چکیده:

وجود و تداوم نابربری های اجتماعی– اقتصادی و شکست سازوکار شیوههای رایج برنامهریزی در گشودن مشکلات شهری موجب شد برای اولین بار در دهه۱۹۶۰ میلادی، این اندیشه که حرفه مندان براساس منافع عامه عمل میکردند مورد چالش واقع شود. در پی چنین تحولی، اجماع سیاسی در مورد نقش متخصصان درهم شکستهشد و نارضایتی گستردهای به دو دلیل ایجاد شد: نخست، عدم دستیابی به توافق در تصمیمسازی در حکومت؛ دوم، روشهای توزیع منافع. اندیشههایی که درپی انتقاد از کاستیهای برنامهریزی سنتی و توجه به ابعادی ورای ابعاد کالبدی برنامهریزی ظهور یافتند، در مسیر پیشرفت خود، به تشکیل یک سیر نظری منجر شدند که فراورده آن تبیین چارچوب رهیافت برنامه ریزی همکارانه بود.

روش مورد استفاده در این پژوهش توصیفی ـ تحلیلی بوده و هدف از انجام آن، بررسی سیر تحول رهیافتهای برنامهریزی در جهت حرکت بهسوی رهیافت همکارانه، تبیین چارچوب مفهومی، اصول و فرایند برنامهریزی همکارانه و معرفی آن به عنوان جایگزین رهیافتهای رایج در برنامهریزی است.

براساس نتایج حاصل، برای تحقق اهداف مذکور، برنامهریزان باید علاوه بر فنون متداول برنامهریزی شهری، روشهای ارتباطی را فراگرفته و گروههای ذینفع نیز نیازمند برخورداری از دانش ارتباطی هستند. در این میان، ارزشها و احساسات نیز از اهمیت خاصی برخوردار بوده و همراه استدلالات فنی برنامه ریزان مورد استفاده قرار میگیرند.

کلمات کلیدی: رهیافتهای نوین برنامهریزی، برنامهریزی همکارانه، عقلانیت ارتباطی، مشارکت عمومی.

.۱ نویسنده مسئول: شماره تماس: ۰۹۳۶۴۴۳۲۷۵۱ آدرس: بجنورد خ ۳۲ متری شهدا ک شهیدکریمی ۲ فرعی اول پ ۱۷

۱

نامز رذگرد یرامعم و یزاسرهشیلمشیامه نیلوا

Application of collaborative approach in urban planning

Abstract:

In 1960s, the social -economic inequities, and the failure of common methods and mechanisms of planning for dissolving urban problems, led to challenges with the idea of considering public benefits. In order to this change, political concerns about the role of urban planners increased. Dissatisfaction with planners was caused by two reasons: first, the lack of agreements in decision-making with government, second, the methods of distribution of benefits. Attitudes toward criticism of the traditional planning and beyond the physical aspect of the planning, resulted in developing theories which was directed into collaborative planning approach.

According to achieve community-beneficial goals, this research is investigating the evolution of planning approach towards cooperative approach, explaining the conceptual framework principals, process of collaborative planning and introducing collaborative planning as an alternative for the conventional approach in urban planning.

Based on results, it is suggested that communication techniques should be considered in planning process. The community values and feelings are vital and required with technical rational planner methods.

Keywords: modern approaches in planning, collaborative planning, communicative rationality, public participation

۲

اولین همایشملیشهرسازی و معماری درگذر زمان

.۱ کلیات .۱٫۱ مقدمه
نیازها و خواستهای افراد و گروهها و ساکنین نواحی مختلف در جامعه یکسان نیست همان طور که نیازهای افراد در جوامع مختلف با پیش زمینههای فرهنگی، اجتماعی و … مختلف نیز متفاوت میباشد. یعنی ما بین نیازها و خواستهای افرادی که در یک جامعه کنار هم زندگی می کنند ـ چه در یک مقطع زمانی و چه در طول یک دوره زمانی ـ مطابقت وجود ندارد؛ آنچه مطابق میل یک دسته است، ممکن است مطابق میل دسته دیگر نباشد.

