تعیین نسبت جنسی و گروه های سنی در گوزن مرال Cervus elaphus و شوکا Capreolus capreolus در پارک ملی گلستان

چکیده :
در مطالعه ای که روی تعداد ۱۱۷ رای مرال Cervus elaphus در پارک ملی گلستان صورت گرفت تنها دو گروه سنی بزرگسال و جوان برای هر یک از دو جنس نر و ماده مشخص شد . ساختار سنی ۷۱ درصد جمعیت ماده ( شامل ۵۵ درصد ماده بزرگسال و ۱۶ درصد ماده جوان ) و ۲۹ درصد نر ( شامل ۱۵ درصد نر بزرگسال و ۱۴ درصد نر جوان ) بود . جمعیت های شش منطقه مختلف در پارک با پنج بار تکرار مورد مطالعه قرار گرفت و با ۹۵ درصد اطمینان این زیستگاه ها

جمعیت های متفاوتی را از نظر تعداد افراد مشاهده شده در گله دارا بودند . تعداد گروهای سنی در جمعیت مرال ۵ گروه و درصد مرال ها نر میانسال به بالا کمتر از حد معمول ( یعنی ۳ درصد ) و نیز نسبت نوزادان به ماده های بالغ حدود ۷ درصد بود . برای بررسی جمعیت شوکا Capreolus capreolus چهار ترانسک در مناطق مختلف پارک با پنج بار تکرار در مجموع به مساحت ۸ کیلومتر مربع بر پا شد . نسبت جنسی شوکا شامل ۳۸ درصد نر ، ۱۵ درصد نا بالغ و ۴۷ درصد ماده بود

. همچنین با ۹۵ درصد اطمینان و تراکم فراوانی شوکا در پوشش درختچه ای به مراتب بیشتر از مناطق روشنتر جنگلی بود . نسبت جنسی شوکا ۵/۲ ماده در مقابل ۱ نر بود .
واژه های کلیدی : پارک ملی گلستان ، شوکا Capreolus capreolus ، گروه های سنی ، مرال Cervus elaphus ، نسبت جنسی

مقدمه:

پارک ملی گلستان تنها زیستگاه امن باقیمانده برای دو گونه از سه گونه گوزن موجود در ایران یعنی مرال Cervus elaphus و شوکا Capreolus capreolus می باشد . دانستن ترکیب سنی و نسبت جنسی در میان جمعیت های حیات وحش نقش مهمی در مدیریت صحیح جمعیت یعنی مدیریتی که بر مبنای شناخت دقیق زیستگاه و پویایی شناسی جمعیتی است ، خواهد داشت .
استراتژی های مدیریتی متفاوتی تا کنون در جهان برای مدیریت حیات وحش ارائه شده است . برای مثال ، بسیاری از این روش ها و استراتژی ها یک راه مناسب و سریع برای افزایش جمعیت را ، افزایش تعداد نر های گله بیان می کند (بندر ، ۱۳۸۱ ) . در جمعیت پستانداران علفخوار و از جمله گوزن ها نیازمندی های فیزیکی و زیستی جانور همانند پوشش و پناه ، آب ، غذا و نیز مواردی از

جمله نسبت های جنسی و میزان امنیت موجود در منطقه بر روی افراد گله و میزان شادابی آن موثر است ( آنسوورس ،۱۳۷۱ ) و هر گونه کمبود و نقصان در هر یک از پارامترهای ذکر شده مانند کمبود مواد غذایی یا مناطق زمستان گذرانی مناسب برای افراد گله سبب افزایش مرگ و میر در بین افراد جمعیت خواهد شد ( ولاجی ، ۱۳۸۲ ) . همچنین میزان نامناسب نسبت های جنسی و سنی باعث افزایش رقابت بین افراد گله شده و میزان مقاومت جانور را در مقابله با عوامل طبیعی

