چکیده

نوسانات آب و هوایی طی سالهاي اخیر در منطقه سیستان توأم با توقف ورودي آب رودخانه هیرمند و خشکی دریاچه

۴۵۰۰۰۰ هکتاري هامون اتفاقات اجتماعی، اقتصادي، سیاسی و زیست محیطی حادي را در این منطقه ایجاد نموده است.

درپی آن دشواريهاي زیادي را نیز براي ساکنین این مناطق فراهم کرده است و این موضوع منجر به بروز پدیده مهاجرت و تغییر در اشتغال از کشاورزي، دامداري و … به فعالیتهاي کاذب منتقل شده که از تبعات آن میتوان عدم امنیت مرزي براي ساکنین را در تمام ابعاد نام برد. هدف از این پژوهش بررسی خشکسالی ده سال اخیر منطقه هامون و روند دبی رودخانه هیرمند از کشور افغانستان و سایر رودخانههاي فصلی منطقه و ارتباط آن با مهاجرت و افزایش فرآیند قاچاق و آسیبپذیري امنیت مرزي میباشد. روش پژوهش بر مبناي تعیین محدوده آبی دریاچه هامون از طریق تصاویر ماهوارهاي طی سه سال ۱۹۸۸، ۲۰۰۵ و ۲۰۱۰ و پردازش این تصاویر در محیط ERDAS Imagine صورت گرفت. پس از این فرآیند و با استفاده از آمار و تجزیه و تحلیل دبی رودخانه هیرمند و اطلاعات کتابخانهاي و همچنین دادههاي اقلیمی و هیدرولوژي روند خشکسالی-

ها مورد ارزیابی و پایش قرار گرفت نتایج نشان داد با توجه به تبخیر قریب ۵۰۰۰ میلیمتر سالیانه و کاهش شدید بارش با متوسط قریب ۶۰ میلیمتر و بروز پدیده خشکسالی در کشور افغانستان و خشکی مفرط رود هیرمند، تغییرات عمدهاي در اشتغال ساکنین منطقه به وجود آمده است که خود موجب تحمیل هزینههاي مستقیم و غیر مستقیم در ابعاد سیاسی و امنیتی مرزي به استان شده است.

واژگان کلیدي: خشکسالی، امنیت مرزي، سیستان، تصاویر ماهواره اي

.۱ مقدمه

امنیت از جمله مباحثی است که همواره در محورهاي مباحث علوم سیاسی و روابط بـین الملـل جایگـاه ویـژهاي دارد. امـروزه امنیت ابعاد فراگیرتري از گذشته دارد و بسیاري از شئون انسانی را در بر مـیگیـرد. مسـائل طبیعـی، زیسـت محیطـی، فقـر، تروریسم، مطالبات قومی و مسائل نژادي موضوع امنیت انسانی را در متن مباحث بینالمللی قـرار داده اسـت (پـور خسـروانی،

.(۱۳۸۷:۲۱۷ یکی از مسائل طبیعی و زیست محیطی که میتواند امنیت انسانها را در یک مکان جغرافیـایی بـا خطـر جـدي روبرو نماید خشکسالی است. خشکسالی یکی از وقایع محیطی و بخش جدایی ناپـذیر نوسـانات اقلیمـی اسـت. ایـن پدیـده از ویژگیهاي اصلی و تکرار شونده اقلیمهـاي مختلـف بـه شـمار مـیرود .(Wilhite;1997) تـاکنون بـیش از ۱۵۰ تعریـف از خشکسالی ارائه شده است؛ در همه این تعاریف خشکسالی یک دوره پیوسته و پایدار که در آن مقدار آب موجود در یک منطقه

٩٠

ھما ش م ی ی زی و ا ؛ چا ش و ر یا
۳۰ و ۳۱ فروردین – ۱۳۹۱ دانشگاه سیستان و بلوچستان
National Congress on Border Cities and Security; Challenges and Strategies – CBCS 2012

