جایگاه درس
درس جامعه شناسی آموزش و پرورش یکی از دروس اصلی رشته علوم تربیتی است که در هر دو گرایش مدیریت و برنامه ریزی آموزشی دبستانی و پیش دبستانی معادل ۳واحد درسی است.
در نظام آموزش و پرورش ایران،درس جامعه شناسی آموزش و پرورش از اهمیت چندانی برخوردار نیست.
دلایل چندی مثل شمار اندک واحدهای این درس و … براین واقعیت گواهی دارند.

اهداف درس
هدف کلی

هدف کلی درس آشنایی دانشجویان رشته علوم تربیتی با ضرورت و اهمیت جامعه شناسی در آموزش وپرورش ونقش و اهمیت آن در نظام آموزشی است .

اهداف رفتاری درس
دانشجو بعد از مطالعه درس باید بتواند سوالات زیر را پاسخ گوید:
ضرورت آموزش جامعه شناسی آموزش و پرورش راتوضیح دهد؟
رابطه آموزش و پرورش وتغییر اجتماعی را شرح دهد؟
رویکردهای جامعه شناختی به آموزش و پرورش را نام برده و توضیح دهد؟
چگونگی پیدایی و تحول رشته جامعه شناسی آموزش و پرورش را توضیح دهد؟
رویکردهای نوین در جامعه شناسی آموزش و پرورش رابیان کند؟
رویکرد سیستمی به جامعه شناسی آموزش و پرورش را تحلیل کند ؟

فصل یکم
اهداف رفتاری فصل اول

دانشجو بعد از مطالعه فصل باید به سوالات زیر پاسخ گوید:
محتوا و روش جامعه شناسی را توضیح دهد؟
جامعه شناسی آموزش و پرورش را توضیح دهد؟

اصول جامعه شناسی آموزش و پرورش را نام برده و مختصر توضیح دهد؟

پیشگفتار:
در برنامه ریزی آموزشی دانشگاه های ایران درس جامعه شناسی آموزش و پرورش اهمیت و اعتبار چندانی ندارد .
این درس به عنوان ۳ واحد در رشته علوم تربیتی تدریس می شود.
بیش از یک قرن است که امیل دورکیم ضرورت مطالعه جامعه شناسی آموزش و پرورش رامطرح ساخته است.امروزه جامعه شناسی آموزش و پرورش یک شاخه تخصصی در رشته جامعه شناسی محسوب می شود.
نیاز به مطالعات جامعه شناسی در آموزش وپرورش کشور ما به شدت محسوس است.
در این راستا همکاری مشترک جامعه شناسان ومتخصصان آموزش وپرورش می تواند راه را برای پژوهشگران هموار سازد.

 

پیشگامان جامعه شناسی آموزش و پرورش درایران
استاد دکتر غلامحسین صدیقی
دکتر عیسی مهدوی
دکتر غلام عباس توسلی
دکتر شاپور راسخ
استاد دکتر امیرحسین آریانپور
دکتر منوچهر افضل
دکتر علی محمد کاردان
دکتر احسان نراقی

فصل اول
مقدمه

آموزش و پرورش فراگردی از گهواره تا گور است.
آموزش و پروش یک پدیده ی اجتماعی است.
آموزش و پرورش مورد مطالعه جامعه شناسی است.
جامعه شناسی به زبان ساده ،مطالعه پدیده های اجتماعی است

علاوه بر جامعه شناسی،رشته های دیگر علوم اجتماعی و رفتاری نیز با زندگی گروهی و اجتماعی انسان سروکار دارند
فهم درست تر و سنجیده تر رفتار انسان در موقعیت های اجتماعی مستلزم استفاده از رویکردهای میان رشته ای یا چند رشته ای است
Interdisciplinary= میان رشته ای
Multi-disciplinary= چند رشته ای

محتوا و روش جامعه شناسی

“اینکلس” در کتاب “جامعه شناسی چیست؟” محتوای جامعه شناسی را به واضح ترین شکل در چهار بخش اصلی با این شرح خلاصه می کند:
۱ – تحلیل جامعه شناختی
۲ – واحدهای نخستین زندگی اجتماعی
۳ – نهادهای اجتماعی اصلی
۴ – فراگردهای اجتماعی بنیادی
نتایج حاصل از تحلیل جامعه شناختی

