تاریخچه روانشناسی در ایران

روانشناسی با عنوان علم النفس در ایران
روانشناسی تحت عنوان علم النفس یا اخلاق ، بیش از هزار سال به عنوان یکی از شاخه‌های اصلی فلسفه در مراکز علمی ایران تدریس شده است. از رازی و ابن سینا و ناصر خسرو تا ملاصدرا کمتر متفکری را سراغ داریم که در آثار خود به این علم نپرداخته است. در آثار این دانشمندان نه تنها مباحث اصلی روانشناسی مانند احساس ،

ادراک ، عاطفه ، تفکر ، تخیل و تواناییهای ذهنی مورد بحث قرار گرفته ، بلکه حتی با روشهای تمثیلی و شبه تجربی در مورد نظریه‌های معارض در زمینه‌های احساس و ادراک یا لذت و الم داوری شده است.

روانشناسی به عنوان یکی از علوم طبیعی ایران
غرب سنت ارسطویی روانشناسی را چند صد سال بعد با آغاز رنسانس پذیرا شد. اما تا اوایل سده نوزدهم روانشناسی مغرب زمین بخشی از فلسفه باقی ماند، با مباحثی کم و بیش شبیه آنچه در روانشناسی سنتی ایران مطرح بود.

با این حال خیزش موج انقلاب صنعتی در اروپا ، روانشناسی آن سامان را به صورت یکی از علوم طبیعی در آورد، در حالی که در ایران کندی آهنگ رشد اجتماعی و علمی و فنی سبب شد که روانشناسی ایران در همان حد سنتی متوقف شود.

تنها پس از تأسیس دارالمعلمین و دانشگاه تهران و بویژه دانشسراهای مقدماتی و دانشسرای عامی بود که روانشناسی به صورت یکی از علوم جدید ایران مطرح شد. دکتر علی اکبر سیاسی و دکتر محد باقر هوشیار را باید از نخستین پیشتازان روانشناسی در ایران دانست. کتاب دکتر سیاسی تحت عنوان علم النفس یا روانشناسی از لحاظ تربیت و کتاب دکتر هوشیار تحت عنوان سنجش هوش یا روانشناسی عملی تقریبا بطور همزمان انتشار یافتند.

روانشناسی ایران از دهه ۱۳۴۰ به بعد
به رغم رونق و شکوه آغازین ، تا اوایل دهه ۱۳۴۰ فعالیت چشمگیری در روانشناسی وجود نداشت و این علم یا به عنوان بخشی از برنامه‌های رشته فلسفه و علوم تربیتی و یا به صورت بخشی از دوره‌های تربیت معلم تدریس می‌شد. دهه ۱۳۴۰ را باید دهه گسترش سازمانی روانشناسی در ایران نامید، چون طی این ده سال دوره لیسانس روانشناسی نخست در دانشگاه تهران و بعدها در سایر دانشگاههای ایران تأسیس گردید.

در دانشگاه تهران دوره فوق لیسانس روانشناسی بوجود آمد و مؤسسه روانشناسی بنیان گذارده شد. برخی از این تحولات حاصل کوششهای دکتر محمود صناعی بود که در همان دوره پا به صحنه روانشناسی ایران گذاشت. خدمت بزرگ دکتر صناعی ترجمه کتاب اصول روانشناسی نوشته فرمان مان در سال ۱۳۴۲ بود.

در سال ۱۳۴۴ دکتر سعید شاملو بنیان گذار روانشناسی بالینی ایران اولین کلینیک مرکز مشاوره و راهنمایی در دانشگاه تهران را تأسیس کرد و بعدها بتدریج چنین مراکزی در دیگر دانشگاهها تأسیس شد. با گسترش دوره‌های روانشناسی در دانشگاههای کشور کوششهای فراوانی در زمینه تألیف و ترجمه مکتب درسی در این رشته به عمل آمد.

