مقدمه:

ما هنوز نتوانستهایم یا نخواسته ایم به بسیاری از سوالات راجع به محیط زیست پاسخ دهیم. چگونه باید از محیط زیست حفاظت کرد؟ نسل حیوانات در خطر انقراض را چگونه تحت مراقبت قرار دهیم؟ آیا جنگلهای بارانی بطور کامل در حال از بین رفتن هستند؟ لایه ازن چگونه باید ترمیم شود؟ ذوب یخهای قطبی چه بر سر سواحل و خشکیها خواهد آورد؟ ضایعات چگونه باید تخلیه و مدیریت شوند؟ (دبیرسیاقی، ۱۳۸۳، (۲۷ و آیا اراده جمعی برای تغییر و بهبود وضعیت نامطلوب محیط زیست جهانی وجود دارد یا نه؟ آیا نیازی به تأسیس دیوان بینالمللی محیط زیست که مستقل از مداخلات سیاسی دولتها باشد ضرورت دارد یا نه؟ در این مختصر قصد داریم به این سئوالات پاسخ دهیم و آرمانهای بشری را در رابطه با طبیعت و محیط زیست به تصویر بکشیم.

همان طوری که از نام مقاله پیداست تأسیس دیوان بینالمللی محیط زیست قطعاً اولین قدم در عملیاتی و اجرایی کردن معاهدات و کنوانسیون بینالمللی زیست محیطی است.

باید این دیوان بینالمللی را بنیان نهیم تا قادر باشیم به بحرانهای جهانی آب و هوا، تخریب محیط زیست، جنگلتراشی، بیابانزایی و انقراض گونهها پایان داده و حفاظت از محیط زیست جدی را تلقی کنیم.
بنابراین اگر قصد داریم شاهد بلایایی چون زلزله و سیل و سونامیهای وحشتناک نباشیم باید به سوء استفاده از زمین و محیط زیست در همه جای دنیا پایان دهیم (حسن میری، ۱۳۸۸ ، .( ۷۸ بررسی سوانح این سوال را مطرح میکند که چرا قواعد راجع به محیط زیست هنوز وصف آمره نیافتهاند و آیا امکان دارد تأسیس یک دیوان بینالمللی زیست محیطی که صلاحیت مقابله با متجاوزان به محیط زیست را در سطوح ملی و بینالمللی داشته باشد قادر است به این بیاعتنایی و منفعت طلبیها پایان دهد یا نه؟ فرصتی است که یافتههای خود را در قالب یک پژوهش ارائه کرده و افق درخشانی برای جامعه بینالمللی و ملل دنیا ترسیم نمائیم.

هزاران سال قبل دانشمندان پیشبینی کرده بودند که روزی خواهد رسید که انسان با از دست دادن قدرت پیشبینی و پیشگویی خود حیات بر روی کره زمین را منهدم خواهد کرد۱ (کارسون، ۱۳۸۲، .(۴ امروز همان روز موعود است. این موارد شامل مسائلی نظیر آلودگیهای هوایی فرامرزی، خطرات بالقوه آزمایشات و انفجار سلاحهای هستهای، ذوب یخسارهای قطب شمال و جنوب، انقراض گونههای گیاهی و جانوری و عدم کنترل و دفع صحیح ضایعات صنعتی است. (Brownlie, 1998, 283)

-۱ آغاز عصر تخریب

در کتب مقدس به کرات خداوند انسان را اشرف مخلوقات خطاب کرده و او را از اسراف در استفاده از نعمات الهی پرهیز داده است اما انسانها همانند هیولا در این کره خاکی هر قدمی که برمیدارند با ویران کردن و صدمه به محیط زیست توأم است. معالتاسف هنوز هم بشر خطرناکترین مهاجم و متجاوز به محیط زیست انسانها است که از ایفای عدالت راجع به آن خودداری میکند. ما یکطرفه زمین و محیط زیست را آماج حملات و سوء استفادههای مکرر و لاینقطع خود کردهایم و آن را به سوی ویرانی پیش میبریم .(Dryzek, 2005, 210)

-۱ این گفته آلبرت شوایتزر پزشک بشردوست آلمانی است که تمام عمر خود را وقف درمان بیماران سیاهپوست در قاره آفریقا نمود. به نقل از: کارسون،

۱۳۸۲، ۴

همایش ملی حقوق نیب الملل رد آهنیی علوم روز

جنگ انسان با محیط پیرامون خود نبردی طولانی است که حاصل آن تخریب، قتل عام و کشتار عظیم جانوران، گیاهان، آب، هوا و منابع طبیعی است که در نهایت مرگ زودرس خود را بدنبال دارد. زمانیکه انسانهای غارنشین برای نخستین بار با طبیعت مواجه شدند خرابیهای آنها کم و ناچیز بود و ابزار و آلاتی هم که برای بهره کشی از طبیعت به کار می برد ابتدایی و بی ضرر بود.