ساختارها وکارکردهای آموزشی
۱ – مفید برای جامعه شناسان و کارشناسان آموزش وپرورش
۲ – ارتباط آموزش وپرورش با واحدهای نخستین زندگی اجتماعی
۴ – قابل مشاهده بودن فراگردهای اجتماعی بنیادی

موارد چهارگانه فوق، دلیل مددکار بودن جامعه شناسی برای آموزش وپرورش است.
جامعه شناسی علم است
در مطالعه پدیده های اجتماعی ازروش علمی بهره می جوید.
مطالعه و پژوهش جامعه شناختی، مبتنی بر نظریه است.
(ویژگی های نظریه)
۱ – نظریه به تحقیق جهت می دهد.
۲– داده های مورد نیاز رابرای جمع آوری معین می کند.

۳- تفسیر داده ها را تحت تاثیر قرار می دهد.
جامعه شناسی و آموزش و پرورش
جامعه شناسان: آموزش و پرورش اصلا ”یک موضوع اجتماعی است.
آموزش و پرورش جنبه خاصی از فعالیت های اجتماعی است که همواره در جامعه معمول بوده است.

توجه جامعه شناسان به آموزش و پرورش به ویژه پس از گسترش آموزش و پرورش در جهان واهمیت پیدا کردن کارکردهای مختلف آن افزایش پیدا کرد.

برتون کلارک (۱۹۶۴):
جذابیت آموزش و پرورش دردوران جدید به طورهمزمان ، از افزایش اهمیت و کاهش وضوح آن ناشی می شود.
اهمیت آموزش و پرورش ناشی از گسترش کارکردهای آن است آموزش و پرورش غامضترو فهم واقعیت های آن از راه مشاهدات سطحی یا به مدد شعور عادی دشوارتر می شود.
جامعه شناسی در گذشته اعتنای چندانی به پژوهش در آموزش و پرورش نداشت، ولی اینک با علاقه و جدیت به آن روی آورده است .

جامعه شناسی آموزش و پرورش
تعریفی دیگر از جامعه شناسی آموزش و پرورش آ.پ

: تحلیل علمی الگوها و فراگردهای اجتماعی ای که در نظام آموزش و پرورش دخالت دارند.
هدف جامعه شناسی آ.پ به طور کلی
آن است که پدیده های آموزش و پرورش، نحوه تشکل و سازمان پذیری ، و کارکردهای عمومی آن را در زندگی اجتماعی مطالعه کند.

اصول جامعه شناسي آموزش و پرورش

پريكاردو باكستون ( ۱۹۷۳ ) :

روشهاي مطالعه و محتواي دروس جامعه شناسي آموزش و پرورش به عنوان يك رشته دانشگاهي بسيار متغير بوده و با رويكردهاي متفاوتي در آموزشگاهها آموزش داده مي شود

۱ـ دانش و معرفت حاصله مبتنی بر روشهاي تحقيق عيني باشد .

۲ـ دانش يا مهارت هايي كه بدست مي آيد ، بايد بر فراگردهاي آموزش و پرورش جامعه متمركز باشد .

۳ـ بايد نوع جمعيتي مناسب براي مطالعه مّد نظر قرار گيرد .

۴ـ ويژگي هاي روابط اجتماعي ميان افراد و گروههايي كه مورد مطالعه قرار مي گيرند چهارمين عامل مشخص كنندة حيطه مطالعاتي اين رشته است .

از اين رو ، با پيدايش خط و نوشتار ، سنت ها و قوانين
اجتماعي بر سنگ ، سفال يا پاپيروس نگاشته شد .

” آموزش و پرورش دوران مدرسه ”
اگر هر روز تحصیلی ، ۵ ساعت ، هفته تحصیلی ۶ روز و سال تحصیلی
۹ ماه طول بکشد ، هر کودک دانش آموز قریب ۱۱۰۰ ساعت از سال را
در مدرسه سپری می کند .همچنین اگر اوقات بیداری کودک درروز ۱۵
ساعت باشد .