از آن جمله اصول روانشناسی عمومی (۱۳۴۸) تالیف دکتر سیروس عظیمی ، کلیات روانشناسی علمی (۱۳۴۹) به ترجمه دکتر امیر هوشنگ مهریار و دکتر رضا شاپوریان. اصول روانشناسی (۱۳۵۲) به ترجمه و اقتباس دکتر محمد ساعتچی.

روانشناسی ایران و پژوهش
پژوهش در روانشناسی جایگاه ضعیفی داشته است. به شهادت کتب و مجلاتی که از بدو رواج روانشناسی نوین در ایران انتشار یافته ، صرفنظر از تحقیقات پراکنده در زمینه استعدادها و شخصیت در سایر زمینه‌ها پژوهشهای جمعی صورت نمی‌گرفت.

دکتر محمد قی براهنی علاوه بر انتشار کتابهایی در حوزه پژوهش و آزمونها همچون کتاب مبانی نظری آزمونهای روانی و کتاب روان آزمایی نخستین گامها را در راه فعالیتهای آزمایشی و تجربی یا به بیان دقیقتری ، علمی شدن مفهوم پژوهش و تحقیق در این شاخه از دانش بشری برداشت. نخستین اقدام برای تهیه هنجاریابی آزمونها بویژه آزمونهای شناختی در این مسیر قرار داشت. ضرورت وجود این قبیل آزمونها در وزارت علوم و نیز آموزش و پرورش و همچنین برای بسیاری از برنامه ریزیهای آموزشی کلان کشوری از دیر زمان احساس می‌شد.

روانشناسی ایران در دهه‌های اخیر
روانشناسی ایران در دهه‌های اخیر پیشرفت خوبی داشته است. در چند دانشگاه دیگر رشته روانشناسی در مقاطع مختلف تأسیس شده است. مهمترین رخدادهای روانشناسی در طول دهه‌های اخیر تجدید حیات نوین روانشناسی ایران توسط دکتر سعید شاملو بوده است. همچنین ایشان از پیشگامان طراحی سازمان نظام روانشناسی بوده‌اند.

از لحاظ کاربرد علم روانشناسی نیز ، در حیطه‌های مختلف گسترش خوبی مشاهده می‌شود، بطوری که در مراکز و مؤسسات و کارخانجات بزرگ حضور بخش روانشناسی احساس شده و برخی از این مراکز و ادارات و کارخانجات اقدام به تأسیس واحد روانشناسی کرده‌اند. کلینیکهای مشاوره و روان درمانی چه به صورت دولتی و خصوصی گسترش پیدا کرده و آگاهیهای عمومی در ارتباط با نقش روانشناسی در زندگی با انجام اطلاع رسانیهای مختلف افزایش یافته است.

تاریخچه روانشناسی کار در ایران
سازمان های بالنده دارای ویژگی های متعددی هستند. وقتی یک سازمان در جهت دستیابی به سطوح بالای بهره وری حرکت می کند، یعنی تلاش برای رسیدن به مرحله ی بالندگی را آغاز کرده است…

پیشگفتار
سازمان های بالنده دارای ویژگی های متعددی هستند. وقتی یک سازمان در جهت دستیابی به سطوح بالای بهره وری حرکت می کند، یعنی تلاش برای رسیدن به مرحله ی بالندگی را آغاز کرده است. رهبری و مدیریت در چنین سازمانی اثربخش می باشد و تعداد مدیران شایسته در آن زیاد است.

یکی از مهم ترین عوامل موثر در استفاده ی بهینه از نیروی انسانی در سازمان، رهبری اثربخش می باشد و مدیران لایق و کارآمد می دانند چگونه نیروی انسانی سازمان را در جهت افزایش بهره وری شغلی، ترغیب کنند. جوّ سازمانی مناسب و رضایت از کار باعث می گردد کارکنان سازمان با میل و رغبت بیش تری بر سر کار خود حاضر شوند.

از طرف دیگر، مهم ترین عامل یا مانع برای دستیابی به بهره وری بهینه سازمانی، نیروی انسانی ناکارآمد است. نیاز سازمان ها به حضور یا وجود افراد کارآمد، پرتلاش، سالم، علاقه مند و خلاق همانند نیاز آدمی به تغذیه ی مناسب است. در سازمان های موفق، نیروی انسانی برای ایفای نقش خود انگیخته شده است و به کار خود علاقه مند می باشد.

