۳ طبیعی است که فقـدان اطلاعـات یـا اطلاعـات غلط در مورد مسائل جنسی، خطر ایجـاد رفتارهـای پرخطـر و بیماریهای مقاربتی را افزایش میدهد .(۵)

عفونت تناسلی با ویروس هپاتیت، سفلیس، هـرپس تناسـلی و ایدز از شایع ترین، پرعارضهترین و خطرناکترین بیمـاریهـای قابل انتقال از راه تماس جنسی هسـتند کـه وجـود هـر یـک، احتمال ابتلا به دیگری را افزایش می دهـد .(۶) بـرای کـاهش بیماری های مقاربتی باید رفتارهای پرخطر جنسی را کـاهش داد و این همان است که از آن به عنوان رابطه جنسی ایمن یاد می شود که شامل خودداری از رابطه جنسی در صـورت لـزوم، داشتن رابطه تک همسری، کـاهش صـحیح و مـداوم شـرکای جنسی و استفاده از کاندوم است .(۷) مطالعهBurt و همکاران روی ۱۷۵۶ معتاد تزریقـی بازداشـت شـده در آمریکـا باسـابقه رفتارهای جنسی فعال در۶ ماه گذشـته، ۱۳درصـد همیشـه و ۲۲ درصد بعضـیاوقـات از کانـدوم اسـتفاده مـیکردنـد و ۶۵ درصد نیز هیچگاه از کاندوم استفاده نکرده بودند .(۸)

میزان شیوع بیمـاری هـای مقـاربتی در کشـور مـا نیـز رو بـه افزایش است که دلایل فراوانی همچون شروع فعالیت جنسـی قبل از ازدواج، افزایش آمـار طـلاق، بـالا رفـتن سـن ازدواج و ارتباط با شرکای جنسی متعدد را می توان برای آن ذکـر کـرد .(۹) نتیجه پژوهشی در تهران نشان می دهد که حداقل نیمـی از معتادان، سابقه ارتباط جنسـی خـارج از حـریم خـانواده بـا جنس مخالف را داشتند .(۱۰) طبق مطالعه معینی و همکاران بر روی معتادان، ۵۵/۲ درصد افراد شرکت کننده سابقه رابطـه جنسی خارج از حریم خانواده داشتند و تعداد قابل ملاحظـهای از آنان ۶۱/۳) درصد) در آخرین مقاربت جنسی غیرقـانونی، از کاندوم استفاده نکرده بودند .(۱۱) بـا توجـه بـه شـیوع بـالای رفتارهای پرخطر جنسی در معتادان، اعتیـاد بـه عنـوان عامـل مؤثری در گسترش عفونت به سایر گروه های اجتمـاعی عمـل می کند .(۱۲) بهترین روش برای مبـارزه بـا ایـن بیمـاری هـا، آموزش افراد جامعه بخصوص گروه های در معرض خطر اسـت. توجه عموم مردم به ویـژه جوانـان بـه راه هـای انتقـال، علائـم عمومی و روش های پیشگیری از ابتلا به بیماری های مقاربتی، اولین قدم در جهت کنترل این بیماری ها به شمار می رود .(۹) ازآنجاکه اکثر مشـکلات بهداشـتی، بـا رفتـار انسـان ارتبـاطی

http://jech.umsha.ac.ir

Archive of SID
دکتر بابک معینی و همکاران

تنگاتنگ دارند، نظریه ها و الگوهای رفتـاری، مـیتواننـد بـرای درک چگونگی پیشگیری از مشکلات بهداشتی، مورد اسـتفاده قرار گیرند .(۱۳) در خصوص اهمیت استفاده از تئـوری رفتـار برنامه ریزیشده در پژوهش حاضر باید افزود کـه ایـن تئـوری به طور گسترده ای در پیش بینی رفتار پرخطر جنسی اسـتفاده میشود و نشان دادهشده است که در پیشبینـی ایـن رفتارهـا (۱۴) و همچنین بر طیف وسیعی از رفتارهای دیگر مـیتوانـد مؤثر باشد .(۱۵)

تئــوری رفتــار برنامــهریــزیشــده ( Theory of Planned (Behavior توســط Ajzen و Fishbin در ســال ۱۹۸۰ ابــداع شد. این تئوری، اصـلی تـرین پیشـگوییکننـده یـک رفتـار را، قصد((Intention انجام آن رفتار می داند. قصد نیز تحـت تـأثیر نگرش نسبت به رفتار((Attitude، هنجارهـای انتزاعـی نسـبت به رفتار (Subjective Norms) و احساس کنترل فرد برای آن

رفتـــار (Perceived Behavioral Control) مـــیباشـــد.