او قریب ۵۴۰۰ساعت در سال ، ساعت بیداری دارد . بدین ترتیب چنین کودکی قریب ۴۳۰۰ ساعت از سال را بیرون از مدرسه می گذراند یعنی چهار برابر وقتی که د رمدرسه حضور می یابد ،
لذا آ پ مدرسه ای جزئی است .

” انواع تجربه های آموزش و پرورشی در زندگی اجتماعی ”
• انواع تجربه های نامنظم اجتماعی را به اختصار بر می شماریم :
” انواع تجربه های آموزشی و پرورشی در زندگی اجتماعی “

• خانه و خانواده

• همسایگان و اهل محله

• بازیها

• طبیعت

” انواع تجربه های آموزشی و پرورشی در زندگی اجتماعی “

• نهادها و فعالیتهای دینی

• کار وشغل

• خیابانها ی شهر

• مسافرت

” انواع تجربه های آموزشی و پرورشی در زندگی اجتماعی “

• شرایط زندگی شهری و یا به اطلاح مدنی

• زیبائیها و زشتیهای محیط اطراف

• عضویت در گروهها

• تجربه هایی که از اعمال قدرت و اقتدار ناشی می شوند

” انواع تجربه های آموزش و پرورشی در زندگی اجتماعی “

• بیماریها ، تصادفات و پیشامدها

• تنبیهات و تشویق ها ، خطاها و جرایم

• امیدهاو آرزوها ، دوستیها

• مطالعه روزنامه ها ، مجلات ، کتابها و غیره

“ تعریف آموزش و پرورش “
از آموزش و پرورش تعاریف متعددی شده است . این تعاریف ناشی از پیچیدگی و چند وجهی بودن امر آموزش و پرورش است .

جامعه شناسی ، آموزش و پرورش را غالبا به عنوان یک نهاد اجتماعی مورد مطالعه قرار می دهد
• امروزه آموزش و پرورش به عنوان یک فراگرد اجتماعی محسوب می شود .

آموزش و پرورش به عنوان یک نهاد اجتماعی

کارکردهایی که مبنای پیدایی نهادهای اصلی جامعه را تشکیل می دهند

• تولید نسل و تعیین خویشاوندی

• تربیت اعضای جدید و انتقال فرهنگ جامعه از نسلی به نسل دیگر

• تولید و توزیع کالاها و خدمات
کارکردهایی که مبنای پیدایی نهادهای اصلی جامعه را تشکیل می دهند

• تدارک برای استفاده مشروع از قدرت برای استقرار و حفظ نظم اجتماعی

• رابطه انسان با ماوراء طبیعت

” تعریف نهاد “
اصطلاح نهاد به هرنوع اعتقاد ، ارزش ، مفهوم ، سازمان و یا بطور کلی هر پدیده ای که طی شرایط و فراگردهای تاریخی با مجموعه ای از اهداف کارکردها ، کارکردهای و کنش های مشخص شده اطلاق می شود

” مفهوم وساختار نهاد “
نهاد اولا مفهوم وثانیا ساختار دارد.

” ساختار نهاد اشاره دارد به “
” ویژگیهای نهاد اجتماعی “
” ویژگیهای نهاد اجتماعی “
کارکردها یا آشکارند یا نهان

” برخی از کارکردهای نهان و ضمنی “
” ویژگیهای ذاتی نهاد “
” ویژگیهای ذاتی نهاد “
نهادهای اجتماعی ساختار ، اهداف و کارکردهای ویژه دارند و فراگردهای آن به مرور زمان رسمیت یافته اند

((تحلیل نهادی ))
• ” سر جامکی ” مفهوم نهاد را در سطوح چهار گانه
• زیر تعریف کرده است :
• ۱- نظام فرهنگی
• ۲- اصول هنجاری
• ۳- نهادی کردن
• ۴- نهادها در نظم اجتماعی
“تحلیل نهادی آموزش و پرورش”
نظام آموزش و پرورش ایران از کودکستانها ، دبستانها ، مدارس راهنمائی ، دبیرستانها و دانشگا ها تشکیل شده است .
“ نظام آموزش و پرورش ایران “
تا زمان مشرو طیت و حتی چند دهه بعد از آن مکتب خانه های سنتی ، عوامل عمده آموزش و پرورش محسوب می شدند . بعد از تعلیمات مکتبی ، خانواده های مرفه با معلم خصوصی فرزاندنشان را آموزش می دادند .