انسانها با پیشرفت صنعت، شکوه و زیبایی زمین را از بین بردند و بتدریج رابطه دوستانه آنها با طبیعت قطع شد، بگونهای که ظرف مدت چند قرن ۳۰۰ گونه از پرندگان و پستانداران به دست انسانها منقرض گردید و اکنون فقط سنگوارههای آنها را در موزهها نظارهگریم. چنانچه در سال ۱۹۱۴ فقط چند نمونه باقی مانده از کبوترهای مهاجری که روزگاری در آسمانها در دستههایی به عرض یک و بطول ده کیلومتر در پرواز بودند به پارک سینسیناتی آمریکا آورده شده و تحت مراقب قرار گرفتند ۲٫ همین بی تفاوتی نسبت به حیوانات و گیاهان بود که زمینه تصویب کنوانسیون بینالمللی ممنوعیت تجارت گونههای گیاهی و جانوری در معرض خطر ۱۹۷۳ را فراهم آورد. (Divan, 2001, 598) شکار بیرویه حیوانات شمار زیادی از گونهها را منقرض کرده و عملیاتی نظیر معدن کاری، چوببری و اکتشاف انرژی، حیات بقیه را تهدید میکند. پژوهشگران محیط زیست تخمین میزنند انقراض جهانی گونهها با سرعتی بیش از ۱۰۰۰ برابر بیش از آنچه انسان تصور میکند اتفاق خواهد افتاد. در تاریخ این سیاره تاکنون پنج موج انقراض رخ داده از جمله انقراض دوره یخبندان در ۲۵۰ میلیون سال پیش که تقریباً ۷۰درصد همه حیوانات خشکی و ۹۶ درصد جانوران دریایی در آن از بین رفتند و آخرین حادثه در دوره کرتاسه در ۶۵ میلیون سال پیش بود که به حیات دایناسورها پایان داد.

دانشمندان بر این باروند که نمونهبرداری از جمعیت حیوانات نشان میدهد در حال ورود به ششمین موج انقراض بزرگ گونهها هستیم و این بار علت آن اصابت یک سیاره سرگردان۳ یا آتشفشانهای بزرگ نیست بلکه خود ما هستیم.

-۲ جراحتهای زمین

گفته شد که حفاظت از محیط زیست یک ساز و کار پیچیده است و تنها با تشکیل کنفرانسها و صدور قطعنامه یا تصویب قوانین داخلی و امضای کنوانسیونهای توصیه ای عملی نیست. سالها وقت، پول و نظارت لازم است تا رودخانه ای و یا تالابی که پر از مواد و زبالههای صنعتی گردیده را نجات دهیم. کشاورزی که مبتنی بر قطع درختان و سوزاندن و جنگل تراشی باشد پایدار نخواهد بود چرا که انسان قادر نیست از زمین خارج از تواناش بهرهبرداری کند و فاجعه ماحصل این سوء استفاده خواهد بود. نابودی جنگلهای استوایی در خط استوا و برزیل از آن جمله است.

در خارج از شهرها هر جا قدم میگذاریم با چهره زخم خورده زمین مواجه میشویم. سوء مصرف و شکار بیرویه جانوران و گیاهان باعث برهم خوردن توازن اکوسیستم خواهد شد. بهرهگیری از تکنولوژی مخابراتی و رادار امکان ردیابی محل اسکان و گشتزنی گروههای بزرگ ماهیان و آبزیان نظیر نهنگهای خاکستری و گوژپشت و دلفینهای آتلانتیک و کوسه نیزهای را توسط کشتیهای صیادی ژاپنی، آمریکایی و انگلیسی فراهم کرده است بطوریکه هم اکنون شاهد کاهش در ذخایر تا میزان انقراض ماهی روغن را در اقیانوسها بویژه اقیانوس اطلس هستیم.

