حقوق فرهنگی اقوام مختلف ایرانی در زبان

اصل ۱۵ قانون اساسی
[زبان‏ و خط رسمي‏ و مشترك‏ مردم‏ ايران‏ فارسي‏ است‏. اسناد و مكاتبات‏ و متون‏ رسمي‏ و كتب‏ درسي‏ بايد با اين‏ زبان‏ و خط باشد ولي‏ استفاده‏ از زبانهاي‏ محلي‏ و قومي‏ در مطبوعات‏ و رسانه‏ هاي‏ گروهي‏ و تدريس‏ ادبيات‏ آنها در مدارس‏، در كنار زبان‏ فارسي‏ آزاد است. ]
با دقت در اصل ۱۵ قانون اساسی تدریس ادبیات محلی و قومی در مدارس مجاز شناخته شده ؛ ولی تاکنون در هیچ یک از استانهای کشور کتابی به زبان محلی منتشر نشده به طوری که ما اگر متون ساده را به زبان مادری برایمان بنویسند خواندن آن مشکل تر از زبان فارسی است .

فرهنگ دارای تعاریف و دسته بندی های متعددی از سوی جامعه شناسان است که در یک نگاه تمام پیشرفت های بشر را فرهنگ دانسته ودر نگاه دیگر که کاملتر به نظر می رسد پیشرفت های مادی را تکنولوژی و پیشرفت های غیر مادی را به نام فرهنگ تعریف کرده اند ؛ اگر فرهنگ را به معنای دستاوردهای غیر مادی بشر بدانیم شامل ضرب المثل ، خرافات ، مذهب ، ادبیات ، شعر و….. می گردد در این بین همه آنها برای انتقال به نسل بعد نیازمند زبان به عنوان پایه و ریشه فرهنگی هستند . وصد البته زبان به دو سبک نوشتاری و گفتاری تقسیم می شود.
مهم ترین نماد و هویت هر قومی زبان آن است بی توجهی به زبانهای محلی یعنی تلاش برای خشکاندن ریشه های آن و همین امر باعث فراهم آمدن شرایط اضمحلال یک فرهنگ در فرهنگ مسلط گردد . وقتی اعضای یک قوم ارتباط با گذشته خود نداشته باشند و نسل نو به دیده حقارت به زمان ماضی و پیشینه تاریخی خود بنگرد و زمانی که کرد ، لر ، بلوچ ، ترک وسایر زبانها هویت خود را در برابر دیگران کتمان کنند آغاز فاجعه فرهنگی ست زیرا هیچ تضمینی

وجود ندارد که به سوی فرهنگ رسمی و برنامه ریزی شده کشور یعنی فارسی سوق داده شوند .
گرچه در جامعه امروز فرهنگ ما به فرهنگی التقاطی مبدل شده و عناصرهمه فرهنگها در دیگری رسوخ نموده ولی این سخن به معنی بی توجهی به سه دسته بندی فرهنگ

ی یعنی جهانی ، ملی و محلی نیست بلکه بدان معناست که نمی توانیم و نباید باورهای فرهنگی بومی که به صورت فولکور آن می باشد را تضعیف کنیم. قبول کنیم زبان هر قومیتی پرچم برافراشته آنست اگر این بیرق را بشکنیم چیزی برای جامعه کرد و لر و ترک و…. باقی نمی ماند تا از آن دفاع کنند.
در میان زبانهای محلی ترکها لااقل در عمل برای حفظ اصالت خود تلاش بیشتر و مضاعفی داشته اند و بسیاری از آنان ابتدا زبان مادری را به کودک خود یاد می دهند ومعتقدند با بودن برنامه های تلویزیونی و رسمی خود به خود کودکان زبان فارسی را یاد می گیرند اما در میان ما کرد زبانها از همان لحظه تولد گوش کودک خویش را با کلمات فارسی پر می کنیم .
شاید گروهی این توجیه را داشته باشند که آموزش زبان فارسی از همان بدو تولد باعث رشد تحصیلی کودک در مدرسه می گردد در صورتی که اگر یک کلمه با فرزندان خود فارسی صحبت نکنیم ذهن کنجکاو و فراگیر کودکان باز از طریق برنامه های کارتونی و تلویزیونی باعث تسلط آنان به فارسی می گردد.
اصل ۱۵ قانون اساسی؛ ظرایف، بایدها و نبایدها
روزنامه ابتکار | اصل پانزده قانون اساسی یکی از اصول مبهم است که اتفاقا کم ترین پژوهش جدی پیرامونش دیده می شود و بیشتر دستمایه دعاوی سیاسی و انتخاباتی بوده است.
در خصوص پیشینه تصویب این اصل نیز اظهارات و ادعای ضدو نقیضی وجود دارد. گروهی آن را طرح جریان های قومی متمایل به شوروی در اوایل انقلاب می دانند که از طریق مقدم مراغه ای به مجلس خبرگان پیشنهاد داده شده است.
گروهی دیگر معتقدند که اصل پیش نویس اولیه این اصل در واقع به شکل دیگ