“ نظام آموزش و پرورش ایران “
پیش از مشروطیت و سالهای بعد از آن ، تعداد معدودی مدارس جدید به وسیله میسیونرهای مذهبی و تحصیل کردگان خارج ، فرهنگ دوستان و دولت تشکیل شد .

“ نظام آموزش و پرورش ایران “
در حدود سال ۱۲۸۰ هجری شمسی ، تقریبا هفده مدرسه ابتدائی جدید در تهران و سایر شهرستانها وجود داشت که آموزش و پرورش فرزندان قلیلی از شهرنشین ها و خانواده های مرفه را عهده دار بودند .

“ نظام آموزش و پرورش ایران “
دوره بعد از مشروطیت تا زمان ظهور رضا خان را می توان دوره ثبات اوضاع سیاسی و خرابی اقتصاد کشور دانست . از مشخصات نظام آموزش و پرورش در این دوره اعمال کنترل دولت بر تمام مدارس و آموزشگاههای خصوصی و دولتی است .

“ نظام آموزش و پرورش ایران “
نتایج تحول نظام آموزش و پرورش ایران از زمان مشروطیت تا انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ :

“نتایج تحول نظام آموزش و پرورش ایران از زمان مشروطیت تا انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ “
“نتایج تحول نظام آموزش و پرورش ایران از زمان مشروطیت تا انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ “
“نتایج تحول نظام آموزش و پرورش ایران از زمان مشروطیت تا انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ “
“اولویت اهداف آموزش و پرورش از سال ۱۳۴۵ به بعد “
“نتایج تحول نظام آموزش و پرورش ایران از زمان مشروطیت تا انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ “
“ هدفهای منطقه ای کردن آموزش و پرورش “
” منزلت نهاد آموزش و پرورش ”
نظام آموزش و پرورش در مقام یک نهاد اجتماعی از منزلتی همتراز با نهادهای دیگر برخوردارنیست . این نظام کارکردهای جامعه پذیری و فرهنگ پذیری را بر عهده دارد که بسیار دارای اهمیت است .

” بخش دوم ”

” کارکردهای اجتماعی آموزش و پرورش ”

” فصل چهارم ”

کارکردهای آموزش و پرورش :

برخی از کارکردهای آموزش و پرورش نقش محافظه کارانه و بعضی دیگر نقش نوآورانه دارند .
انتقال فرهنگ :
منظور از انتقال فرهنگ ، پاسداری و بزرگداشت سنتها و ارزشهاست .

– کارکرد انتقال فرهنگ بسیار محافظه کارانه است

– در فراگرد انتقال فرهنگ ، ممکن است به ارزشهای تحقیق و انتقاد بذل توجه شود و از این طریق بازسازی فرهنگ و دگرگونی در آن میسر گردد .

” جامعه پذیری ”
اساس جامعه پذیری بر این واقعیت استوار است که انسان به صورت شخص زاده نمی شود ، بلکه از طریق پرورش و آموزش اجتماعی به یک شخص تبدیل میشود .

” گزینش و تخصیص ”

تربیت حرفه ای و تخصصی افرادجامعه سبب آماده کردن آنان برای جذب نیروی کار .
این کارکرد بین نظام های آموزشی ، سیاسی و اقتصادی هماهنگی بوجود می آورد .

” نظارت اجتماعی ”
آموزش و پرورش با القای ارزشهای وفاداری به نهادهای جامعه ، به عنوان ساخت و کار کنترل اجتماعی عمل می کند و لذا آموزش و پرورش رسمی خودمداری فردی را کاهش می دهد .

” یگانگی اجتماعی ”
آموزش و پرورش رسمی ، وسیله مهم تبدیل یک جامعه نامتجانس به جامعه یگانه و یکپارچه ، از طریق توسعه و تقویت فرهنگ و هویت مشترک است .

” نوآوری و تغییر“

جامعه سنتی گرایش به گذشته داشته و بر حفظ میراث فرهنگی تاکید می کند . یکی از کارکردهای مهم آموزش و پرورش اشاعه باورهای علمی به جای باورهای سنتی است .