و صیادی کاهش خواهد داد ( فورک هامر ، ۱۳۷۹ ) ، از طرفی جانوری همانند شوکا حساسیت فوق العاده ای نسبت به قابلیت دسترسی به منابع دارد ( پتکورلی و درای ، ۱۳۸۲ ) نبابراین شناخت دقیق منابع زیستگاهی و مشخص نمودن عوامل نقصان منابع گام بزرگی در مدیریت صحیح خواهد بود .
در این پژوهش سعی شده تا با تبعیین ساختار سنی و نسبت جنسی این دو گونه گوزن و

مقایسه آن با نسبت های ارائه شده در اروپا یعنی جایی که این گونه ها از وضعیت به مراتب مطلوب تری نسبت به کشورمان برخوردارند ، و نیز ارزیابی زیستگاه آنها به صورت کیفی ( این ارزیابی منتج از کیفیت جمعیتی آنها است ) میزان انحراف جمعیتی این دو گونه در ارتباط با نسبت جنسی و گروه های سنی مشخص شده و سعی در رفع آنها و ارائه روش مناسب بر مبنای پویایی شناسی جمعیت جهت مدیریت صحیح آنها گردد .

 

مواد و روش ها :
به منظور بررسی نسبت جنسی و تخمین گروه های سنی روی دو گونه گوزن مرال Cervus elaphus و شوکا Capreolus capreolus در پارک ملی گلستان با روش مشاهده مستقیم به کمک دوربین دو چشمی مشاهده مستقیم این دو گونه صورت پذیرفت . جمعیت مرال در شش ایستگاه به نام های آدنسد- افرالی ، تختی بزآغان ، سوارباغی – آبشار ، قرنگی جنگل ، آلو باغ و تختی کردها ( شکل ۱ ) و با پنج بار تکرار در طول سال ۱۳۷۸ مورد بررسی قرار گرفت . با کمک تست غیر پارامتریک کروسکال والیس برای هر بار مشاهده در هر ایستگاه رتبه بندی صورت گرفت و سپس با استفاده از فرمول
نمونه های مستقل از نظر تعلق یا عدم تعلق به یک جامعه مشابه ( فرض تعلق همه افراد شش ایستگاه به یک جمعیت ) تست گردید ( هندرسون ،۱۳۸۲، رضایی ، ۱۳۷۵ ؛ پهلوانی ، ۱۳۷۶) ترکیب سنی مرال های نر و ماده ( نرها دارای شاخ و ماده ها فاقد شاخند ) با توجه به فرم راه رفتن ، وضعیت شاخ ها ، قطر و تعداد شاخک ها ، قطر گردن شکل گردن هنگام استراحت مشخص شد بدین ترتیب که نرهای جوان و میانسال از روی شمارش تعداد شاخک ها ، نرها و ماده های پیر با توجه به قطور بودن گردن و پایین بودن سر هنگام راه رفتن و قرار دادن چانه روی زمین هنگام استراحت و ماده ها و نرهای میانسال که حلتی بینابین ماده ها و نر های جوان با ماده ها و نرهای مسن داشتند در گروههای سنی متفاوتی قرار گرفتند (دنهلبک ،۱۳۵۳ ؛ کیابی ، ۱۳۵۷ ) .

همچنین مناطق مختلف پارک با روش HIS ( مدل نمایه مطلوبیت زیستگاه ) با توجه به ظرفیت برد تعیین شد که یکی از بهترین روشهای تک گونه ای HEP ( روش ارزیابی زیستگاه ) می باشد ، با در نظر گرفتن خصوصیات فیزیکی و بیولوژیک مانند تعداد گوساله های همراه گله ، نسبت جنسی در بالغین ، شادابی جانور شامل فرم بدن ، اندازه شاخ و تعداد جمعیت رتبه بندی شد ( نادری ، ۱۳۷۵ ).
در ارتباط با جمعیت شوکا رد پارک ملی گلستان با توجه به تفاوت در نوع انتخاب زیستگاه توسط این جانور در فصول مختلف ( ساینت ،۱۳۷۷ )در زمان مطالعه چهار ترانسکت در مناطق با پوشش انبوه

