چکیده

هدف اصلی از این پژوهش ، تحلیل محتوای کتاب های هدیه های آسمان دوره ابتدایی بر اساس مؤلفه های تربیتی لقمان حکیم می باشد. بدین منظور با بهره گیری از روش توصیفی و تکنیک تحلیل محتوا، مؤلفه های تربیتی لقمانکه در قرآن کریم به آن ها اشاره شده، در کتاب های مذکور مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. همچنین هماهنگی مؤلفه های تربیتی در این کتاب ها با مؤلفه های تربیتی لقمان حکیم و به طور کلی با مؤلفه های تربیتی قرآن در سوره لقمان به عنوان سئوال مطرح شده است.نتایج به دست آمده حاکی از آن است که مؤلفه های تربیتی مورد نظرلقمان، به طورنسبی وبه میزان متوسط درتدوین کتب هدیه های آسمان دوره ابتدایی مدنظر قرارگرفته است.

کلید واژه ها

تحلیل محتوا ، کتاب های هدیه های آسمان دوره ابتدایی ، مؤلفه های تربیتی ، لقمان حکیم

وب سایت رسمی همایش ملی مدرسه فردا hamayesh.chalous-samacollege.ir 353

سومین همایش ملی مدرهس فردا

شهریور ۱۳۹۴ معاونت آموزشی و پژوهشی ،مدیریت امور پژوهشی آموزشکده فنی و حرفه ای سما واحد چالوس

مقدمه

تربیت از ارکان مهم و اساسی سعادت بشر است. در اسلام نیز مسئله تربیت از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است تا آنجا که می توان گفت اصولاً هدف اصلی ارسال کتب و ادیان آسمانی و بعثت انبیاء الهی نیز همین تربیت صحیح بشر بوده است، چنان که در قرآن کریم ، سوره جمعه ، آیه ۲ آمده است: » او کسی است که در میان جمعیت در سن خواند هر سولی ازخودشان برانگیخت که آیاتش را بر آنها میخواند و آنها را تزکیه میکند و به آنان کتاب (قرآن) و حکمت میآموزد هر چند پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند .«

در ایجاد نظام اسلامی به طور اعم و نظام آموزشی به طور اخص، تربیت دینی مهم ترین هدف قلمداد می شود. در دین مقدس اسلام برنامه جامع تربیتی انسان برای عبودیت، تقرب الی االله است.

ایجاد معرفت و ایمان متربیان به اعتقادات، اخلاق و احکام الهی مهم ترین رسالت تعلیم و تربیت در نظام اسلامی است. خداوند در قرآن کریم در سوره های متعدد و در ضمن بیان سرگذشت انبیاء و صالحین و فرزندانشان به مسائل تربیت فرزند آگاهی داده است. اوج آموزه های قرآن در این زمینه در سوره ی لقمان است که خداوند به صورت مستقیم محورهای مختلف تربیتی را از زبان لقمان حکیم خطاب به فرزندش بیان نموده است.

یکی از مهم ترین ویژگی های قرآن کریم این است که خود یک کتاب تربیتی است و همه ی آیات آن به طور مستقیم و غیر مستقیم در مقام تربیت انسان در رده های مختلف سنی از خردسال تا کهنسال است. یادگیری قرآن و معارف اسلامی بستری برای تقویت اندیشه، ایمان و عمل دینی و برنامه ریزی برای دستیابی به معرفت نسبت به برنامه جامع تربیتی انسان است تا به متربیان، میزانی از آگاهی درباره ی اسلام را بدهد.

تحقق ارزشها و آرمانهای متعالی انقلاب اسلامی مستلزم تلاش همه جانبه در ابعاد فرهنگی، علمی، اجتماعی و سیاسی و اقتصادی است. عرصه تعلیم و تربیت از مهمترین زیرساختهای تعالی همه جانبه کشور و ابزار جدی برای ارتقای سرمایه انسانی شایسته کشور، در عرصه های مختلف است و تحقق آرمانهای متعالی انقلاب اسلامی ایران مانند احیای تمدن عظیم اسلامی، حضور سازنده، فعال و پیشرو در میان ملتها و کسب آمادگی برای برقراری عدالت و معنویت در جهان در گرو تربیت انسانهای عالم، متقی، آزاده و اخلاقی است.(سند تحول بنیادین آموزش و پرورش،(۱۳۹۰ با توجه به آنچه که بیان شد از مهم ترین وظایف نظام اسلامی، برنامه ریزی برای پرورش انسانهایی با ایمان و عامل به تعالیم اسلامی است. انجام
این رسالت در کشور ما به عنوان یک جامعه اسلامی تا حدود زیادی به نهاد آموزش و پرورش واگذار گردیده، در درون این نهاد کتاب های درسی به عنوان یک ساز و کار مؤثر مطرحمی باشند که نقش مؤثری در هدایت و پرورش دینی و اسلامی دانش آموزان ایفا می کنند.(ایمانی و مظفر ، (۱۳۸۰