ری بوده است که در آن دوره در قالب اصل ۲۱ مطرح شده بود ولی در صحن علنی در قالب اصل ۱۵ به تصویب رسید. نکته اینجا است که ظاهرا متن اولیه دارای صراحت بیشتری بوده و فراز پایانی آن صراحتا از تدریس زبان های محلی در مدارس صحبت می کرد ولی در رایزنی هایی که در کمیسیون غیرعلنی صبح مجلس صورت پذیرفته، عبارت تدریس زبان محلی به تدریس «ادبیات» تقلیل یافته است.

شکل نهایی اصل پانزده که به شکل قانون درآمد مقرر کرد: «زبان و خط رسمی و مشترک مردم ایران فارسی است. اسناد و مکاتبات و متون رسمی و کتب درسی باید با این زبان باشد. ولی استفاده از زبان های محلی و قومی در مطبوعات و رسانه های گروهی و تدریس ادبیات آنها در مدارس در کنار زبان فارسی آزاد است».
• ظرایف
در واقع این اصل دارای ۲ بخش عمده است. بخش نخست در خصوص حکم آمره قانون مبنی بر رسمیت زبان فارسی در اسناد دولتی و اداری و دوایر دولتی و کتاب های درسی است.
بر این اساس تمامی مراودات مکتوب اداری در ایران می بایست به زبان فارسی صورت گیرد که قانونگذار از صفت «مشترک» برای آن استفاده کرده است. در همین راستا بر اساس ماده۵۱ قانون آیین دادرسی مدنی، کلیه دادخواست ها می بایست به زبان فارسی تقدیم دادگاه شود:«دادخواست باید به زبان فارسی نوشته شود» در غیراینصورت دادخواست به جریان نمی افتد.
صورت جلسات دادگاه ها و نشست های رسمی و دولتی نیز لاجرم می بایست به این زبان نوشته و تحریر شود. به نظر می رسد پیشینه هزار ساله زبان فارسی در دیوان سالاری ایران که در دوره هایی وارد سیستم دیوانی خلافت اسلامی، عثمانی و سپس هندوستان شده بود ، فارسی را تبدیل به یک زبان مناسب و با ظرفیت برای استفاده در امور دیوانی و دولتی نموده است. ویژگی مهم دیگر این زبان، ملی و مشترک بودن آن در بین ایرانی ها است. زیرا ه

ر یک از مناطق کشور (حتی در استان فارس) دارای یک زبان محلی نیز هستند که تنها در حد همان زبان محلی قرار دارند و برای مراودات رسمی مورد استفاده قرار نمی گیرند.
بخش دوم اصل ۱۵ دارای دو حکم جدا در خصوص «رسانه» و «مدرسه» است و یک حالت« استثنایی» و شاید بتوان گفت غیررسمی را توضیح می دهد.این واقعیت

