چکیده : در فرآیند برنامه درسی تهیه و تدوین محتوای آموزشی مناسب ، بخصوص در نظام آموزشی متمرکز در جایگاه ویژه ای برخوردار است . ریاضیات یکی از دروس مهم واساسی دوره ابتدایی است که متاسفانه با افت تحصیلی و نگرش منفی دانش آموزان روبرو شده است . از این روست که تهیه و تدوین محتوای کتاب های درسی ریاضی با توجه به ملاک هایی که موجب یادگیری معنی دار است یک ضرورت محسوب می شود .یکی از متخصصان بنام در این زمینه جروم برونر است ، وی که از صاحب نظران روانشناس شناختی است و باید به گونه ای طراحی و تدوین شود که تفکر را پرورش دهد .جامعه اماری کتاب ریاضی پایه چهارم ابتدایی می باشد . برای تجزیه و تحلیل داده های حاصل از فرم تحلیل محتواازآمار توصیفی (جدول فراوانی،درصد ومیانگین) استفاده شد.با بررسی دیدگاه برونر ۱۴ مولفه برای تدوین محتوا استخراج گردید و با ۳۵ مفهوم بیان شده در کتاب ریاضی چهارم ابتدایی تطبیق داده شد و میزان این انطباق به ترتیب زیر است: (شروع درس با طرح سوال ): ۳۱مفهوم ، حدود % ۸۸ غیر معمول بودن سوال ) : ۱۷ مفهوم ، حدود % ۴۹ (تشویق به مساله سازی): فقط در مورد ۲ مفهوم ، حدود % ۶ شروع درس با توجه به مفاهیم قبلی) : ۲۹ مفهوم ،، حدود % ۸۳ (ارجاع مکرر به مفاهیم قبلی) در مورد ۲۴ مفهوم ، ، حدود ۶۹ %(برجسته کردن نکات درس) در مورد ۲۱ مفهوم ، ، حدود % ۶۰ (تنظیم محتوا از ساده به پیچیده) در مورد ۲۸ مفهوم ، ، حدود % ۸۰ (کشف تشابه ) در مورد ۱۵ مفهوم ، ، حدود % ۴۳ کشف تضاد) در مورد ۱۱ مفهوم ، ، حدود % ۳۱ حدس زدن علمی) در مورد ۱۰ مفهوم ،، حدود ۲۹ % (تهییج آگاهی ) در مورد ۱۲ مفهوم ، ، حدود % ۳۵ (فعال نمودن فراگیر) در مورد ۱۶ مفهوم ، ، % ۴۶ (تشویق به کار گروهی) در مورد ۱۱ مفهوم ، ، حدود % ۳۱ (استفاده از منابع کمکی) تنها در ۲ مورد ، ، % ۶

کلمات کلیدی: تحلیل محتوا ،کتاب ریاضی ،برنامه درسی جروم برونر

مقدمه

کتاب های درسی در نظام آموزشی یکی از عناصر مهم و اساسی است .یکی از عناصر کتاب های درسی محتوای کتاب های درسی است که لازم است محتوا با عنوان کتاب متناسب و همسو باشد. محتوا به عنوان عنصر اصلی و هسته مرکزی برنامه های تعلیمی و تربیتی است و همواره مورد توجه فلاسفه ،علما ،مربیان تعلیم و تربیت و نظریه پردازان آموزش بوده است. این توجه ناشی از این حقیقت است که هر اندازه هم که اهداف تعلیم و تربیت عالی بوده و دقیق و مشخص شده باشند بدون داشتن محتوای خوب و مناسب امکان تحقق این اهداف وجود نخواهد داشت .( میر لوحی ،(۱۳۸۶ محتوا شامل کلیه مواد درسی است که کسب شایستگی نسبی درباره آنها از طرف یادگیرنده ، مورد نظر است در واقع محتوا یعنی آنچه آموخته می شود ( تقی پور ظهیر ،( ۱۳۷۱ در نظام جمهوری اسلامی ایران کتاب های درسی به طور متمرکز توسط دفتر برنامه ریزی و تالیف و تدوین درسی وابسته به وزارت آموزش و پرورش تهیه و در تمام کشور مورد استفاده قرار می گیرد . از این رو کتاب درسی بعنوان یک عامل مهم در فرایند آموزش قرار دارد که انتظار می رود یادگیری آن در زندگی روزمره و فردای شاگردان موثر باشد.

یکی از کتاب های درسی در برنامه درسی دانش آموزان دوره ابتدایی ” کتاب ریاضی ” است . اهداف آموزش ریاضی در دوره ابتدایی بیشتر به فرایند تفکر و حل مسئله توجه دارد ریاضیات متاسفانه با افت تحصیلی و نگرش منفی دانش آموزان روبرو شده است.مطالعات انجام شده در زمینه محتوای این درس حاکی از این است که علی رغم تغییرات متعددی در چند دهه اخیر در محتوای این کتاب ، کماکان این درس در رساندن دانش آموزان به اهداف تعیین شده با نارسایی هایی مواجه است .( حقیقت پناه ،.(۱۳۸۶

یکی از الگوهای اساسی در برنامه درسی الگوی شناخت گرایی است . درالگوی شناخت گرایی ،یادگیری فرایند فعال ساختن و یا بر هم نهادن چارچوب های مفهومی است در این الگویادگیری از طریق مشارکت صورت می گیرد (برونر،ترجمه افضلی ،۱۳۷۴،ص. (۷۶