یکی از دغدغه های اساسی نظام آموزشی ایران از دیرباز چگونگی ذکر مفاهیم اساسی دین مبین اسلام و انتقال آن ها به دانش آموزان می باشد. به طوریکه با ملکه شدن این باورها و گرایش ها و یا به تعبیری دیگر، اعتقادات دینی در روح دانش آموزان بتوانند آنها را با معنای واقعی کلمه مسلمان تربیت کنند.( میررکنی، (۱۳۹۱

محتوا در برنامه درسی در بین عناصر و مولفه های نظام آموزشی از جایگاه و اهمیت خاصی برخوردار است. از طریق محتواست که نظام آموزشی به طور مستقیم با شخصیت متربیان مرتبط می شود و آثار گوناگونی در روح و روان آنان برجا می گذارد. این عنصر به دلیل ویژگی ها و ماهیت خود از دیدگاه فلسفی و باورهای مختلف اثر می پذیرد. به همین دلیل تعیین سیاست های کلی و اصول مبنایی انتخاب محتوا در برنامه درسی نظام آموزشی کشور بر اساس مبانی، ضرورت پیدا می کند و کم توجهی به آن، محتوا و در نتیجه متربیان را از جهت گیریهای اصلی نظام تعلیم و تربیت رسمی کشور دور می سازد.

کتب درسی و محتوای آنها از عناصر مهم آموزش و پرورش، به ویژه در نظام آموزشی متمرکز، که کشور ما در آن رده جای دارد قرار گرفته است. کتاب های درسی به عنوان وسیله ی آموزشی فراگیر، زمینه ساز تحقق اهداف کلی و آموزشی هستند.( شعاری نژاد ، (۱۳۷۱

وب سایت رسمی همایش ملی مدرسه فردا hamayesh.chalous-samacollege.ir 353

سومین همایش ملی مدرهس فردا

شهریور ۱۳۹۴ معاونت آموزشی و پژوهشی ،مدیریت امور پژوهشی آموزشکده فنی و حرفه ای سما واحد چالوس

بنا به اهمیتی که تربیت دینی در دوره ی ابتدایی برای ایجاد و تقویت عادات صحیح و خلقیات نیکو در کودکان دارد، تصمیم بر آن شد که به تحلیل محتوای کتاب های هدیه های آسمان دوره ابتداییبه عنوان کتاب هایی که مستقیماً در سیستم آموزشی کشور به مسائل دینی اختصاص دارد، پرداخته شود.

در تربیت دینی که برگرفته از قرآن و سیره ی پیامبران و امامان می باشد، هفت سال دوم زندگی کودکان شروع زمانی می باشد که قابلیت دریافت نصیحت ها و پندها را دارا می باشند و سال دوم ابتدایی زمان ورود به این دوره ی حساس می باشد که می توان مفاهیم مذهبی را در قالب پند و نصیحت به دانش آموزان آموزش داد.

در همین راستا قرآن کریم در سوره لقمان به فرازهایی از پندهای این فرد حکیم به فرزندش اشاره نموده است. لقمان حکیم قرن ها پیش پندها و اندرزهایی داشته که به تعبیر امروز مصادیق برجسته آموزش مهارت های اسلامی و اجتماعی است که قرن هاست که در اسلام و ایران این آموزه ها وجود دارد ولی در کتب درسی کمترین جایگاهی ندارد و برنامه ای برای آموزش رسمی و برنامه ریزی شده و نهادینه کردن این آموزش ها وجود نداشته.( مقدس ، (۱۳۹۰مکتوم ماندن این آموزه ها و عدم استنتاج و نشر و گسترش آن باعث شده آن طور که باید و شاید مورد استفاده و آموزش قرار نگیرد.