از کلمه «ولی» قابل استنباط است به این ترتیب که «ولی استفاده از زبان های محلی و قومی در رسانه های گروهی و مطبوعات آزاد است » .
این بخش از اصل ۱۵ هم اکنون در حال اجرایی شدن توسط دولت از طریق صداوسیما است. مطبوعات نیز از نظر قانونی مشکلی در انتشار به زبان محلی ندارند. بخش اخیر اصل ۱۵ نیز به همان شکل مقرر می دارد، تدریس ادبیات آنها (زبان های محلی) در مدارس آزاد است.
به نظر می رسد جنجالی ترین بخش این اصل نیز همین فراز باشد. پیرامون بخش دوم اصل ۱۵ با عنایت به صورت مذاکرات مجلس ذکر چند مورد ضروری به نظر می رسد و می تواند نگاهی شفاف تر و روشن تر در خصوص منظور مقنن ارائه دهد:
۱- در متن پیش نویس که به کمیسیون مجلس خبرگان(غیر علنی) در قالب اصل ۲۱ ارائه شد، از تدریس به زبان محلی صراحتا یاد شده بود. این متن بعدا از سوی کمیسیون تعدیل شده و به شکل متن پیش نویس درآمد تا در صحن علنی مجلس مورد بررسی قرار گیرد. این موضوع اماره ای است بر اراده قانونگذار مبنی بر عدم حکم به تدریس زبان و محدود ساختن این امر در حد ادبیات.
۲- عبارت «قومی» در بخش دوم ماده یعنی: استفاده از زبان های محلی و قومی در … با تاکید خالاتیان نماینده ارامنه به تصویب رسید. خالاتیان ضمن ایراد به پیش نویس اظهار داشت که ارامنه در یک محل مجتمع نیستند تا عبارت زبان محلی شامل حال آنان شود.
۳- قانونگذار استفاده از ادبیات زبان های محلی را آزاد عنوان کرده است نه خود زبان های محلی. مستنبط از شیوه تحریر جمله اخیر اصل ۱۵ نیز همین است. « استفاده از زبان های محلی و قومی در مطبوعات و رسانه های گروهی و تدریس ادبیات آنها در مدارس در کنار زبان فارسی آزاد است». در غیر اینصورت نحوه نگارش اصل می توانست به این صورت باشد «استفاده از زبان های محلی و قومی در مطبوعات،رسانه های گروهی و مدارس در کنار زبان فارسی آزاد است». یعنی مقنن می توانست با یک واو عطف، از حشو «و تدریس ادبیات آنها در مدارس» خودداری نماید زیرا عبارت «زبان» در جمله قبلی ذکر شده بود. در حالی که به نظر می رسد قانو

نگذار تعمدا و به وضوح، حکم قبلی را با کلمه «ادبیات» تخصیص زده است. سیدحسن آیت از اعضای مجلس خبرگان قانون اساسی پس از قرائت متن اولیه به این موضوع اشاره کرده می گوید: «این مطلب که در این اصل آمده بیشتر مربوط به تدرس ادبیات است که بتوانند تدریس کنند وگرنه خود به خود آزاد است».
۴- تمامی کتاب های درسی کشور ایران که زیر نظر وزارت آموزش و پرورش منتشر می شوند بر اساس اصل ۱۵ باید به زبان فارسی نگاشته شوند (: کتب درسی

باید به این زبان باشد). در طول مذاکرات تاکید مکرری بر فارسی بودن «کتب درسی» از سوی خبرگان

صورت گرفته و مقنن به دفعات این دغدغه را مطرح کرده است. از آن جمله ربانی شیرازی،مکارم شیرازی،موبد شهرزادی،حجتی کرمانی و…بودند. بنابراین انتشار کتاب درسی به غیر از زبان فارسی بر خلاف روح و نص صریح اصل ۱۵ است.
۵- نکته مهم دیگری که در بررسی روند این اصل به چشم می خورد عدم مشارکت خبرگان آذری،کُرد و… در آن است. حال آنکه خالاتیان و مولوی عبدالعزیز نماینده ارامنه و اهل سنت (هر دو اقلیت مذهبی) در روند تصویب اصل مشارکت جدی د

ارند.

۷ – به هنگام نهایی شدن بررسی این اصل مولوی عبدالعزیز، در مقام سوال اظهار می دارد، اگر کسی بخواهد عربی یا بلوچی بخواند آیا دولت برای او معلم عربی می گیرد یا خیر؟
نائب رئیس مجلس نیز در پاسخ وی اظهار می دارد بله، دولت موظف است، وقتی آنها حق داشتند این زبان را تدریس کنند دولت موطف است چیزی را که آنها حق دارند،برایشان تهیه کند.
اما این حکم وارد اصل ۱۵ نشده و همچنان عبارت تخصیصی «ادبیات آنها» باقی می ماند. امروزه عده ای با استناد به این محاوره معتقدند که اصل ۱۵ اجازه تدریس زبان های محلی را صادر کرده است. با این وجود به نظر نمی رسد که این مسئله رنگ

ی از واقعیت داشته باشد. زیرا بر اساس مقدمات حقوقی اولا اجتهاد در برابر نص جایز نیست، دوم اینکه معتبرترین منبع حقوق، نص است نه تفسیر یا دکترین. در جایی که نص وجود دارد از دکترین استفاده نمی کنند. درست است که به هنگام ابهام در منظور قوانین می توان به صورت مذاکرات رجوع نمود، اما نص به طور قاطع رافع ابهام است و در مقام تعارض نص و تفسیر(در اینجا از طریق صورت مذاکرات) نص ترجیح دارد زیرا آخرین اراده قانونگذار را نشان می دهد.
بنابراین با وجود نص «تدریس ادبیات آنها » که به جای «تدریس زبان» در اصل گنجانیده شده است(همانطور که در شماره ۳ گفته شد)، نمی ت