درختچه ای شامل لته خداقلی ، روبروی پارکینگ گلستان ، روبروی تنگ ، گل و اطراف تونل و نیز چهار ترانسکت در دره ها و بریدگی های درون جنگل های پهن برگ کهنسال شامل آدنسد ، افرالی ، آبشار و آق سو ( شکل ۱) و در هر مسیر ۵ بار گشت و مشاهده در مجموع به مساحت ۸ کیلومترمربع ترانسکت صورت گرفت و شوکاهای مشاهده شده به صورت فراوانی مشاهدات ثبت شد .
تراکم در کیلومتر مربع برای مناطق مختلف محاسبه شده و با آزمون U تست با استفاده از فرمول مان ویتنی ( هندرسون ، ۲۰۰۳) .
U2= (n1.n2)-u1 , U1=(n1.n2)+{

تفاوت دو ناحیه درختچه زا و پوشش جنگلی بلندتر مشخص گردید .
U= تعداد مشاهدات نمونه دوم
n1 = مقدار آزمون مان ویتنی
n2 = تعداد مشاهدات نمونه اول
R= حاصل جمع رتبه های نمونه کوچکتر

 

شکل ۲- ترکیب گروه های سنی مرال های مشاهده شده در پارک ملی گلستان
نتایج:
شکل ۲ ترکیب سنی مرال های مشاهده شده ( به تعداد ۱۱۷ رأس ) را در پارک ملی گلستان نشان می دهد.
نتیجه آزمون مشاهدات مرال در پارک ملی گلستان به شرح زیر است : با توجه به جدول یک و استفاده از معادله کروکسال والیس مقدار K= 16/82 به دست می آید و با ۹۵ درصد اطمینان فرض HO رد می شود ، بنابراین می توان نتیجه گرفت که شش ناحیه مذکور دارای جمعیت های متفاوتی از مرال است ، یعنی گوزن مرال در نواحی مختلف انتخابی دارای جمعیت هایی است که اختلاف معنی داری از تعداد افراد مشاهده شده در گله با یکدیگر دارد ( تفاوت در اندازه گله ).
جدول ۲ رتبه بندی نواحی مختلف پارک ملی گلستان را برای جمعیت مرال بر اساس روش HIS نشان می دهد .
همچنین نتایج حاصل از مطالعه روی گروههای سنی جمعیت مرال در پارک ملی گلستان و مقایسه آن با اروپا در جدول ۳ آمده است .

جدول ۱- نتیجه آزمون کروسکال والیس در مورد جمعیت مرال در پارک ملی گلستان .
نام ایستگاه مشاهدات تکرار۱ رتبه مشاهدات تکرار۲ رتبه مشاهدات تکرار۳ رتبه مشاهدات تکرار۴ رتبه مشاهدات تکرار۵ رتبه n1 R1
آنسد-افرالی ۴ ۵/۷ ۸ ۲۴ ۸ ۲۴ ۶ ۱۶ ۲ ۲ ۵ ۵/۷۳

تختی بزآغان ۸ ۲۴ ۸ ۲۴ ۱۲ ۵/۲۸ ۶ ۱۶ ۶ ۱۶ ۵ ۵/۱۰۸
سوارباغی-آبشار ۶ ۱۶ ۶ ۱۶ ۶ ۱۶ ۴ ۵/۷ ۳ ۲ ۵ ۵/۵۸
قرنگی جنگل ۸ ۲۴ ۱۲ ۵/۲۸ ۸ ۲۴ ۱۸ ۳۰ ۸ ۲۴ ۵ ۵/۱۳۰
آلو باغ ۱ ۱ ۴ ۵/۷ ۴ ۵/۷ ۴ ۵/۷ ۴ ۵/۷ ۵ ۳۱