-۲ آیا با طبیعت دوست یا دشمن هستیم، ضمیمه علمی روزنامه اطلاعات، تاریخ ۸۸/۷/۵، ص.۵

– ۳ نظریه انفجار بزرگ : (Big Bang) مطابق این نظریه کره زمین درنتیجه اصابت یک شهابسنگ بسیار بزرگ در حدود چهار میلیارد سال پیش بوجود آمده .

همایش ملی حقوق نیب الملل رد آهنیی علوم روز

بقدری مواد شیمیایی و سموم وارد آب شده که ماهیهای صید شده مسموم و خوردن آنها موجب مرگ میگردد.

فرسایش زمین موجب تبدیل زمین های کشاورزی به بیابان گردیده و با قطع درختان به گسترش سیلابها کمک میکنیم، آلودگی هوا را دامن زده و به توقف رشد گیاهان دامن میزنیم، دریا را تهی از ماهی کرده و تولید محصولات کشاورزی را با تغییرات اساسی (از گندم و جو به تنباکو و خشخاش) مواجه نمودهایم.

-۳ انقراض گونههای جانوری

حداقل هشت میلیون گونه نادر حیات در این سیاره وجود دارد اما ناپایداری گونهها بدلایل مختلف روی میدهد .(Ferrey, 2001, 533) یکی از آنها کاهش خاویار است که بدلایلی نظیر تلاش برای استخراج ذخایر نفت و گاز، صید بیرویه، آلودگی رودخانهها و قاچاق آن در معرض نابودی کامل است.

بدین ترتیب دیگر ماهیان خاویاری مانند شیب، سوف ماهی، ماهیآزاد و فک نیز در حال انقراضاند. صندوق جهانی طبیعت به عنوان یک سازمان غیردولتی با هدف بقای حیات وحش در جهان این گزارش را تأیید کرد که شمار ماهیان سه گونه استروژن %۷۰ درصد کاهش یافته است (والیات، ۱۳۸۸، .(۲۲ صید ماهی کریل توسط کشتیهای غولپیکر ژاپنی و روسی در سواحل قطب جنوب با وسایل مدرن و پیشرفته صیادی باعث کاهش میزان این ماهی تا ۹۰درصد شده است (دبیرسیاقی، ۱۳۸۳، .( ۴۴ همچنین برداشت شن و ماسه از بستر رودخانهها نسل ماهیان آزاد را از لحاظ تخمریزی به خطر انداخته و هنوز هم فاضلاب روستاها و خانهها، شیرابههای زبالهها که در مسیر رودخانه رها میشوند از عوامل کاهش نسل ماهیان است (محمدی، ۱۳۸۸، .(۲۵

برای محافظت از نسل موجودات در خطر باید به آموزش و فرهنگسازی روی آورد. بدون شک حفاظت فیزیکی و اجرایی کفایت نمیکند (اسلامی دهکری، ۱۳۸۸، .( ۳۶ یکی از اقدامات موفق جهت نجات تنوع زیستی زمین اجرای برنامه اصلاح ژنتیکی ساختار جانداران۴ میباشد .(Hutchinson, 2008, 10)

تحقیقات وسیع زیستشناسان در چند سال اخیر نقش پرندگان را در کنترل حشرات بطور قطعی ثابت کرده از جمله دارکوب انگلیسی که عامل کنترل کننده سوسک صنوبر انگلمن و کرم سیب است.

همین کارکرد از سوی پرندهای کوچکی بنام چرخ ریسک دیده شده که باعث کنترل جمعیت نسل کرمهای برگخوار است. اما وقتی سموم شیمیایی پا به میدان میگذارند تمام این معادلات بر هم میریزد. در عین حال با نابودی پرندگان، نسل حشرات در چشم بر هم زدنی آنقدر تکثیر مییابند که به فاجعه تبدیل میشوند مخصوصاً که دیگر پرندهای برای مقابله با آن وجود نخواهد داشت. این امر به اثبات رسیده که استفاده بیرویه از حشرهکشها دلیل اصلی کاهش نسل و زاد و ولد سینه سرخ و عقاب سرسفید آمریکایی بوده است.