حل این تنشها همواره در دستور کار برنامهریزی شهری بوده است. یکی از شیوههای رایج ساز و کار برنامهریزی شهری در برخورد با این تضادها و تنشها استفاده از سیستم سلسله مراتبی از بالا به پایین است و همین امر خود باعث به وجود آمدن مشکلاتی شده است و موجب شده است که برنامه ریزان به سوی ساز و کاری حرکت کنند که نه فقط عوامل اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و … را در نظر بگیرد بلکه ویژگیها و ظرفیت لازم را برای رویارویی با کشمکشهای گروههای درگیر داشته باشد. در نتیجه رهیافتی به نام رهیافت همکارانه در برنامهریزی مطرح شده است که امکان میانجی گیری بین گروههای مختلف را با استفاده از برقراری ارتباط و همکاری بین آنها فراهم میکند.

.۲٫۱ طرح مساله

تقریباً تا اوایل دهه ۱۹۸۰ میلادی، رهیافت برنامهریزی عقلانی (فنی ـ ابزاری) در برنامهریزی رایج بود که بر اساس آن، برنامهریزیعمدتاً با استفاده از دانش تخصصی برنامه ریزان و ابزارها و روشهای علمی صورت میگرفت. در این کمتر به علایق و خواستههای مردم و منابع و امکانات جامعه مورد برنامهریزی توجه میشد. ناکارآمدی این رهیافت از دهه ۱۹۸۰ به بعد به تدریج آشکار شد و از طرف اندیشمندانی چونهابرماس مورد انتقاد قرار گرفت. میتوان گفت یکی از مشکلات اساسی این نوع برنامهریزی عدم تمایل برنامه ریزان به مشارکت جدی مردم در تمام مراحل برنامهریزی بوده است. به همین دلیل برنامهریزی همکارانه که مفاهیمیچون مشارکت، تعامل و همه جانبه نگری را در بطن خود دارد در برنامهریزی مطرح شد.

.۳٫۱ هدف

هدف از برنامهریزی همکارانه انجام برنامهریزی اصولی است که تلاش میکند تمام گروههای درگیر در جامعه را شامل شود، میان آنها تعامل و ارتباط برقرار سازد و با داشتن نگرش محلی منجر به حرکت از پایین جامعه، انتقال تجربیات، و مشارکت موثر گردد. چنین برنامهریزی از طرفی نیازمند توجه به خواستها و نیازهای افراد و جامعه و استفاده از فرصتها، امکانات و مهارتهای موجود در اجتماعات محلی، و از طرف دیگر استفاده از تخصص برنامه ریزان و همچنین استفاده از روشها و فنون و ابزاری است که بتواند بین برنامه ریز و جامعه محلی مورد برنامهریزی تعامل ایجاد کند. بهترین نوع این رهیافت، برنامهریزی همکارانه است که درصدد تحقق تمامیمواردی که در بالا گفته شد تلاش میکند. لذا هدف از این پژوهش معرفی رهیافت همکارنه در برنامهریزی به عنوان جایگزین رهیافت های

۳

اولین همایشملیشهرسازی و معماری درگذر زمان

رایج، مشخص کردن چارچوب مفهومی، اصول و فرایند برنامهریزی همکارانه و همچنین بررسی سیر تحول رهیافتهای برنامهریزی در جهت حرکت به سوی رهیافت همکارانه در برنامهریزی است.