به عبارت دیگر رفتار فرد بستگی به نگـرش وی بـه یـک رفتـار خاص و چگونگی نظر سـایر افـراد نسـبت بـه آن رفتـار و نیـز کنترل رفتاری درک شده مربوط به وجـود شـرایط و امکانـات برای اتخاذ رفتار موردنظر دارد. عوامل ذکرشده، تعیـین کننـده رفتار هر فرد هستند و می توان با تغییر آنها بـه سـمت ایجـاد تغییر در رفتارهای ناسالم حرکت کرد(.(۱۹-۱۶ نظر بـه آنچـه گفته شد مطالعه حاضر با هدف تعیین تـأثیر برنامـه آموزشـی ترغیب رفتارهای جنسی ایمـن در بـین معتـادین مـرد تحـت پوشش مراکز ترک اعتیاد شهر همدان انجام شد.

مواد و روشها

ایــن پــژوهش یــک مطالعــه مداخلــهای از نــوع نیمــه تجربـی (Quasi-Experimental) بود که ۱۰۴ نفر از معتادان بـه مـواد مخدر تحت پوشش مراکز تـرک اعتیـاد دولتـی شـهر همـدان جامعه آماری آن را تشکیل دادند. این مطالعـه در مرکـز بـین المللــی ثبـــت کارآزمـــایی هـــای بـــالینی ایـــران بــا کـــد: IRCT2013071313979N1 ثبت شده است. در این مطالعه بر مبنای نتایج گزارش شده نسـبت رفتارهـای جنسـی ایمـن را حدود ۰/۸ در نظر گرفته و با توجه به توان آزمـون ۹۰ درصـد در سطح خطای نوع اول ۵ درصد و با در نظر گـرفتن حـداقل تفاوت معنی داری حدود ۰/۲، تعداد ۵۲ معتاد در هر گـروه در

نظر گرفته شد. از مجموع ۳ مرکز ترک اعتیاد دولتی در سطح شهر همدان به صورت تصادفی یک مرکز به عنوان گروه کنترل و یک مرکـز دیگـر بـه عنـوان گـروه مداخلـه انتخـاب شـدند. معیارهای ورود به مطالعه شـامل؛ سـن بـین۲۰ تـا ۴۵ سـال، معتادان به مواد مخـدر تحـت پوشـش مراکـز تـرک اعتیـاد و شــرکت در بــیش از نیمــی از جلســات آموزشــی مطالعــه و معیارهــای خــروج از مطالعــه شــامل؛ عــدم تکمیــل کامــل پرسشنامه، در نظر گرفته شد.

ابزار جمع آوری داده ها پرسشنامه مشتمل بـر دو بخـش کلـی بود. بخش اول پرسشنامه مربوط به اطلاعات زمینه ای و بخش دوم، پرسشـــنامه مربـــوط بـــه ســازههـــای تئـــوری رفتـــار برنامه ریـزیشـده بـود کـه بـا اسـتناد بـه مطالعـه Turchik و (۲۰)Gidycz ساخته شد. پرسشنامه فـوق شـامل؛ ۱۰ سـؤال نگرش، ۱۰ سؤال هنجارهای انتزاعی، ۸ سؤال کنترل رفتـاری درک شده، ۲ سؤال قصد رفتاری و ۲ سؤال رفتـار بـود. بـرای ۱۰ سؤال نگرش و ۱۰ سـؤال هنجارهـای انتزاعـی از مقیـاس رتبه هـای ۱ تـا ۵ گزینـه ای لیکـرت کـاملاً( موافـق تـاکـاملاً مخالف) استفاده شد. سؤالات کنترل رفتاری درک شده شامل ۸ سؤال، با مقیاس ۵ گزینهای لیکرت (بهاحتمال خیلی کم تـا احتمال خیلی زیاد) و سازه قصد رفتاری و رفتار هرکـدام بـا ۲ سؤال (به صورت۲ گزینه ای) بود. برای سنجش اعتبار سـؤالات، از روش نظر افراد خبره (شامل ۵ نفـر از متخصصـان آمـوزش بهداشت) استفاده شد و برای تعیین پایایی، پس از انجام یـک مطالعه مقدماتی روی ۳۰ نفر از افراد تحت پوشش مراکز ترک اعتیاد (دو مرکـز مربـوط بـه گـروه مـورد و شـاهد) از آزمـون ضریب آلفای کرونباخ استفاده شد. ضریب آلفای کرونباخ برای سازه نگرش ۰/۷۷، سازه هنجارهـای انتزاعـی ۰/۷۲۱ و بـرای کنترل رفتاری درک شده ۰/۷۴ بود.
۴

