تاريخچه نوغانداري

كرم ابريشم از زمانهاي قديم در مشرق ، مغرب و شرقي آسيا در روي درختان توت بطور وحشي زندگي ميكرد ه و از برگهاي درخت توت تغذيه مي نمود . در مورد اهلي شدن كرم ابريشم در زمانهاي قديم داستانهائي نقل شده است و آنچه مسلم است اين حشره اولين بار در چين اهلي شد و ميگويند در حدود ۴۶۰۰ سال پيش يكي از ملكه‌هاي چيني بنام سي لين شي ضمن گردش در جنگل بروي شاخه ها و برگهاي درختان توت متوجه تارهاي نازكي شدكه كرم ابريشم تنديده بود ملكه با جمع آوري اين تارها و بافتن آنها پارچهاي نازك و لطيفي تهيه كرد كه تا ۳۰۰۰ سال فقط در

انحصار دربار چين قرار داشت بطور كلي پرورش كرم ابريشم مختص اعيان و اشراف و شاهزادگان چين بود و افتخاري براي آنان محسوب مي شد و اسرار پرورش كرم ابريشم به هيچ وجه افشاء نمي گرديد . تا اينكه در سال ۴۱۶ ميلادي شاهزاده خانم چيني كه با امير ختن ازدواج كرده بود شيوه پرورش كرم ابريشم را به مردم ختن آموخت و اين شيوه در اين كشور متداول گرديده .

در بعضي از كتابهاي قديمي نيز ذكر شده كه در مناطق ساحلي در ياي خزر پرورش كرم ابريشم معمول بوده است منجمله ماسون محقق روسي معتقد است كه پرورش كرم ابريشم قبل از قرن شيشم در ناحيه مرو معمول گشت و از آنجا به گرگان و سواحل جنوبي در ياي خزر ( مازندران و گيلان ) نفوذ كرد .
بيشتر محققان معتقدند كه در فاصله قرن ششم و دهم ميلادي نوغان داري رفته رفته از مرو به گرگان و از آنجا به طبرستان و ديلم و گيلان و ديگر نواحي مجاور كرانه جنوبي در ياي خزر رخنه كرد . برخي تصور مي كنند پرورش كرم ابريشم در قرن يازدهم ميلادي در گيلان متداول شده باشد در سال ۱۶۳۸ ميلادي بنا به گفته آدم اولياريوس در گيلان ۸۰۰۰ عدل ابريشم بدست مي آم

د و در سال ۱۶۷۱ ميلادي به گفته شادرن ۱۰۰۰۰ عدل حاصل مي شده ( و كفته اوليا ريوس هر عدل ۲۱۶ فونت و ۶ فونت يك من تبريز ) از آغاز قرن هيجدم ميلادي صنعت نوغانداري گيلان رفته رفته به سستي گرائيده و مقدار محصول ابريشم به ۳۲۳۳۰ من تبريز تنزل كرد و در اوايل همين قرن بود كه در فرانسه بيماري نا معلومي در كرم ابريشم پديدار شد و محصول پيله رو به كاهش گذاشت و البته اين بيماري به ايران نيز كشيده شد و بعدها بر اثر مجاهدت دانشمند معروف فرانسه لويي

پاستور ريشه اين بيماري كشف گرديد . بنابراين پاستور نه تنها با كشف علمي خود خدمت بزرگي به عالم بشريت كرد بلكه با كشف علمي پبرين به عنوان ناجي نوغان نيز شناخته شد . به هر حال در زمان صفويه كار نوغان و تهيه ابريشم در ايران رونق فراواني داشته و ابريشم خام از ايران به ممالك اروپايي صادر مي‌شده و بعد در قرن نوزدهم اندكي نوغانداري در گيلان ترقي نمود و پس از نشيب فرازها در سال ۹۱/۱۸۹۰ مقدار ابريشم خام گيلان به حدود ۷۰۰۰۰ من تبريز رسيد و سپس بر اثر شيوع بيماري پبرين در ايران مجدداً دوران سقوط را پيمود از آن پس وارد كردن تخم نوغان موسون از بيماري از اروپا و تركيه عثماني و ژاپن آغاز و بار ديگر پيشرفتي در صنعت نوغان حاصل