با توجه به اینکه اهداف آموزش ریاضی نظام ما بیشتر به فرایند تفکر توجه دارد و برونر نیز از نظریه پردازان شناختی است که به تفکر و پژوهش اهمیت می دهد و اینکه برونر از نظریه پردازان دیسیپلین محوری است و علاوه بر توجه به موضوعات درسی و مواد آموزشی به روش های یاددهی – یادگیری نیز تاکید فراوان دارد لذا نظریات برونر در تدوین محتوا ، ملاک تحلیل محتوای آموزشی کتاب ریاضی چهارم ابتدایی قرار گرفت

چارچوب نظری پژوهش

با بررسی نظریات برونر می توان گفت که برونر در تدوین محتوای آموزشی برنامه درسی به موارد زیر تاکید داشته است :

-۱ شروع درس با طرح سوال همراه باشد : سوال موقعیتی مبهم است که فراگیر در روشن نمودن آن می کوشد . برونر اعتقاد دارد که برای ارائه مفهوم جدید می بایست نخست فراگیر در این موقعیت مبهم قرارگیرد تا خود به یافتن پاسخ بپردازد (برونر (۱۹۶۰ ۲ سوال های غیر معمول در محتوا وجود داشته باشد : مسئله عبارت است از ضرورت جستجوی آگاهانه برای یافتن وآن کفایت نمیکند . طبق

نظر برونر این مسایل ، مسایلی هستند که معمولا فراگیران در مواجهه با این نوع مسئله ها نمی تواندد به راحتی و با اطلاعاتی که در آن لحظه

در اختیار دارند ، آنها را حل کنند (برونر (۱۹۵۶ – ۳ محتوا فراگیران را به مسئله سازی تشویق کند : وقتی که فراگیران به خلق موقعیت های مبهم جدید می پردازند ، خود به مسئله سازی

پرداخته اند . برونر معتقد است که در رقابت طرح و حل مسئله است که کشف و نوآوری ظاهر می شود (برونر(۱۹۶۶

– ۴ درس با توجه به مفاهیم قبلی آغاز شود :برنامه درسی مارپیچی (Spiral Curriculum) از موارد مهم مورد توجه برونر است . او اعتقا د دارد که یادگیری مستلزم این است که به ساخت یا استخوان بندی محتوا توجه شود .(برونر (۱۹۶۶ – ۵ برای ارائه مفهوم جدید ، ارجاع مکرر به مفاهیم قبلی صورت گیرد : همان طور که پیشتر اشاره شد ، محتوا بایستی به گونهای طراحی

شود تا دانش قبلی دانش آموزان در زمینه مورد نظر ، مشخص و آموختنی جدید را با دانسته های قبلی به صورت مکرر مرتبط سازد ، زیرا فرایندهای شناختی برای تکرار به صورت خودکار در می آیند (برونر (۱۹۶۶ – ۶ مفاهیم و نکات جدید به گونه ای برجسته و مشخص شوند : برای دریافت مفهوم جدید بایستی مفاهیم هر درس بصورت مختصر روشن و گویا ،بیان شود ۱۹۶۴) برونر)

۷محتوا از ساده به پیچیده تبدیل شود : در برنامه درسی مارپیچی که برونر مطرح می کند تاکید بر این است که در آموزش مفاهیم ابتدا باید مفاهیم را به صورت ساده و به تدریج در طول زمان به صورت پیچیده و پیچیده تر در آورد و آموزش داد (برونر .(۱۹۸۶ بر این اسا ، او معتقد است که آموزش تعدادی معدود از مفاهیم به صورت عمیق بهتر از آموزش تعداد بیشتر مفاهیم به صورت سطحی است ۱۹۸۶)برونر) ۸ برای درک مفهوم از اصل کشف تشابه استفاده شود : معنا در اثر پردازش اطلاعات شنیده یا خوانده شده توسط یادگیرنده بوجود می آید .

چند عامل در معنادار کردن اطلاعات موثر است ، از جمله اینکه محتوا فراگیر را تشویق به استخراج شباهت های مفهوم جدید با مفهوم قبلی کرده باشد یا اینکه یادگیرنده از چند مفهوم ارائه شده در جستجوی استخراج شباهت های مفاهیم با یکدیگر باشد . معنا از ترکیب مفهوم جدید و دیگر مفاهیم به وجود می آید . بیرون کشیدن صفات مشترک مفاهیم باعث کاستن از پیچیدگی می شود و از این طریق توجه به خصوصیات مشترک ایجاد شود (برونر (۱۹۹۰ ۹ برای درک مفهوم از اصل کشف تضاد استفاده شود : به دنبال آنچه در کشف تشابه ارائه شد در زمینه اصل کشف تضاد باید اشاره کرد که در

آموزش مفاهیم مختلف به تفاوت های مفاهیم نیز بایستی توجه شود تا امکان انتقال فراهم آید (برونر (۱۹۹۰ – ۱۰ محتوا فراگیران را به حدس زدن عملی تشویق کند : به برآوردی که با استفاده از مفاهیم یادگرفته شده و از اطلاعات قبلی شکل گرفته باشد ، حدس زدن عملی گفته میشود (برونر (۱۹۹۶

– ۱۱ محتوا زمینه تهییج آگاهی در فراگیران را ایجاد میکند : استفاده از محرک های جدید و غیر منتظره در ارائه مفهوم جدید و بیان تشویق ها قبل از شروع درس ، تهییج آگاهی است .(برونر (۱۹۷۱ -۱۲محتوا زمینه فعال بودن فراگیران را ایجاد کند : منظور از فعال بودن ، عمل متقابل بین فراگیران و شرایط محیطی است که فراگیر به آن واکنش نشان می دهد (برونر(۱۹۸۶