ورشکستگی یک سازمان نیز در شرایطی فراهم می شود که مدیران از بذل توجه نسبت به آموزش و پرورش کارکنان تحت نظارت خود، غفلت می ورزند. ستاده های یک سازمان ورشکسته، همیشه بیش از داده های آن است و سهم چنین سازمانی نیز در بهره وری ملی، منفی خواهد بود. تاریخ گواه آن است که ظهور و سقوط ملت ها با افزایش و کاهش بهره وری ملی همبستگی دارد.

تا زمانی که بهره وری سازمان ها در حد بالا و بهینه نباد، بهره وری ملی نیز پایین خواهد بود. توجه کافی و به موقع مدیران لایق سازمان ها به این امر مهم، از مهم ترین عوامل رشد بهره وری ملی کشور ثروتمند و مستعد مترقی ماست.

در آغاز قرن بیست و یکم، هیچ سازمانی نمی تواند به حیات خود ادامه دهد؛ مگر این که سطح بهره وری آن، بالا باشد. اگر بخواهیم نیروی انسانی سازمان ها کارآمد و کارآیی و بهره وری شغلی افراد در سطح مطلوب باشد باید مباحث و موضوعات روان شناسی کار را بشناسیم و موجباتی را فراهم آوریم که همه ی کارکنان سازمان و به ویژه همه ی مدیران،

با این مباحث آشنا شوند. رمز موفقیت کشورهای صنعتی پیشرفته نیز، بهره گیری از یافته ها و اصول روان شناسی در کار می باشد. ماهیت و هدف روان شناسی صنعتی – سازمانی و به معنای وسیع تر روان شناسی کار نیز آن است که با شناخت علل و رفتار آدمی در کار و ارائه ی راه حل های عملی و مفید، کارآیی نیروی انسانی سازمان را افزایش دهد.

تاریخچه ی روان شناسی کار در ایران
از بدو پیدایش سازمان امور اداری و استخدامی کشور (در سال ۱۳۴۵)، اداره ی کل آزایش و انتخاب آن سازمان، عهده دار برگزاری امتحانات استخدامی برای کارکنان سازمان های دولتی و مشمول قانون استخدام کشوری گردید

و به همین منظور تعدادی کارشناس را جهت تهیه و میزان کردن آزمون های استخدامی، اجرای امتحانات استخدامی ادواری و مصاحبه استخدامی، به استخدام خود درآورد. بخشی از دوره های استخدامی ادواری این کارشناسان به عهده مشاوران متخصص خارجی بود که ضمن کار، به انتقال تجارب خود در این زمینه ها، می پرداختند

. نویسنده ی کتاب که از آغاز سال ۱۳۴۶ تا پایان سال ۱۳۵۳ به عنوان کارشناس ارشد و معاون قسمت آزمون سازی به کار مشغول بود، به تنهایی مسئولیت انتخاب کارکنان ۳۳ موسسه ی دولتی (از جمله چند وزارت خانه) را به عهده داشت و توانست همانند سایر کارشناسان اداره ی کل آزمایش و انتخاب، امتحانات ادواری متعددی را در تهران و مراکز استان ها انجام دهد، در جلسات مصاحبه ی استخدامی حدود ۳۵۰۰۰ داوطلب شرکت کننده

در طی این سال ها، به ترجمه یا تالیف سه اثر یعنی نکاتی چند در اجرای مصاحبه استخدامی (سال ۱۳۴۶)، مصاحبه استخدامی (سال ۱۳۴۷) و اصول روان شناسی استخدامی (سال ۱۳۵۳) بپردازد. در سال های بین ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۳، استفاده از روش های علمی برای انتخاب کارکنان سازمان ها شناخته شده بود و به همین دلیل، سازمان های خصوصی نیز به کار در زمینه روان شناسی صنعتی، ترغیب شدند.