گرديد .
تخم نوغان هاي وارداتي از طريق بازرگانان ايراني و تجار خارجي مقيم ايران وارد و در واحدهاي پرورش كرم ابريشم مي رسيد و سپس محصولات فراوردهاي تخم نوغان مجدداً از طريق همان تجار به كشورهاي خارجي صادر ميگرديد .
اين روش ساليان متمادي ادامه يافت تا آنكه انحصار توليد و تجارت تخم نوغان در زمان قاجاريه براي يك دوره طولاني ۵۰ ساله كه محتشم السلطنه واگذار گرديد واين شخص براي اداره امور اقدام به تاسيس موسسه نوغان نمود از اين زمان به بعد تهيه تخم نوغان در داخل و واردات آن تحت نظر مستقيم موسسه مزبور بوده است موسسه نوغان دراين زمان با وجود استفاده از تجارت و

مهارتهاي متخصصين در امور اجرائي به نتايج ثمر بخش نرسيد از اين زمان تا سال ۱۳۰۰از تهيه تخم نوغان طرفنظر شد و موسسه نوغان فعاليتهاي خود را تنها به بازرسي تخم نوغان هاي وارداتي كه فاقد بيماري مسري باشند منحصر نمود.
بارها اقداماتي براي تهيه نوغان در ايران صورت گرفته كه در مراحل اوليه با نا كامي روبرو ميشد در صورتيكه دراين زمان ميزان تخم نوغان به ۱۰۰هزار جعبه ميرسيد كه تا اينكه در حدود سال ۱۳۱۵كار تهيه تخم نوغان در ايران به موفقيت هائي نائل شد ودر همين زمان هم كار خانه حريربافي چالوس ايجاد گرديد هدف از تاسيس اين كارخانه توسعه پرورش تخم نوغان و كرم ابريشم در سطح كشور توليد انواع منسوجات ابريشمي براي مصرف داخل و صدور مازاد آن بخارج بود ايجاد اين كارخانه و

بهره گيري از آن مصادف با شروع جنگ جهاني دوم و ساخت الياف مصنوعي بود و از آنجائيكه قيمت منسوجات تهيه شده از الياف مصنوعي حدود ۵برابر كمتر از قيمت پارچه هاي بافته شده از ابريشم طبيعي بود كارخانه مزبور نا گزيربه متوقف ساختن فعاليت هاي خود شد . در همين زمان براي اينكه كيفيت پيله بهبود پيدا كند موسسه نوغان موفق شد كليه تخم نوغان هاي وارده به كشور تحت

كنترل درآورده و از ورود تخم نوغان مريض به كشور جلوگيري كند ليكن با وجود كمك هاي متخصصان فرانسوي و يوناني و همچنين كار شناسان ايراني نتوانست تخم نوغان هاي مرغوب و مطابق با استانداردهاي خارجي توليد كرده و اصولا پرورش در اين زمان به نوغانداران آموزش داده شد .

اين موسسه (موسسه نوغان ) تا سال ۱۳۵۲به عناوين گوناگون نام گذاري و تحت نظر وزارت خانه هاي مختلف بكار خود ادامه داد تا سال ۱۳۵۲اداره نوغان تحت عنوان شركت پيله ور به سازمان گسترش و نو سازي صنايع ايران ملحق گرديد وشركت مزبور فعاليت توليد و واردات تخم نوغان و پيله ابريشم و توزيع آن و همچنين سرپرستي كارخانه ابريشم كشي رشت را نيز بعهده داشت تا

زمانيكه بعد از انقلاب در سال ۱۳۵۹به تصويب شوراي انقلاب اسلامي ،قسمت كشاورزي پيله ور با دو شركت جديدي كه در سال ۱۳۵۲ به نام هاي شركت ابريشم گيلان و مجتمع ابريشم تاسيس گرديده بود ادغام كه هركدام امكانات فني چندي كه در اختيار داشتند تشكيل شركتي بنام شركت ابريشم ايران دادند كه شركت جديد تنها شركتي است دولتي كه كليه فعاليتهاي مربوط به ابريشم را زير نظر دارد .

فصل اول

زندگي كرم ابريشم

كرم ابريشم
حشره ا ي است از خانواده لپيدوپترها (Bombycidae Lepidoptera ) و از نظر جانور شناسي بومبيكس موري ( Bombyx mori – LINNE ) خوانده مي شود. در طول زندگي اش داراي چهار مرحله تخم، كرم، شفيره و پروانه بوده و حشرات با دگرديسي كامل محسوب ميشود كه تنها از برگ درخت توت تغذيه مي كند . كرم ابريشم داراي واريته هاي بسيار است كه از نظر مبداء مكاني جغرافيايي به نژادهاي چيني، ژاپني، اروپائي، قارهاي از نظر نسل بيك نسل دو نسلي و چند نسلي و از نظر خواب به سه خوابه ، چهار خوابه و پنج خوابه تقسيم ميشود .درژاپن از صد سال پيش از تلاقي اين نژاد ها به نژادهيبريد مقاومي دست يافتند كه امروز در تمام دنيا از اين نژادهاي هيبريد استفاده ميشود .