.۲ پیشینه برنامهریزی همکارانه

ایده برنامهریزی همکارانه پذیرش گسترده ای را در میان محققان و دست اندرکاران برنامهریزی به دست آورده است. تاور جونز و آلمندیگر گواهی میدهند که برنامهریزی همکارانه / همکارانه (عده ای از نظریه پردازان برنامهریزی این دورهیافت را برابر دانسته اند) از ‘استقبال’ علاقه مندان برخوردار بوده است. اینز و بوهر۱ مشاهده کردند که برنامهریزی همکارانه در حال حرکت به جلو و گسترش به عنوان یک روش است، واینز حتی بیان “پارادایم در حال ظهور” ۲ را در سال (۱۹۹۵) برای توصیف نقش برنامهریزی همکارانه در نظریه برنامهریزی انتخاب کرد. شناسایی نویسنده ای خاص که این اصطلاح را ابداع کرده است ممکن نیست. در عوض، به نظر میرسد از بحثهای قبلی به خوبی بهنگام بودن و اثربخشی حالتهای مختلف برنامهریزی های در اواخر قرن ۲۰ استنتاج شده باشد. با این حال، بین آن دسته از نویسندگانی که به اصلاح و مورد پسند عامه قرار گرفتن مفهوم کمک کرده اند در آمریکا پژوهشگرانی مانند اینز، بوهر، فراستر۳، فریدمن۴، هوچ۵ ، فیشر۶، و در اروپا، البرتز۷، سینگدو۸،هاجر۹، داود۱۰ی، مولارت۱۱ و شاید برجسته ترین آنها، هیلی۱۲ هستند.

.۳ چارچوب نظری برنامهریزی همکارانه

تصمیم گیری در فرایند همکارانه– که برخی آن را با برنامهریزی همکارانه یکی دانسته اند- نیاز به یک فرایند تصمیم گیری مشترک دارد که معمولاً از طریق گروهی از سهام داران برای به اشتراک گذاشتن اطلاعات و وفاق جمعی تهیه میشود. شرکت کنندگان در این فرایندمعمولاً با مردم دارای منافع خاص یا با سهام داران مشارکت میکنند. این سهامداران ممکن است شامل نمایندگانی از دولت، گروههای ذی نفع و بخش عمده ای از جامعه باشند. علاوه بر سهام داران عموم مردم نیز به دلیل منافعشان مشارکت می کنند، گرچه این منافع ممکن است به خوبی تعریف نشده باشد. (دانشپور، (۷۹ :۱۳۹۰

۱ Innes and Booher 2 emerging paradigm 3 Forester 4 Friedman 5 Hoch 6 Fischer 7 Albrechts 8 Swyngedouw 9 Hajer 10 Davoudi 11 Moulaert 12 Healey

۴

اولین همایشملیشهرسازی و معماری درگذر زمان

به نظر میرسد برنامهریزی همکارانه۱ به عنوان یک رهیافت فراگیر گفت وشنودی است که میتواند برای شکل دادن به فضای اجتماعی با ویژگیهای خاصی از جامعه معاصر به توافق برسد. این رهیافت حکومت را به حالتهای جدیدی تغییر داده و نیاز به درگیرکردن ذینفعان چندگانه را به رسمیت می شناسد؛ و برتری نئولیبرالیسم۲ که برخی کمتر آن را در زمینه خصوصی سازی حوزه عمومیمیبینند، به عنوان از بین برنده اختلافات دیرین میان دولت و بازار برای تطبیق با مشارکت مربوط به همکاریهای جدید مطرح میکند؛ با این حال، بر خلاف این عوامل که به نظر میرسند به ایجاد زمینه جدیدی برای تصمیم گیری همکارانه کمک کنند، تنشها را در دو سطح خاص و جهانی در بحثهای حمایتی آشکار می سازد. در سطح جهانی، تناقض آشکاری در ترویج ریشههای عمل همکارانه در ارزشهای منسجم وجود دارد، توجه به اجتماعات خرد در جهان، میتواند به عنوان فردگرایی بیشتر، اجتماع پراکنده، رقابتی، و یا به عبارت دیگر غیر همکارانه به نظر برسد. برخی به برنامهریزی همکارانه به عنوان “مسیری مهم برای نظریه برنامهریزی با پتانسیل قابل توجهی برای عمل ” می نگرند. البته باید توجه نمود که آیا این نظریه در برنامهریزی صرفاً نظریه ای توصیفی است که امکان پیش بینی در آن وجود ندارد یا یک چارچوب اصولی طراحی شده برای توصیف و راهنمای عمل است. ( (Brand, 2007: 3

۳٫۱٫ تعریف برنامهریزی همکارانه

– برنامهریزی همکارنه به معنای فرایندی است برای دستیابی به اهدافی که توسط یک نمایندگی به تنهایی قابل دست یافتن نیستند.