یکی از این سازمان های خصوصی، موسسه ملی روان شناسی نام داشت که تا سال ۱۳۵۸، به فعالیت در زمینه انتخاب علمی کارکنان، تشکیل دوره های آموزشی مدیریت، ارزیابی عملکرد شغلی کارکنان و ارائه مشاوره های مدیریت، فعال بود.

در سال های اخیر، نیاز به همکاری روان شناسی صنعتی – سازمانی، در کشور بیش تر احساس می شود و با توجه به فعالیت محدود روان شناسان صنعتی در کشور و در عین حال با تشکیل دوره های کارشناسی ارشد روان شناسی صنعتی سازمانی در دو شهر اهواز و اصفهان، پیش بینی می شود گسترش این رشته با شتاب بیش تری انجام گیرد.

اکنون در زمینه روان شناسی صنعتی – سازمانی و روان شناسی کار بیش از ۷۰۰ مقاله چاپ شده، ۵۲ کتاب (۲۲ ترجمه و ۳۰ تألیف) انتشار یافته و ۱۵۳ پایان نامه تحصیلی (دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد) تدوین شده است. این آمار مربوط به دانشگاه های سه شهر، یعنی تهران، اهواز و اصفهان می باشد.

(نوری، ۱۳۷۹) و تردیدی وجود ندارد که چنان چه تحقیق در این زمینه گسترش یابد، این ارقام بیش تر خواهد بود. امید آن است که در ویرایش بعدی کتاب حاضر، اطلاعات نظام دار و جامع تری در زمینه تاریخچه روان شناسی کار در ایران تهیه و ارائه گردد.

تفاوت های افراد از نظر ظاهری و روانی
افراد انسانی از نظر ظاهر و از نظر صفات روانی و استعدادها کاملاً با یکدیگر متفاوتند. از نظر ظاهر مانند استخوانبندی، شکل، قیافه، بلندی و کوتاهی قد و رنگ چهره، همه ی افراد با یک دیگر متفاوتند. از نظر صفات و رفتار نیز کمتر می توان دو نفر را کاملاً شبیه یکدیگر دید.

البته در بعضی امور مثل راه رفتن و صحبت کردن تفاوت بین افراد کمتر از اموری مانند کارهای حرفه ای است. استعداد افراد نیز با یکدیگر تفاوت دارد و همان طور که در زندگی روزانه می بینیم کارهای ساده را همه ی افراد می توانند بیاموزند در حالی که مسائل مشکل علمی و فنی را فقط افراد معدودی یاد می گیرند. اغلب افراد در یک استعداد بیش از سایر استعدادها قوی هستند و به همین جهت استعدادهای مردم متفاوت و گوناگون است. میان ملل مختلف و گروه های مختلف سنی و زن و مرد و نژادها و ملت های مختلف نیز تفاوت هایی مشهود است.

یک محقق می خواهد بداند همان طوری که در ظاهر این افراد تفاوت وجود دارد، آیا استعدادهای این افراد و صفات روانی و رفتاری آن ها نیز متفاوت است و علت آن ها چه اندازه بستگی به وراثت یا محیط یا هر دوی آن ها دارد؟
تفاوت بین افراد از کجا پیدا می شود؟

برای پاسخ دادن به این سئوال لازم است که ابتدا تفاوت های بین افراد را به طور صحیح و دقیق و با ابزار علمی معین کرد و سپس عواملی را که موجب ایجاد این تفاوت ها می شود مورد بررسی قرارداد. نخستین دستگاهی که برای اندازه گیری استعداد افراد مورد استفاده قرار گرفت، دستگاهی به نام کرونوسکوپ بود که اندازه گیری زمان واکنشی افراد را نشان می دهد.