بطور كلي زندگي كرم ابريشم از تخم شروع به تخم ختم ميشود در زير خلاصه ا ي از خصوصيات و رشد زندگاني هر مرحله از كرم ابريشم شرح داده مي شود.
۱- تخم (Egg ):
تخم كرم ابريشم يك نسله پس از تولد در حالت طبيعي از درجه حرارت بالا رفته و شروع به رشد مي كند . اين سير طبيعي باعث تكميل و تكوين نطفه ميگردد و در طبيعت تغيير ناگهاني شرايط جوي باعث از بين رفتن نطفه تخم مي گردد و حتي در بعضي مواقع كه هنوز برگ توت موجود نيست كرمها از تخم در آمده و در نتيجه نبودن برگ كرمها تلف شده از بين مي روند براي اينكه بتوانند در هر موقع از سال براي پرورش تخم نوغان در اختيار داشته باشند و تخم نوغان هاي توليدي را در شرايط

فني و صحيح در اطاقها و سرد خانه هاي مجهزي نگهداري و تمام مدت در حرارت و رطوبت معيني حفظ مينا يند اين شرايط باعث ميشود كه نطفه ها بحالت خواب در آمده و براي بيدار كردن بايد كم حرارت آن را بالا برد اين موضوع در مبحث كرم ابريشم مفصلا بيان خواهد شد . بنابراين در شرايط معين نطفه ها تقويت مي شوند و گرنه در غير اينصورت كرمهاي حاصله ضعيف و نسبت به بيماري ها حساس خواهند بود و در نتيجه تخم ها بخوبي تفريح نشده و محصول بدست آمده كم ميشود .

در علم امروز مي توانند با شوك شيميائي (اسيد كلريد ريك ) باعث تحريك شدن تخم ها و از بين رفتن خواب زمستانه شوند و در نتيجه نطفه هاي تخم نوغان بيدار شده و شروع به تفريح شدن مي كنند . كه با اين عمل حتي در فصل تابستان و پاييز هم مي توانيم تخم نوغان در اختيار داشته باشيم .
عمل تفريح در حرارت ۲۵ – ۲۴ در جه سانتي گراد صورت مي گيرد و جنين كرم ابريشم بمدت ۱۱ – ۱۴ روز بر حسب نوع تخم نوغان طول ميكشد كه رشد كند و از تخم تفريح شود ( تصوير ۳۰ ) شرح مشخصات تخم نوغان است.
۲- لارو Larvao ( كرم ) :
كرم ابريشم پس از خروج از تخم به نوزادي كرمي شكل تبديل مي شود كه در اصلاح نوغانداري بنام دوران مورچگي خوانده ميشود طول آن در حدود ۳ ميلي متر بوده و از موي سياه پوشيده شده است و ۲۵ تا ۳۰ روز پس از خروج از تخم تشكيل پيله ميدهد مدت زماني بين خروج كرم نوزاد از تخم تا تشكيل پيله را مرحله كرمي( لاوري ) مي گويند كه طي آن كار پرورش كرم انجام مي گيرد .

ميزان رشد كرم ابريشم نسبت به شرايط و پديده هاي جوي متغير است بطور كلي درجه حرارت زياد كرم ابريشم رشد سريع دارد . اما در حرارت پائين ميزان رشد كم مي‌گردد با وجود اين دماي خيلي زياد باعث توليد پيله هاي ريزو همچنين موجب ميشود كه كرم ابريشم بآساني به بيماري مبتلا گردد از طرف ديگر اگر حرارت خيلي پائين باشد زحمت پرورش آن زياد مي گردد و كرم ابريشم را در معرض بيماري قرار مي دهد . درجه حرارت و رطوبت مطلوب براي مرحله جواني ۲۷-۲۶ درجه سانتي گرا و ۹۰-۸۵ در صد رطوبت و براي مرحله بلوغ كرمها ۲۵ – ۲۲ درجه سانتي گراد و ۸۵-۷۰ در صد رطوبت مي باشد .