در مجموع ۱۰۴ نفر در مطالعـه شـرکت کردنـد، تعـداد افـراد شرکت کننده در گروه مداخله ۵۲ نفر و در گروه کنترل نیز۵۲ نفر در نظر گرفته شده بود. ۶ نفر از گـروه کنتـرل و ۸ نفـر از گروه مداخله به علت عدم مراجعه از مطالعه حذف شـدند کـه البته حجم نمونـه بـرای ایـن مطالعـه بـر اسـاس شـیوع %۲۰ رفتارهای جنسی ناایمن انجام گرفته بود که با توجه به شـیوع تقرباًی بالای رفتارهای جنسـی ناایمن(حـدود ۱۰)(%۵۰، (۱۱،

Archive of SID
مجله آموزش و سلامت جامعه، دوره ۱، شماره ۱، بهار ۱۳۹۳ ۳

ریزش این تعداد افراد ۸) نفر از گروه مداخله و ۶ نفر از گـروه کنترل اختلالی در مطالعه ایجاد نمی کرد. در نهایت برای گروه کنترل ۴۵ نفر و برای گروه مداخله ۴۴ نفر در مطالعه شـرکت کردند. شرکت کنندگان گـروه مداخلـه در ۴ جلسـه آموزشـی شرکت کردنـد و گـروه کنتـرل هـیچ گونـه آموزشـی دریافـت نکردند، برنامه آموزشی بر اساس تئوری رفتار برنامهریزیشـده بود که از آموزش مهارتهای زندگی استفاده گردید.

سرفصل های آموزشی مداخله شامل مواردی همچـون؛ عواقـب رفتارهای جنسی ناایمن با استفاده از اسـلاید آموزشـی، فـیلم آموزشــی، کتابچــه بــرای تغییــر نگــرش، اطلاعــات در مــورد پیامــدها، اثــرات و عــوارض زیــان رفتارهــای جنســی نــاایمن به عنوان روش پرورش عاطفی، آموزش مهارت هـای تشـخیص موقعیت پرخطر، مهارت حل مسئله در تغییر کنتـرل رفتـاری درک شده، مهارت جراتمندی، مهارت رد پیشنهادهای خطرزا و همچنــین حضــور کارکنــان مراکــز تــرک اعتیــاد در تغییــر هنجارهای انتزاعی با اسـتفاده از تکنیـک هـای بـازی نقـش و کلیپ آموزشی بود.

هر جلسه آموزشی به مدت ۴۵ دقیقه و با استفاده از شیوه سخنرانی، پرسش و پاسخ و با استفاده از وسایل کمکآموزشی مانند: پمفلت، اسلاید، در این مراکز اجرا گردید. یک ماه بعد از چهارمین جلسه آموزشی، بهمنظور یادآوری مطالب کتابچه آموزشی در اختیار افراد در گروه مداخله قرار گرفت. تأثیر مداخله بر روی رفتارهای جنسی ایمن دو ماه بعد از چهارمین جلسه آموزشی ارزیابی شد.

دادههای جمعآوریشده با استفاده از نرمافزار آماری SPSS ویرایش ۱۶ و با استفاده از آزمونهای آماری تیزوجی، تیمستقل، آزمون کایدو، آزمون دقیق فیشر، مکنمار و تحلیل رگرسیون لجستیک چندمتغیره با اثرات تصادفی برای دادههای زوجی دوحالتی مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفت.