همین طور شکار بی محابای حیواناتی چون فیل، شیر، بوفالو، ایمپالا، زیبرا، پوکو، ورتهارت، ویلدبیست، کروکودیل در افریقا، نسل این حیوانات ارزشمند را در معرض انقراض قرار داده است.

کوسهها نیز از دیگر آبزیان در معرض خطر انقراض میباشند. براساس گزارش اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت بیش از نیمی از کوسههایی که زیستگاه آنها اقیانوسهای جهان است به سوی نابودی گام بر میدارند.۵

۴- GMO

-۵ کوسهها در معرض نابودی، فصلنامه حفاظت شکار و طبیعت، شماره ۱۵، سال پنجم، بهار ۱۳۸۸، ص .۴۸

همایش ملی حقوق نیب الملل رد آهنیی علوم روز

-۴ تعهدات بینالمللی دولتها

هیچ مبحثی در حقوق بینالملل به اندازه ایفای تعهدات دولتها در زمینههای گوناگون خوشایند نیست .(Bothe, 1981, 101) برای تحقق همبستگی بینالمللی لازم است دولتها با حسن نیت ارزشهای بینالمللی را که نماد حمایت از حقوق بشر است بویژه در زمینه محیط زیست، ارج نهند.

درست است که حفاظت از محیط زیست بدون مشارکت جامعه بینالمللی، نهادهای دولتی و خصوصی، مردم و دولتها قابل تحقق نیست اما دولتها به عنوان تابعین اصیل و سنتی حقوق بینالملل جایگاه برجستهای در رعایت موازین محیط زیست دارند. دولتها متعهدند با همکاری با یکدیگر و به نحو مؤثر از ایجاد و انتقال مواد یا تأسیسات آلوده کننده از کشورهای مولد آلودگی به کشورهای دیگر اجتناب ورزند و هزینههای مبارزه با آلودگی را بپردازند.

آموزش عمومی مردم، تبادل اطلاعات بین کشورها و انتشار دستاوردهای علمی راجع به محیط زیست از اهم تعهدات دولتها در حوزه محیط زیست است. در این راستا میتوان از روح منشور سازمان ملل متحد و اصول حقوق بینالملل محیط زیست نیز الهام گرفت.

بدیهی است که حمایت از محیط زیست و خودداری از تخریب وآلودهسازی یک تعهد عینی برای دولتهاست. هم چنین دولتها باید از محیط زیست به طور منصفانه استفاده کنند به نحوی که برای تمام کشورها فرصت استفاده یکسان و مساوی از آن فراهم آید.

در عین حال آنها مکلفند شرایط طبیعی حیات را دچار تغییرات نامساعدی نکنند که به سلامت انسان و بهزیستی جمعی صدمه وارد کنند و تعهد عام همکاری در مسائل زیست محیطی نظیر اطلاعرسانی وقوع حوادث، مشورت برای یافتن راه حلها، مذاکرات و همکاری، یک ویژگی مشترک در تمام رویدادهای زیست محیطی است چرا که محیط زیست میراث مشترک بشریت۶ محسوب میگردد و دولتها تنها ذیحق در استفاده از آن نیستند (زمانی، ۱۳۸۷، .(۲۸ بدین ترتیب شورای امنیت در قطعنامه۵۴۰ مصوب ۱۹۸۳ از دولتین متخاصم میخواهد از ارتکاب هر عملی که صلح و امنیت منطقه و حیات وحش و گیاهان را به خطر اندازد خودداری نمایند (ممتاز، ۱۳۷۸، .(۱۰

هم چنین دولتها متعهدند تعهدات مربوط به خلع سلاح را بجا آورند (Barton, 1986, 102) و با گذر از مرحله مذاکره، نسبت به کاهش سلاحهای هستهای غیرمتعارف در همه سطوح با هدف غایی نابودی این گونه سلاحها اقدام نمایند و هر نوع آزمایش هستهای را متوقف نمایند (ظریف، ۱۳۷۵، (۹۱ چرا که گستردگی خسارات انسانی و زیست محیطی ویژگی اصلی کاربرد سلاحهای کشتار جمعی است. یکی دیگر از تعهدات دولتها پیشگیری از ورود خسارات فرامرزی و تلاش در کاهش آثار خرابیهای زیست محیطی است. دولتها باید در اسرع وقت پیامدهای زیست محیطی طرحهای عمرانی را ارزیابی نمایند و هر گونه فعالیت مخرب را که بر سلامتی انسان، گیاه، زمین، هوا، آب و خاک تأثیر میگذارد متوقف سازند.