كرم ابريشم بخاطر اينكه هزاران سال قبل تحت مواظبت انسان پرورش يافته است براي سازگاري با محيط طبيعي ، وظيفه عمل اصلي خود را از دست داده و نمي تواند در شرايط جوي براحتي زندگي كند و از درختان توت بالا رود و برگهاي مرغوب انتهاي آنرا بخورد و اگر اين حشره را در روي يك شاخه يا برگ درخت توت بگذاريم بعلت ضعيف بودن قدرت چسبندگي آن به شاخه و درخت و ساير شرايط جوي در اثر كوچكترين نسيم ملايم از شاخه درخت جدا شده و مي افتد و بنابراين كرم ابريشم خودش نمي تواند از برگ درخت توت تغذيه نمايد . وهمچنين قدرت خزيدن را نيز از دست

داده است . اگر يك حشره وحشي غذانداشته باشد آن حشره براي بدست آوردن غذامي خزد و اينطرف و آنطرف مي رود تاغذائي بدست آورد . اما كرم ابريشم فقط تا چند سانتي متري دوروبرش مي تواند حركت كند هر چند كه گرسنه باشد . اگر غذادر دسترس نباشد از گرسنگي هلاك مي شوند . در ضمن هر چند كه كرم ابريشم چيزي جز توت نميخورد معذاالك قوه پويا ئيش ضعيف است و نميتواند بوي توت را از فاصله يك متري حس كند بنابراين اگر توت خيلي نزديك به آن گذاشته شود از گرسنگي خواهد مرد . بنابراين هنگام پرورش كرم ابريشم ميبايستي حتماً در شرايط مطلوب نگهداري گردد.

بعد از اتمام دوران لاوري كرم بدور خود نخهايي ميتنداين تنيدن بمدت ۴ تا ۳ روز بصورت S و يا به حالت ۸ مي باشد كه از كرم اين نخها خارج شده و در املاح كرم ابريشم به آن پيله يا Cocoon ناميده مي شود . كرم بداخل پيله پس از پايان تنيدن نخها با ترشحات هورموني فعاليت كرده و كرمها تبديل به شفيره مي گردد.
۳- شفيره ( PUPA ) :
دوران شفيره گي در كرم ابريشم ۱۰ تا ۸ روز است در ضمن بستگي به حرارت و رطوبت محيط دارد ولي بهترين درجه حرارت در اين دوران ۲۵ – ۲۴ درجه سانتيگراد مي باشد و تمايز نر و ماده از هم بدين صورت است كه شفيره نر داراي تزئين بصورت يك نقطه مي باشد در صورتيكه شفيره ماده داراي تزئين بصورت X مي باشد . تشخيص نرو ماده در ازدياد تخم كرم ابريشم اهميت بسزائي دارد . شفيره در داخل پيله تغيير شكل داده و بعد از مدت ذكر شده تبديل به پروانه مي گردد . پروانه ها با مواد الكالائيدي كه دارند بوسيله آن پيله ها را سوراخ كرده و از آن خارج ميشوند .

بطور كلي هدف از پرورش كرم ابريشم بدست آوردن پيله مي باشد . بنابراين موقعي مي توانيم انتظار محصول خوبي را داشته باشيم كه مقررات و نيازهاي مورد احتياج را قبل از پرورش بررسي و مهيا نمائيم تا در حين عمليات هاي پرورش هيچ مشكل و نارسائي نداشته باشيم . پرورش كامل كرم ابريشم مستلزم نكات زير مي باشد بايستي اين اصل را قبل از پرورش رعايت و تداركات آنرا سنجيده تا آنرا سنجيده بتوانيم انتظار حداكثر محصول را داشته با شيم .
۱- انتخاب نوغ مر غوب كرم ابريشم :
۲- ايجاد محيطي كه كرمهاي ابريشم بتوانند به راحتي رشد كنند
۳- تغذيه كرمها با برگ توت كافي و خوب
۴- جلوگيري از بيماري بوسيله ضد عفوني كردن تمام اطاقها و وسايل پرورش .