یافتهها

طبق یافتهها، نتیجه آزمون کایدو و آزمون دقیق فیشر نشان داد که تفاوت معنیداری ازنظر سن، سطح تحصیلات و وضعیت تأهل بین دو گروه مداخله و کنترل وجود ندارد (جدول شماره یک). همچنین مقایسه نمرات سازههای تئوری رفتار برنامهریزیشده نشان داد که اختلاف معنیداری بین

http://jech.umsha.ac.ir

۴ ارتقاء رفتار جنسی ایمن در بین معتادین شهر همدان

گروه مداخله و کنترل قبل از مداخله آموزشی وجود
نداشت(.(P>0/05

جدول شماره -۱ مقایسه متغیرهای جمعیت شناختی شرکت کنندگان در مطالعه در دو گروه مداخله و کنترل
گروه مداخله گروه کنترل سطح
متغیر (N=52) (N=52)
معنیداری
تعداد(درصد) تعداد(درصد)

سن (به سال)۲۰ تا ۲۵ ۱۴ (۲۶/۹) ۸ (۱۵/۳۸) ۰/۱۴۱×
۲۵ تا ۳۰ ۶ (۱۱/۵۳) (۲۱/۱۵) ۱۱
۳۰ تا ۳۵ ۱۲ (۲۳/۰۷) (۳۲/۶۹) ۱۷
۳۵ تا ۴۰ ۶ (۱۱/۵۳) ۹ (۱۷/۳۰)
۴۰ تا ۴۵ ۱۴ (۲۶/۹) ۷ (۱۳/۴۶)
تحصیلات بیسواد ۰ (۵/۷۶) ۳ ۰/۰۹۹×
ابتدایی ۱۳ (۲۵) (۲۳/۰۷) ۱۲
راهنمایی ۱۴ (۲۶/۹) (۳۸/۴۶) ۲۰
دیپلم ۱۹ (۳۶/۵۳) (۳۰/۷۶) ۱۶
دانشگاهی ۶ (۱۱/۵۳) (۱/۹۲) ۱
وضعیت تأهل مجرد ۰/۹۹۱×
متأهل ۱۵ (۲۱/۱۵) (۲۳/۰۷) ۱۲
طلاق ۳۱ (۵۹/۶۱) (۵۹/۶۱) ۳۱
گرفته ۸ (۱۵/۳۸) ۷ (۱۳/۴۶)
همسر ۲ (۳/۸۴) (۳/۸۴) ۲
مرده
تغییرات میانگین نمرات سازههای تئوری رفتار

برنامهریزیشده (اختلاف قبل و بعد) در دو گروه مداخله و

Archive of SID
دکتر بابک معینی و همکاران

کنترل پس از انجام مداخله آموزشی با استفاده از آزمون تیمستقل در جدول شماره ۲ ارائه شده است.
طبق یافتهها میانگین نمره نگرش در گروه مداخله از ۳۳/۴۷ به ۳۶/۲۹ افزایش یافته و این افزایش با توجه به نتیجه آزمون تیزوجی از نظر آماری معنی دار بوده است (P=0/004) و میانگین نمره نگرش در گروه کنترل از ۳۴/۱۳ به۳۳/۷۱ کاهش یافته و این کاهش با توجه به نتیجه آزمون تیزوجی از نظر آماری معنیدار نبوده است .(P=0/398)

میانگین نمره هنجارهای انتزاعی ترغیبکننده رفتار جنسی ایمن در گروه مداخله از ۳۸/۶۸ به ۴۱/۱۳ افزایش یافته و این افزایش با توجه به نتیجه آزمون تیزوجی از نظر آماری معنیدار بوده است .(P=0/005) میانگین نمره هنجارهای انتزاعی در گروه کنترل از ۳۷/۹۱ به ۳۸ افزایش یافته و این افزایش با توجه به نتیجه آزمون تیزوجی ازنظر آماری معنیدار نبوده است .(P=0/866) میانگین نمره کنترل رفتاری امتناع از رفتار ناایمن جنسی در گروه مداخله از ۳۰/۱۳ به ۳۲/۸۶ افزایشیافته و این افزایش با توجه به نتیجه آزمون تیزوجی از نظر آماری معنیدار بوده است .(P=0/014) درصورتیکه میانگین نمره همین سازه در گروه کنترل از ۲۹/۰۴ به ۲۹/۵۵ افزایش یافته و این افزایش از نظر آماری معنیدار نبوده است .(P=0/384)