تختی کردها ۶ ۱۶ ۴ ۵/۷ ۶ ۱۶ ۴ ۵/۷ ۶ ۱۶ ۵ ۶۳

جدول ۲- رتبه بندی نواحی مختلف پارک ملی گلستان برای جمعیت مرال براساس روشHIS .
ردیف نام محل رتبه
۱ قرنگی جنگل + نواحی مجاور پوشش حد واسط و در مجاورت نواحی استپی از آلمه (تختی آلمه) تا چند عباس اول
۲ آبشار + آدام چاغران + سوار باغی + تختی بزاغان دوم
۳ تختی کردها +آلو باغ+ لته خداقلی سوم
۴ خان دوشان + کند سکوه + دشت شاد چهارم
۵ افرالی + آلی دالی + آدنسد پنجم

جدول ۳- مقایسه گروه های سنی جمعیت مرال در پارک ملی گلستان با اروپا ( اسکاتلند).
دسته بندی وضع موجود در پارک ملی گلستان وضع مطلوب در اروپا (دنهلبک ، ۱۳۵۳)
جوان های نر و ماده کمتر از ( کمتر از ۲ سال ) ۳۰% ۴۰-۲۵ %

نرهای جوان ( بالغ ۵-۳ سال) ۷% ۹-۸ %
نرهای میانسال و مسن تر ۱۰-۶ سال ۳% ۷-۶ %
نرهای پیر (x ) بیش از ۱۱ سال —— ۵-۴%
ماده های جوان (بالغ ) ۵-۲ سال ۳۵% ۲۴-۱۸%

ماده های میانسال ۱۰-۶ سال ۲۵% ۱۸/۱۵%
ماده های مسن (x) مسن تر از ۱۱ سال —— ۱۲-۹ %
(x) : تعداد بسیار اندک و انگشت شمار.
مطالعاتی که روی کیفیت جمعیت مرال های پارک از جمله نسبت جنسی

، نسبت نر ها و ماده های میانسال به بالا به کل نرها و ماده های بالغ ، برآورد زایمان های ناموفق و میزان زادآوری صورت گرفته در جدول ۴ آورده شده است.
شکل ۳ نتایج حاصل از بررسی روی ترکیب جنسی شوکا در پارک ملی گلستان را نشان می دهد . جدول ۵ نتایج حاصل از مقایسه تراکم شوکا را برای مناطق به کمک آزمون U نشان می دهد.
جدول ۴- مقایسه کیفیت مرال در شش منطقه از پارک ملی گلستان با گوزن قرمز در اروپا –اسکاتلند (دنهلیک ، ۱۳۵۳).
مورد وضعیت موجود در پارک ملی گلستان وضع موجود بر اساس مطالعات انجام شده در اروپا (دنهکلیک ، ۱۳۵۳)
گوزن های نابالغ ( جوان ) ۳۰ % ۴۰-۲۵ %
نسبت جنسی در بالغین ۶ ماده ۱ نر ۳ ماده ۱ نر
تعداد گروه های سنی ۶ گروه ۸ گروه

نسبت نرهای میانسال به بالا به کل نرهای بالغ ۱۰/۳ ۱۰/۶
نسبت ماده های میانسال به کل ماده های بالغ حدود ۵/۲؛ ۱ حدود ۸/۱: ۱
برآورد میزان درگیری و شدت رقابت بین افراد گله در طی سال بیش از حد طبیعی و با درگیری زیاد در حد طبیعی و با درگیری اندک
برآورد نسبت نوزادان به ماده های بالغ ۷% کل جمعیت ۱۴% کل جمعیت
براورد زایمان های نا موفق ۳ %(ازروی گوساله های سقط شده به ازای ماده

ا) حاکثر ۲ % ( ندرتاً اتفاق می افتد )

شکل ۳ – ترکیب جنسی شوکا در پارک ملی گلستان

جدول ۵- نمونه گیری و آزمون تست شوکا .