– برنامهریزی همکارانه شامل تعامل در قالب یک همکاری در سراسر ساختمان اجماع، توسعه برنامه و اجرا است. این نوع از برنامهریزی فرایندی گروهی در طولانی مدت است که در آن گروهها با یکدیگر برای فراهم کردن قوانین، سیاستها، برنامهها، اصول نظارتی و راهبردهای اجرا تلاش میکنند. ( Margeru, 2002: 8 : )

– شاید بهترین روش تعریف برنامهریزی همکارانه تعریف از طریق یک فرایند قیاسی باشد. لذا میتوان برنامهریزی همکارانه را تعریف چارچوبی برای همکاری نامید که از آن به عنوان مکان سازی یاد میشود. در واقع این رهیافت در جامعه مورد برنامهریزی برای همکاری و ارتباط متقابل ظرفیت سازی میکند. برنامهریزی همکارانه با ایدههای سازماندهی فضا، پروژههای راهبردی و همکاری سرو کار دارد. (دهقان، (۴۳ :۱۳۸۷

– برنامهریزی همکارانه (که به باور برخی با برنامهریزی همکارانه۳ یکسان است) پایه نظریه برنامهریزی در دوران دوران اخیر (از دهه ۱۹۹۰ میلادی) است و میتوان نقش آن را به صورت زیر بیان نمود:

• حرکت از رفتارهای فردباورانه دهه ۱۹۸۰ میلادی به سوی رفتارهای اجتماعی دهه ۱۹۹۰ میلادی

• تاکید بر فرایندهای از پایین به بالا و نیز در سطح محلی

• نیاز به پرکردن فضای خالی دوران برنامهریزی عقلانی – جامع (دانشپور، (۴۱۱ :۱۳۹۰

۱ Collaborative palnning liberalismـ۲ Neo 3 Communicative planning

۵

اولین همایشملیشهرسازی و معماری درگذر زمان

– برنامهریزی همکارانه یک توده یکپارچه از مجموعه بدیهیات است. در حالی که برخی آن را به عنوان نوعی از نظریه برنامهریزی که شامل یک مخلوط ناهمگن و پویا از گونههای خاص نظریه برنامهریزی است توصیف میکنند، دیگران به نظر میرسد با آن به عنوان یک گونه خاص بزرگتر، از نظریه برنامهریزی همکارانه رفتار میکنند. در بین گروه دوم تئودر جونز۱ و المندیگر(۲۰۰۲) ۲ کسانی هستند که آن را به عنوان تجسم هیلی۳ از برنامهریزی همکارانه در کنار برنامهریزی منطقی (فیشر و فراستر)، برنامهریزی مشورتی (فراستر) و تغییرات متاثر از نو عمل گرایی (هارپر

æ استین(۴، نظریه انتقادی۵ (فراستر)، و عمل برنامهریزی (هوچ)در نظر میگیرند. ( (Brand, 2007: 3

– هیلی (۱۹۹۷) از عبارت برنامهریزی همکارانه برای توصیف فرآیندی استفاده می کند که در آن مشارکت کنندگان در فعالیتی که بیان کننده بهرههای متقابل۶ آنهاست، به موافقت و اجماع دست می یابند. بر ضد رهیافت اقتصاد سیاسی۷ این رهیافت معتقد بر این است که مردم بهرههای ثابت و قطعی ندارند؛. به عبارتی، یک وضعیت ساختاری مشخص (مثال:سرمایه داری)، خود به خود یک وضعیت سیاسی مشخص (مثال:مقررات زدایی) ایجاد نمیکند. بحث میتواند سرمایه داران را هدایت کند به فهمیدن این که آنها چگونه میتوانستند از مقررات محیطی منتفع شوند؛ زمانی که برای محدود کردن آزادی شان، به صورت واکنشی مخالفت میکردند. تفاوتهای برجسته بین رویکردهای مختلف نشان می دهد تا چه اندازه،تفسیرِ بهره توسط گروهها در وضعیتهای سیاسی مشابه میتواند تغییر کند. با این حال، ادراک متفاوت از بهره، توسط آنها که در موقعیتهای سیاسی متفاوت حمایت می شوند؛ به سادگی از طریق تبادل افکار رفع نمیشود. اگر رهبران کسب و کار ادراک متفاوت از بهره داشته باشند، اندیشهها به تنهایی، قادر به برقراری تعامل بین آنها نیست.