در حد قابل توجهی کاهش یافته بیان میشود .(Wilhite; 1985) خشکسالی داراي طبیعت پنهانی است و تـداوم وقـوع آن طولانی و خسارات ناشی از آن در بخشهاي مختلف کشاورزي، اجتماعی، اقتصادي، زیست محیطـی و … بـه صـورت تـدریجی ظاهر میشود؛ لذا خشکسالی پدیدهاي است که در تمامی آب و هواها و مناطق مختلـف رخ مـیدهـد و مشخصـات آن از یـک نقطه به نقطه دیگر متفاوت است (آسیایی، .(۱۳۸۵ بـر اسـاس تعریـف سـازمان هواشناسـی از دیـدگاه اجتمـاعی ـ اقتصـادي، خشکسالی یعنی زمانی که کمبود آب براي نیازهاي بشر موجب ناهنجاريهاي اجتماعی و اقتصادي میشود. جهت بـه حـداقل رساندن اثرات منفی خشکسالی واضح است که انتقال مدیریت بحران به مدیریت ریسک امري اجتناب ناپذیر بـوده و نظـارت و ارزیابی خشکسالی از ضروریات میباشد؛ براي نظارت و ارزیـابی خشکسـالی نیـز شـاخصهـاي خشکسـالی از اهمیـت ویـژهاي برخوردار است .(WMO;1975) طبق گزارشات هیئت دول تغییر اقلیم IPCC انتظار میرود در آینـده دمـاي هـوا افـزایش یافته و گرمتر شدن جهان بر بخشهاي مختلف از جمله چرخه آب تأثیر گذارد. تغییرات در سیکل آب سبب ایجاد خشکسـالی شدیدتر در بعضی نواحی و نیز کاهش خشکسالی در سایر مناطق میشود. افزایش درجه حرارت باعـث ازدیـاد تبخیـر و تعـرق شده و تعداد روزهاي با دماي خیلی بالا افزایش مییابد که سبب تغییراتی در مقدار بارش، توزیع فصـلی و چگـونگی ایجـاد آن میشود و زمینهاي براي بروز خشکسالی را فراهم مینماید (خزانه داري ۱۳۸۰ ص .(۱ خشکسـالی بـین سـالهـاي ۱۳۷۸ تـا

۱۳۸۱ در ۱۸ استان بزرگ کشور منجر به افت شدید سفرههاي آب زیرزمینی و کاهش ذخائر آبهاي سطحی شد و در نهایـت نیمی از جمعیت کشور را با بحران کم آبی مواجه ساخت (فتاحی.(۱۳۸۶ بـر اسـاس تحقیقـات انجـام شـده در ایـران، منطقـه سیستان با % ۴۶/۷ در رتبه اول قرار دارد (اداره هواشناسی زابل،.(۱۳۷۸ صرفنظر از تأثیر سیستمهاي پرفشار جنـب حـاره کـه مقادیر بارش را در بخشهاي شرقی کشور در طول سال کاهش میدهد خشکسالیهاي اخیر بیشتر منشاء هیدرولوژیکی دارد و با توجه به کاهش بارندگیهاي اخیرتشدید یافته و وابستگی تام و تمام سیستان به آب غیر مطمئن هیرمند سبب شده است تا نوسانات هیدرولوژیکی این رودخانه بر حیات سیستان تاثیر زیاد داشته باشد. تحقیقات پیرامون استفاده از تصـاویر مـاهواره اي سابقه چندان طولانی ندارد؛ در سال ۲۰۰۰ پایش خشکسالی با استفاده از دادههاي زمینـی و دادههـاي دور سـنجی در کشـور مغولسـتان توسـط bayarjargal adyasuren munkhtuya انجـام شـد. یـوآن و همکـاران (Yuan et all; 2005) در مطالعه خود براي طبقه بندي پوشش اراضی و آشکار سازي تغییرات منطقه شهري مینـی سـوتا آمریکـا از دادههـاي لندسـت استفاده کردند. کامیوسوکو و همکاران (Kamusoko et all;2006) به منظور بازسازي تغییـرات کـاربري و پوشـش اراضـی منطقهاي در زیمباوه از روش طبقهبندي هیبرید استفاده کردند. در ایران نیز در سال ۱۳۷۳ مهندسین مشاور تهـران سـحاب طرح جامع کنترل سیل سیستان را به اجرا درآورد؛ در این طرح مطالعاتی شرایط هیدرولوژیکی و منابع آب منطقـه سیسـتان بررسی شد (تهران سحاب،.(۱۵:۱۳۷۳ مطالعات توجیهی مدیریت منابع تجدید شونده قسمتی از حوضه آبریز هیرمنـد توسـط مهندسین مشاور ورز بوم که درسال ۱۳۷۵ صورت گرفته نیز از جملهي این پژوهشهـا اسـت (ورزبـوم ، ۱۰،.(۱۳۷۵ در سـال