جدول شماره -۲شاخصهای آماری تغییرات نمرات میانگین سازههای تئوری رفتار برنامهریزیشده در دو گروه پس از مداخله

متغیر گروه مداخله (N=44) گروه کنترل (N=44) سطح
معنیداری
میانگین( انحراف معیار) میانگین( انحراف معیار)

نگرش مثبت به رفتار ۶/۱) ۲/۸۱( ۳/۳) -۰/۴۲( ۰/۰۰۳×
هنجارهای انتزاعی ۵/۵) ۲/۴۵( ۳/۵) ۰/۰۹( ۰/۰۱۹×
کنترل رفتاری درک شده ۴/۸) ۲/۷۳( ۳/۹) ۰/۵۱( ۰/۰۳۲×

جدول شماره-۳ مقایسه قصد انجام رفتارهای جنسی ایمن قبل و بعد از مداخله در دو گروه مداخله و کنترل

گروه گروه مداخله گروه کنترل سطح
معنیداری
تعداد(درصد) تعداد(درصد)

قبل از مداخله قصد انجام دارد ۳۱ (۵۹/۶) ۴۳ (۸۲/۶) ۰/۰۰۹×
قصد انجام ندارد (۴۰/۴) ۲۱ ۹ (۱۷/۴)
بعد از مداخله قصد انجام دارد (۹۰/۹) ۴۰ ۴۰ (۸۸/۸) ۰/۰۰۶×
قصد انجام ندارد (۹/۱) ۴ ۵(۱۱/۲)

http://jech.umsha.ac.ir

در جدول شماره ۳ مقایسه قصد انجام رفتار جنسی ایمن قبل و بعد از مداخله را در دو گروه مداخله و کنترل بـا اسـتفاده از آزمون کایدو ارائه شده است. با توجه به یافته ها تعداد افراد با قصد رفتار جنسی ایمن در گروه مداخله از ۳۱ نفر به ۴۰ نفـر افزایش یافته بود که نتیجه آزمون مک نمار نیز از نظـر آمـاری معنیدار بود (P=0/001) و در گروه کنترل قصد رفتاری از ۴۳ نفر به ۴۰ نفر کاهش یافته است و ایـن تفـاوت ازنظـر آمـاری معنیدار نبود .(P=0/125)

لازم به ذکر است نتیجه آزمون کایدو نشـان داد کـه بـین دو گروه مداخله و کنترل قبل از مداخله آموزشی تفـاوت آمـاری معنی داری وجود داشت. با توجه به وجود تفاوت معنی دار قبل از مداخله برای تعیین تفـاوت معنـی داری در بعـد از مداخلـه آموزشی از تحلیل رگرسیون لجستیک چنـدمتغیره بـا اثـرات تصادفی برای داده های زوجی دوحالتی استفاده شـد و بعـد از مداخله آموزشی تفاوت معنی داری بین دو گروه وجود داشـت .( P=0/009)

نمودار شماره ۱ مقایسه انجام رفتار جنسی ایمن قبل و بعد از مداخله را در دو گروه مداخله و کنترل نشان میدهد. با توجـه یافته ها، تعداد افراد با رفتار جنسی ایمـن در گـروه مداخلـه از ۲۰ نفر به ۳۴ نفر افزایشیافته است و نتیجه آزمون مـکنمـار در گروه مداخله ازنظر آماری معنی دار بود .(P=0/001) امـا در گروه کنترل از ۳۸ نفر به ۳۵ نفر کاهش یافته و این تفاوت در گروه کنترل ازنظر آماری معنیدار نبود .(P=0/508)

۷۷/۷ ۹۰

۷۳ ۷۲/۳ ۸۰
۷۰
گروه مداخله
۶۰
گروه کنترل
۳۸/۵ ۵۰

۴۰

۳۰
۲۰
۱۰
۰
بعد از مداخله قبل از مداخله

نمودار شماره-۱ توزیع فراوانی (درصد) انجام رفتارهای جنسی ایمن قبل و بعد از مداخله در دو گروه

لازم به ذکر است که در مقایسه رفتار، نتیجـه آزمـون کـایدو نشان داد که بین دو گروه مداخلـه و کنتـرل قبـل از مداخلـه