طرز کار این دستگاه به طور خلاصه برای شرح است. یک کرونسکوپ ساده دارای دو دسته است که یکی از آن ها در دست آزمایشگر و دسته دیگر در دست شخص مورد آزمایش است. یک ساعت بسیار دقیق که عقربه ی آن در هر ثانیه یک دور می چرخد در دستگاه تعبیه شده است. آزمایشگر برای آزمایش سرعت واکنش فرد روی میز می زند و در عین حال ساعت دستگاه را به کار می اندازد

و به شخص مورد آزمایش قبلاً می گوید هر وقت صدای ضربه را شنید دسته ای را که در دست دارد فشار دهد. با این کار در حقیقت ساعت دستگاه از کار می افتد. بدین ترتیب فاصله ی زمانی که بین علامت دادن آزمایشگر و عمل شخص مورد آزمایش تلف شده است، زمان واکنش این شخص را نشان می دهد. کرونسکوپ های امروزی دستگاه های خودکار بسیار دقیق است

که به محض به کار افتادن دستگاه صدای زنگ خودکار اعلام می کند که نخستین بار توسط کتل صورت گرفت ولی بعدها دانشمندان دیگر با استفاده از تست های مربوط به هوش و سایر استعدادها به تحقیق در تفاوت های افراد از نظر استعدادهای مختلف پرداختند به طوری که امروزه رشته تفاوت های فردی یکی از مباحث مهم تحقیقات روان شناسی را تشکیل می دهد

و در سازمان ها با سنجش استعدادهای افراد آنان را به مشاغل گوناگون می گمارند. نکته ی مورد توجه در تفاوت های فردی این است که تفاوت ها را به صورت علمی چنان که تست ها و وسائل نشان داده اند، مورد تحقیق قرار دهیم. برای این کار باید اندازه تفاوت ها را نشان داد و نیز باید دانست که آیا این تفاوت ها ثابت است یا متغیر و همچنین در گروه معینی حد متوسط موفقیت در یک امر کدام است.

روانشناسی مدرن ریشه در ایران باستان دارد!!
از دو زاویه میتوان به بررسی روان شناسی ایران پرداخت . نخست جنبه الهام بخشی آن است , یعنی درنگ در معانی و مبانی روح و روان , شخصیت و جایگاه انسان و بیماری ها و ناهنجاریها رفتاری او از دیدگاه حکیمان دوران باستان که بی تردید برای نظریه پردازان امروز الهام بخش است , دوم آنکه امروزه بخش زیر عنوان روان شناسی فرهنگی مطرح می شود

که مقصود تفاوت فرهنگهای گوناگون و پیامدهای آن بر شخصیت و رفتار انسان است . ما نیز اگر بخواهیم به روان شناسی کنونی ایران , هویت ملی و فرهنگ لازم را ببخشیم , چاره ای به جز پرداختن به گذشته خویش در دو مقطع ایران باستان و ایران اسلامی نداریم .

به دور از هرگونه ملی گرایی و میهن پرستی و تنها بر اساس شواهد فراوان تاریخی و علمی باید اعتراف کرد که تمدن ایران باستان , تمدنی است که سرآمد همه تمدنهای بشری است و در تمامی عرصه های زندگی صاحب رای بوده است . با چنین پیشینه ای جستجوی تاریخچه دانش روان شناسی به لحاظ موضوع مورد مطالعه اش , پدید آیی آن مقارن با پیدایش هشیاری در انسان است , کاری سترگ و یادآور این سخن مولر در تاریخ روانشناسی می باشد که : “عرصه فراروی ما گسترده شده که احاطه بر پهنه آن نومید کننده و درسترسی بر کرانه های آن دشوار است” .

حال که این گستردگی تنها یک وجه مساله است و وجه دیگر آن گرد و غبار فراموشی تحریف , درآمیختگی و نابودی است که از پی هزاران سال تاخت و تاز , بر چهره این تمدن کهن نشسته است , برای غلبه بر این ناآگاهی یا دست کم ایجاد شکاف در آن گریزی نیست جز محدود کردن جستار به آنچه باقی است که عموما آثری معدود از آیین دین کهن ایران باستان یعنی زرتشت است تا شاید در آینده با روشهای جدید شواهد بیشتری فراهم آید .