۱۳۸۲ صفري به بررسی خشکسالی با استفاده از تصاویر ماهواره اي ASTER در منطقه زابل پرداخت؛ نتایج حاصله نشـان داد کاهش سطح آب هامون، دبی رودخانه هیرمند و کاهش شاخص گیاهی در طی شرایط خشکسالی مـیباشـد. شمسـی پـور در سال ۱۳۸۶ در رساله دکتري خود به بررسی خشکسالی کاشان با استفاده از تصاویر ماهوارهاي NOAA در طـول دوره آمـاري

۳۶ ساله پرداخت که ۱۲ سال داراي شرایط خشکسالی متوسط و شدید بودند. خسروي و همکاران (۱۳۸۴) به سازوکار بادهاي

۱۲۰ روزه و تأثیر آن بر شرایط اکولوژیک و زیست محیطی دشت سیستان پرداختند؛ همچنین با استفاده از دادههاي سنجش از دور محدوده، شدت طوفانهاي گرد و غباري را در منطقه مورد تحلیل قرار دادند (خسروي، ۱۳۸۷ ب). در پژوهشـی دیگـر اهمیت ورودي آب هیرمند درشرایط اقلیمی، به ویژه ارتباط متقابل آن با بادهاي ۱۲۰ روزه و برهم کنش آنهـا ارزیـابی شـده است (خسروي، ۱۳۸۷ الف).

با توجه به پژوهشهاي ذکر شده در بالا و همچنین اهمیت بررسی خشکسالی در دریاچه هامون، روند خشکسالی دریاچههـاي سه گانه با استفاده از تصاویر TM، مورد ارزیابی و تحلیل قرار گرفت.

٩١

ھما ش م ی ی زی و ا ؛ چا ش و ر یا
۳۰ و ۳۱ فروردین – ۱۳۹۱ دانشگاه سیستان و بلوچستان
National Congress on Border Cities and Security; Challenges and Strategies – CBCS 2012

.۲ سرزمین پژوهش

چاله سیستان با وسعت ۳۰ هزار کیلومتر مربع در سال ۱۸۷۲ میلادي به دو قسمت تبدیل گردید؛ %۴۰ آن متعلق به خاك ایران و %۶۰ به افغانستان تعلق یافت. منطقه مورد مطالعه در ایران با وسعت ۱۵۱۹۷ کیلومتر مربع با مختصات ۲۹ تا ۳۲

درجه عرض شمالی و ۶۰ تا ۶۴ درجه طول شرقی از شمال به افغانستان از جنوب به زاهدان و از غرب و شمال غرب به کویر لوت و بیرجند محدود است (شکل شماره .(۱

شکل شماره :۱ موقعیت منطقه

شکل شماره :۲ نماي ماهوارهاي دریاچه هامون

٩٢

ھما ش م ی ی زی و ا ؛ چا ش و ر یا
۳۰ و ۳۱ فروردین – ۱۳۹۱ دانشگاه سیستان و بلوچستان
National Congress on Border Cities and Security; Challenges and Strategies – CBCS 2012