مرحله تنيدن پيله – Mounting
1- كرم رسيده :
در حدود يك هفته بعد از سن پنجم لاوري كرم ابريشم به حالت مخصوصي تبديل مي گردد . بدين ترتيب كه كرمهاي ابريشم شديد ازاشتها مي افتند و تغذيه برگ توت آنها كم مي گردد. و غده هاي ابريشم در بدن به حداكثر رشد خود رسيده و در نتيجه بدن كرن ابريشم شفاف و روشن و قد آن كوچك مي گردد. در اين موقع كرمها در جستجوي محل مناسب براي تنبدن پيله از بستر خود خارج و به سمت نورگر ايش پيدا مي كنند كه تمايل نوري آنها در اين دوران حدود LUX 20-10 بطور

يكنواخت در تمام سطح مي باشد . مقدار حرارت مناسب ۲۵ درجه سانتي گراد بوده كه در حرارت پائين تحرك كرمها متوقف و حرارت بالاتر از ۳۰ در جه سانتي گراد نيز حركت كند مي گردد بنابراين بهترين درجه حرارت براي تنيدين پيله ۲۵ درجه سانتي گراد و رطوبت ۷۰ % مي باشد رطوبت زياد و پائين نيز در اين مرحله زيان آور بوده زيرا اولاً بعلت چسبيدگي پيله ور و در نتيجه كشيدن نخ پيله

، نخها پاره مي گردد. ثانيا اين پيله موقعي كه خشك مي گرددرنگ شان مايل به زرد ميشود . ظرف ۶ ساعت كرم هاي رسيده بايستي محل مناسب خود را جهت تنيدن پيله پيدا نمايند كه اين كار مصنوعا بصورت گذاشتن قاب تنيدن پيله عملي مي گردد كرمها جهت ساختن پيله نخهائي بنام كرك براي تثبيت در محل تنيدن پيله از خود خارج و سپس شروع به تنيدن پيله مي نمايند. ميزان كرك معمولاً حدود ۱ الي ۲ در صد ازوزن قشر پيله مي باشد . دوران ساختن پيله بوسيله كرم ابريشم را دوران تنيدن مي نامند. اگر در اين حالت كرمها را جابجا كنيم باعث پاره شدن تارهاي ابريشم و يا توقف بافتن نخ ابريشم خواهيم شد و در نتيجه كيفيت ناجورو محصول كمتري عايد مي گردد . مدت تنيدن پيله ۲ الي ۳ روز مي باشد .

۱- زمان پرداشت پيله :
پس از اينكه لاروها پيله ساختند خودشان داخل پيله تبديل به شفيره مي شوند موقعيكه رنگ شفيره قهوه ا ي سوخته و پوست بدن آن سخت شد زمان برداشت پيله مي باشد . اگر در حالتي كه پوست شفيره ها نرم و هنوز كاملا سخت نشده يعني زود برداشت نمائيم در نتيجه زود برداشتن باعث مي گردد كه باساني در مرحله برداشت پيله شفيره ها زخمي و مواد مايع بدنشان داخل پيله ها را خراب نمايد . و يا اگر برداشت پيله دير صورت گيرد علاوه برعمليات برداشت پيله در موقع تبديل به خشك كردن پيله ها مشكلاتي نيز بوجود خواهد آمد . در ضمن لاروهاي آفت مگس در نتيجه طولاني بودن زمان برداشت پيله را سوراخ كرده و به پيله سوراخ شده تبديل مي نمايد .
۲- روش برداشت

قبل از برداشت پيله همانطور يكه گفته شد اول بايد پيله ها ي پوست پيازي و نازك و كرمهاي مرده را جمع آوري و سوزاند آنوقت به برداشت پيله نمود .
۱- پاك كردن كرك پيله :
پيله برداشته شده داراي كرك هاي زيادي مي باشد كه اگر كركها در پيله باقي بمانند بعلت جذب رطوبت در نتيجه كيفيت پيله پائين مي آيد و علاوه بر آن كرك ها ي پيله در هم رفته و باعث ناراحتي در اجراء عمليات مي گردند .
براي اين مقصود بايستي كرك پيله را جدا نمود براي جدا كردن اين كرك پيله در ايران نوغانداران با خانواده خود با زحمت و زمان طولاني تك تك كرك پيله ها را با دست پاك مي كنند. ولي امروزه اين كار بوسيله ماشين هاي كرك گيري صورت ميگيرد.

اين ماشين از دو نوع تشكيل شده ۱- نوع كرك گيردستي ۲- نوع كرك گير موتوري تصوير ۵۸ و ۵۹ ساختمان و مكانيزم كار هر دو ماشين يكي بوده داراي ۱- شاسي چرخ ۳- تسمه ۴- منبع توليد حركت مي باشد ۰ حركت چرخها باعث بحركت در آمدن دو صفحه تسمه پلاستيكي آج دار كه در قسمت با لاي شاسي ماشين كرك گير بهم نزديك ميشوند قرار دارند مي گردد در نتيجه عبورتسمه از شيار فوقاني شاسي دستگاه باعث جمع آوري كركها مي گردد و بدين طريق پيله ها از كرك پاك مي گردند .