جهان بینی باستان و جایگاه انسان
با پژوهشی چند جانبه و گسترده درباره آیین و عقاید ایرانیان باستان , در مجموع در می یابیم که آنان پیرو آیین یکتاپرستی بوده اند که بر اصل تضاد دو عالم یا همان ناسازگاری دو نیروی مجرد خیر و شر استوار است . نماد این دو نیرو ( سپندمینو و اهریمن ) هرکدام با صفاتی انتزاعی همراهند .

به طوریکه سپند مینو به همراه شش امشاسپند ( فرشتگان ) دیگر یعنی سپند مینود : خرد مقدس , اردیبهشت : راستی و درستی , بهمن : منش پاک , شهریور : نیروی چیرگی بر جهان , اسفند پایداری و استواری , خرداد : کمال , امرداد : جاودانگی فضایل یا فروزه های اهورامزدا به شمار می آیند و صفات منفی مقابل آنها تحت عنوان ( کماله دیوان ) از رذایل اهریمن شمرده می شود

که مهمترین آنها اکومن ( منش پلید ) در مقابل بهمن و ایندره ( دیو فریفتاری و گمراهی ) مقابل اردیبهشت است . فضایل اخلاقی همانند راست گویی , وفای به عهد , مهر و محبت و . . . راه برخورداری از فروزه های اهورایی و رذایلی چون دروغ , خشم , آز , شهوت و فساد موجب پیوستن به صفات اهریمنی است . لذا گروه نخست به ایزدان و یاران امشاسپندان و گروه دوم تحت عنوان دیو از یاران اهریمن قلمداد می شود .

در اوستا و دیگر متون مزدیسنا از جهان مینوی ( روحانی و معنوی ) و استومند ( جسمانی و گیتیانه ) سخن رفته است . جهان مینوی جهانی است که پیش از آفرینش جهان مادی بوده و پس از پایان آن و بر پایی رستاخیز نیز همچنان خواهد بود . تمامی موجودات چه جاندار و چه بی جان و سرشتها و خصلتها هیاتی نااستومند ( غیر جسمانی ) در جهان مینوی دارند .

سپند مینوی و انگره مینوی هریک باطن بخشی از آفرینش هستند و از این روی به عنوان دومینوی آغازین همزاد نام برده می شوند . همچمنین هریک از امشاسپندان , ایزدان و دیوان , مینوی و باطن چیزی به شمار می آیند که در این جهان پیکر مادی می یابند و از آنجا که پیوسته میان خیر و شر مقابله و درگیری است ,

انسان میتواند با اراده و اختیاری که دارد , در نبرد علیه نیروهای اهریمنی شرکت جوید و با انجام وظایفی که بر عهده دارد ( خویشکاری ) و بهره مندی از صفات اهورایی به سعادت مینویی دست یابد و در سرای دیگر به بهشت اهورایی برسد . همچنین میتواند با پیروی از اهریمن و صفات اهریمنی , ضمن تباهی این جهان , در دوزخ اهریمن جای گیرد . البته جایگاه کسانی که نسبت اعمال نیک و بدشان یکسان است در همیستگان ( برزخ ) خواهد بود .

در هر صورت انسان به عنوان آخرین آفریده خداوند از بالاترین جایگاه برخوردار است و بی آنکه داغ ننگ گناه ازلی بر پیشانی داشته باشد , صرفا برای نبرد با نیرویهای اهریمنی و آبادانی جهان از یک سو و پیوستن به صفات الهی و رسیدن به سعادت مینوی از سوی دیگر است که به این جهان قدم گذارده است . از این روست که آسمان به انسان ( از زبان فردوسی بزرگ ) میگوید :

تو از من به هر باره ای برتری روان را به دانش همی پروری
پذیرنده هوش و رای و خرد مر او را دد و دام فرمان برد
نیروهای روان آدمی ( نظریه شخصیت )
بر مبنای یسنا ( دومین بخش از اوستا ) شخصیت انسان از ۹ قسمت تشکیل شده است که سه قسمت آن مادی ( جسمی ) است و سه قسمت اثیری ( حیاتی ) و سه بخش دیگر معنوی و روحانی است