پژوهش حاضر درصدد است تا میزان بهره گیری از مؤلفه های تربیتی لقمان حکیم در کتابهای هدیههای آسمان دوره ابتداییرا بررسی نماید.

سوالهای پژوهش

(۱مؤلفه های تربیتی آموزه های لقمان حکیم کدامند؟

(۲ آیا در کتاب های هدیه های آسمان دوره ابتدایی به مؤلفه های تربیتی لقمان به عنوان الگوی تربیتی توجه شده است؟

(۳ آیا محتوای کتاب های هدیه های آسمان دوره ابتدایی با اهداف تربیتی قرآن مندرج در سورهی لقمان هماهنگی دارد؟

روش پژوهش

مطالعه ی انجام شده از نوع تحقیقات توصیفی– تحلیلی با استفاده از تکنیک تحلیل محتوا می باشد. جامعه آماری این تحقیق شامل کتابهای درسی هدیه های آسمان دوره ابتدایی در سال۹۳-۹۴ است که در راستای هدف پژوهش، به صورت سرشماری، تمامی کتب درسی هدیه های آسمان دوره ابتدایی مورد تحلیل واقع شد. نمونه آماری نیز بر جامعه منطبق است.

تحلیل محتوا معمولا شمارش فراوانی رخداد هر مقوله تعیین شده در هر نمونه است و در آن فرض بر این است که تکرار یک عنصر نشانه اهمیت آن می باشد و در نهایت تفسیر و تحلیل معانی نتایج است که تحلیل نتایج به هدف پژوهش بستگی دارد. (صمدی – کاضمی ، (۱۳۹۰

در مورد تحلیل محتوای مورد نظر، تمرکز تفسیر ها و تحلیل ها بر میزان توجه مؤلفان و دست اندرکاران آموزش و پرورش به مؤلفه های تربیتی قرآن که در سوره لقمان آیات ۱۳ تا ۱۹ بیان شده در کتب مورد مطالعه می باشد.

در این پژوهش، تحلیل محتوا نیزاز یک فرم محقق ساخته استفاده به عمل آمد . این فرم ها از ۶ قسمت تشکیل شده است که شامل شمارهی ردیف، عنوان کتاب هدیه های آسمان (مربوط به پایه های تحصیلی ابتدایی)، تعداد دروس هر کتاب ، پرداختن یا عدم پرداختن به موضوع ، میزان حجم کمی اختصاص یافته و میزان کیفی می باشد .

فرم اول که برای تحلیل موضوعی کتاب های هدیه های آسمان دوره ابتداییاستفاده شد شامل ۵ کتاب می باشد که در بخش عنوان کتاب، نام تمام کتب هدیه های آسمان مربوط به پایه های تحصیلی بیان شده و تعداد دروسهر با تحلیل کل محتوای هر درس شامل متن ، تکالیف ، تصاویر، جداول می باشد که در ستون مربوط به خود و مقابل هر کتاب نوشته شده است .

وب سایت رسمی همایش ملی مدرسه فردا hamayesh.chalous-samacollege.ir 355

سومین همایش ملی مدرهس فردا

شهریور ۱۳۹۴ معاونت آموزشی و پژوهشی ،مدیریت امور پژوهشی آموزشکده فنی و حرفه ای سما واحد چالوس

در ستون میزان پرداختن به موضوع پس از بررسی هر پایه در صورت پرداختن به موضوع مربوطه در مقابل ستون پرداخته شده علامت گذاری شده است و در صورت عدم پرداختن به موضوع مربوطه در ستون پرداخته نشده علامت گذاری شده است. برای تعیین حجم کمی اختصاص یافته تمام دروس یک کتاب که شامل ( متن ، تمرینات ، تکالیف ، جداول ) می باشد از %۱۰۰در نظر گرفته شده است مثلاً اگر کتابی۲۰درسدارد و فقط در ۴درس به موضوع مورد نظر پرداخته شده است، میزان حجم کمی اختصاص یافته %۲۰ تعیین گردیده است .

برای تعیین میزان کیفی اختصاص یافته به صورت قراردادی میزان ۰-۲۰ درصد خیلی کم، ۲۰-۴۰درصد کم ، ۴۰-۶۰درصد متوسط، -۸۰ ۶۰ درصد زیاد، ۸۰-۱۰۰ درصد خیلی زیاد، در نظر گرفته شده است .