دولتها باید نگرانیهای زیست محیطی را در سیاستگذاری کلان و برنامه چشماندازها لحاظ نمایند. دولتها باید نسبت به احیاء پیمانهای چند جانبه منطقهای و بینالمللی که دچار رخوت شده است اقدام نمایند و به بیاعتباری یا کم اعتباری این توافقات پایان دهند و این آرمان عملی نخواهد شد مگر اینکه دولتها به تعامل با آژانسهای دستاندرکار محیط زیست متمایل شوند.

۶- common heritage of mankind

همایش ملی حقوق نیب الملل رد آهنیی علوم روز

یکی از اهداف اعلامیه هزاره جدید در سال ۲۰۰۰ تضمین امکان تداوم محیط زیست بود که تلاش و وفاق کشورها را طلب میکرد. برای داشتن کشاورزی پررونق، آب آشامیدنی سالم، شیلات و حیات شاداب نیازمند احترام به محیط زیست هستیم. همه دولتها برای حفظ تنوع زیستی باید به کنوانسیون تنوع زیستی و تعهدات ژوهانسبورگ پایبند باشند. بدیهی است ارج نهادن به اجرای کنوانسیون زیست محیطی نظیر پروتکل کیوتو ۱۹۹۷ و کنوانسیون مربوط به تغییرات آب و هوایی سازمان ملل ۲۰۰۵ اولین گامها در راه موفقیت جنبش احیاء جهانی محیط زیست است (بعیدینژاد، ۱۳۸۴، .(۲۸۴

بدون شک برای عملیاتی کردن مقررات حقوق بینالملل راجع به محیط زیست مجبوریم به پارهای از تعهدات بینالمللی دولتها جامعه عمل بپوشانیم. این ضرورتها عبارتند از:

– ۱ تأسیس نهادهای بینالمللی بویژه نهادهای مشاوره و دیوانهای بینالمللی قضایی با هدف نظارت بر اجرای کنوانسیونهای عام و خاص زیست محیطی
– ۲ بهرهگیری از ترتیبات منطقه ای برای حل و فصل اختلافات بینالمللی کشورها با موضوع محیط زیست و مواجهه فوری با تخریب و آلودگیهای فرامرزی

– ۳ تأسیس نهادهای مدیریتی واحد برای اتخاذ تدابیر مشترک و قابل اجرا

– ۴ استمساک از دیدگاههای مشورتی و اجرایی سازمانهای غیردولتی در تهیه اسناد زیست محیطی که با داشتن اطلاعات تخصصی قادرند مسیر حرکت دولتها را هموار و شفاف سازند.

– ۵ افزایش صلاحیت سازمانهای بینالمللی دستاندرکار در حوزههای مشارکتهای علمی، جمعآوری یافتهها، تأسیس نهاد اداری متمرکز، ظرفیتسازی و بسترسازی فرهنگی (کیس، ۱۳۸۴، .(۸۹

همان طور که قاضی ویرامانتری در نظریه مخالف خود در رأی مشورتی دیوان در سال ۱۹۹۶ اعلام کرد هدف عمده حفاظت از محیط زیست، حمایت از حیات و حقوق نسلهای آینده است (براون، ویس، ۱۳۸۶، .(۱۷۹ همان نسلی که هر آنچه را که ما بکاریم آنها درو خواهند کرد و به راستی که ما کره زمین را از والدینمان به ارث نمیبریم بلکه آنرا از بچههایمان عاریه میگیریم (زمانی، ۱۳۸۷، .(۵۸

-۵ دیوان بینالمللی محیط زیست: فاصله آرمان تا واقعیت

اجلاس سال ۲۰۱۰ میلادی کپنهاگ که با حضور متخصصین محیط زیست، وزراء و نمایندگان سازمانهای غیردولتی زیر نظر سازمان ملل تشکیل شد در این راستا بود. به لحاظ پتانسیلهای متنوع در زمینه محیط زیست به بررسی تأثیرات دراز مدت تغییرات آب و هوایی پرداخت.