حدود نیمی از منطقه سیستان را دریاچه هامون به خود اختصاص داده است که در زمان پر آبی بزرگترین دریاچه آب شیرین فلات ایران میباشد. دشت سیستان با متوسط درجه حرارت ۲۲ درجه سلسیوس و بارش ۵۰ میلیمتر و تبخیر و تعرق قریب

۵۰۰۰ میلیمتر در سال، از شرایط نامساعد اقلیمی برخوردار است. بر اساس مطالعات انجام شده از سال ۱۳۱۸ تا ۱۳۷۸ هر

۱۰ سال یکبار یک خشکسالی کشنده تکرار شده است. در سال ۱۳۷۸ با قطع جریان ورودي به دریاچه هامون و کاهش نزولات جوي رطوبت نسبی هوا کاهش و در نتیجه دماي هوا افزایش یافته و به خشکی هوا افزوده است (قطبی و همکاران،

.(۱۳۸۸ دریاچه هامون یکی از دریاچههاي کویري و بیابانی شرق کشور و شامل سه قسمت هامون پوزك در شمال شرقی، هامون صابري در شمال غربی و هامون هیرمند در غرب و جنوب غرب سیستان میباشد (شکل شماره .(۲

.۳ مبانی نظري

رودخانه هیرمند شریان حیاتی هامون میباشد؛ این رودخانه از بهم پیوستن ۵ سرشاخه اصلی کجکی، سرشاخه

ارغنداب، سرشاخه ارغستان، سرشاخه ترنکد و سرشاخه موسی قلعه بوجود میآید و سپس در محلی به نام کهک
در مرز ایران و افغانستان به دو شاخه رود سیستان و پریان مشترك منشعب و نهایتاً به هامون منتهی میشود.
طول رودخانه هیرمند و سرشاخههاي آن تا قبل از انشعاب ۱۰۵۰ کیلومتر و مساحت حوضه آن ۱۵۰۰۰۰
کیلومتر مربع میباشد. از سرشاخه اصلی هیرمند آمار نسبتاً دقیق و قابل اطمینانی در دست میباشد؛ این اندازه

گیريها در دهه ۳۰ الی ۵۰ انجام شده است (تقوایی ابریشمی، .(۱۳۸۸ از سرشاخه ارغنداب متأسفانه آماري در دست
نیست؛ در این سرشاخه سد مخزنی ارغنداب با گنجایش حدود ۴۰۰ میلیو ن مترمکعب ساخته شده و بیش از
۳۲ سال است که از زمان بهره برداري آن میگذرد. با توجه به اطلاعات بدست آمده این سد در اثر رسوبات
ورودي پر شده است. در منطقه آبراهههاي دیگري نقش اساسی در تغذیه هامون دارند. این آبراه ها عبارتند از: رود
شور که در بخش شمال غربی حوضه قرار گرفته است، حوضه آبریز آن وسعت نسبتاً زیادي داشته و داراي
جریان فصلی میباشد این آبراههها به خاك افغانستان منتهی شده و سیلابهاي آن به هامون صابري جریان
مییابد .مسیلهاي نهبندان، حیدر آباد، بی مکو و رود حسین آباد در ارتفاعات غرب حوضه نیز که جریان آب
در آنها به ندرت اتفاق میافتد .این مسیلها به هامون هیرمند متصل میگردند. رودخانههاي دیگري نیز در
خاك افعانستان جاري است که نهایتاً به هامون پوزك متصل میگردند .مهمترین این رودخانهها هاروت، فرآه
خاش، خاسپوش و پودائی میباشند و از جبهه شمالی از خاك افعانستان به هامونهاي پوزك و صابري تخلیه
میشوند. وجود چاه نیمهها در سیستان به عنوان منبع تأمین آب ، عاملی مهم براي ماندگاري مردم در این
منطقه به شمار میرود. بر اثرتداوم بحران خشکسالی در سیستان .نیاز مردم این منطقه به چاه نیمهها نسبت به
سالهاي گذشته صد چندان شده است (شکل شماره (۳