وان به دکترین -که صورت مذاکرات نیز بخشی از آن است- مراجعه کرد.
• چه کسی مکلف است؟
بخش اخیر اصل ۱۵ اشعار می دارد تدریس ادبیات آنها(زبان های محلی و قومی) در مدارس آزاد است. پرسش اینجا است که آیا می توان از «عبارت آزاد است» تکلیف استنباط نمود یا خیر؟ در نگاه اول به نظر می رسد با توجه به انحصاری بودن آموزش و پرورش رسمی در دولت امکان چنین برداشتی است. یعنی زمانی که بحث از مدارس است دولت موظف به تدریس ادبیات می شود. از سوی دیگر با وجود مدارس خصوصی و غیردولتی در کشور چنین به نظر می آید که امکان تدریس این مواد درسی شامل ادبیات محلی در مدارس از اعداد وظایف دولت خارج و به عهده مدارس خصوصی گذاشته می شود.
به این ترتیب حتی اگر بخش اخیر اصل ۱۵ تفسیر به تدریس زبان محلی شود(که از نظر نگارنده اینطور نیست)، وظیفه آن بر دوش دولت نیست بلکه مدارس خصوصی و آموزشگاه های زبان مجاز هستند تا به تدریس این رشته از علوم بپردازند. این نگاه از آن جا نیز ناشی می شود که تعدد زبان محلی در ایران بسیار زیاد و هر ناحیه ای برای خود زبان محلی ویژه ای دارد و این شائبه وجود دارد که دولت به عنوان عالی سازمان فراگیر در کشور در صورت ورود به این وادی قادر به اجرای عدالت نباشد.
تنها در یک نمونه دستکم چهار گونه از زبان کردی در ایران قابل شناسایی است. در حوزه های مرکزی نیز زبان های شیرازی،سنگسری،کاشانی،زبان های محلی خراسان،در جنوب زبان بندری،بختیاری،لری،لکی و… وجود دارد. در برخی حوزه های جغرافیایی مانند آذربایجان غربی نیز شاهد تعدد زبانهای محلی هستیم ک

ه شامل آذری،کردی،آشوری و ارمنی می شود.
بنابراین به نظر می رسد در یک نگاه واقع گرایانه پرداختن دولت به تدریس زبان های محلی بدون اعمال تبعیض امکان پذیر نیست. اما بخش خصوصی بر اساس قانون عرضه و تقاضا می تواند نسبت به این مسئله توجه نماید.
• تدریس به زبان مادری یا تدریس زبان مادری
با توجه به حکم صریح اصل ۱۵ موض

وع تدریس به زبان مادری مدارس کشور منتفی است. اصولا چنین رویه ای نیز در هیچ کشور معتبری به جز چند کشور افریقایی مانند نیجریه و اتیوپی(که فاقد پیشینه کشورداری دقیق هستند) وجود ندارد. بر اساس قانون اساسی نیز کتب درسی باید به این زبان باشد. در تفسیر موسع از قانون ممکن است، این نتیجه حاصل آید که دولت موظف است،چند فصل درسی در کتاب ادبیات فارسی (با عنایت به عبارت: تدریس ادبیات آنها در کنار زبان فارسی آزاد است) به عنوان آشنایی دانش آموز با زبان محلی به صورت اختیاری(با توجه به عبارت آزاد است و رویه حقوق بین الملل و یونسکو) تدریس نماید. اما باید توجه نمود که هیچ اعلامیه، کنوانسیون و سند بین المللی الزام آوری وجود ندارد که دولت را مکلف و موظف به تدریس زبان های محلی کرده باشد. حتی سند چشم انداز یونسکو تحت عنوان مواضع آموزشی یونسکو در سال ۲۰۰۳ تاکیدی بر ضرورت تدریس زبان های محلی به وسیله نظام آموزش و پرورش نداشته

و فقط توصیه هایی در خصوص جلوگیری از زبان های در معرض خطر کرده است. پبشنهاد نگارنده در خصوص توجه به فرهنگ ویژه اقوام ایرانی توجه به عناصر عینی حیات و زندگی فرهنگی مانند تاریخ و جغرافیا است. تدریس تاریخ محلی نواحی که سرشار از افتخار است و همچنین آشنایی بیشتر دانش آموزان با جغرافیای محلی و استانی

در عین حال که فاقد آسیب های چالش زای ناشی از محلی گرایی است می تواند نسل جوان را با عوامل عینی حیات فرهنگی آشنا سازد.