اگر هم ادراکها از بهره و سودتوسطِکلامِتحریف شده باشد، دچار جانبداری یک طرفه یا گمراهی می شوند و اگر ساختارها به صورت اجتماعی ساخته شده باشند، تغییر کلام به تنهایی باعث دگرگون شدن ساختارها نمیشود. یک مرحله بینابینی مورد نیاز خواهد بود. آرمانها می تواند موجب جنبشهای اجتماعی شود که یکی پس از دیگری آگاهی را تغییر دهد، اما این موضوع بیشتر از یک امر مذاکره ای و ساختن توافق عامه در بین ذی نفعان است. در مورد نو-لیبرالیسم۸، ناخشنودی بین بخشهای بانفوذ از جمعیت به یک نیروی اجتماعی تبدیل شد، زمانی که توسط توسط مجموعه ای از آرمانهایی که به نظر میرسید یک دلیل برای احساس نارضایتی تعریف میکنند؛ بسیج شدند. آگاهی برانگیخته شده ای که آرمانها را در کاربست قرار می دهد، در برگیرنده رهبری و بسیج نمودن قدرت است، مردم به سادگیمتفقاً، استدلال نمیکنند.( ( Fanstein, 2000: 8

۱ Tewdwr-Jones 2 Allmendinger 3 Healeyan 4 Harper and Stein 5 critical theory

mutual interests political economy approach neoliberalism

۶

۷

۸

۶

اولین همایشملیشهرسازی و معماری درگذر زمان

.۲٫۳ ماهیت برنامهریزی همکارانه (هستی شناسی( ۱

برنامهریزی همکارانه بر پایه درک رابطه از فضا است که در آن حرکت در جهت X نسبت به Y میتواند از کیفیتی کاملا متفاوت برخوردار باشد و کاملا متفاوت تجربه شود. به عبارت دیگر، واقعیتهای فضایی نمیتواند هندسه را بدون از دست دادن پیچیدگیهای غنی و حیاتی از زندگی واقعی کاهش دهد. افکار مشابه درک برنامه ریزان همکارانه را از زمان به عنوان چیزی پیچیده تر از یک دنباله خطی از ثانیهها هدایت میکنند.

برنامه ریزان همکارانه برخی از مفروضات اساسی درباره ماهیت انسان را به اشتراک گذاشتند. برخی از نویسندگان در این زمینه بارها به مفهوم “سیستمهای انطباقی پیچیده” اشاره کرده اند. چنین سیستمهایی شامل تک عناصری پیچیده و فاقد قطعیت، و اغلب در مرز هرج و مرج ، اما با قابلیتهای خود سازماندهی توصیف شده اند. کسانی که در این فرض سهیم اند بدیهی است با این ایده که “ماهیت” جهان است و اساساً دستگاهی با ساختاری منظم است مخالفند. فرض آن چیزی است که برنامه ریزان همکارانه با آن موافقند. میتوان گفت که ماندن در هستی شناسی مدرن با تقلیل نوگرایی و عملگرایی باطل می شود.( ( Brand, 2007: 3
.3.3 شناخت شناسی۲

فرض بر این است که رسیدن به حقیقت مستلزم رویکرد متفاوتی از درک جهان است از این فرض که همه چیز اجتماعی ساخته شده باشد. برنامه ریزان همکارانه در حال تلاش برای معرفت شناسی و متفاوت فکر کردن هستند، آنها می توانند نگرانیهای عمل گرایان را به سمت نوع جدیدی از دانش مفهومیو معنادار هدایت کنند.

نمونه سوالات برنامهریزی همکارانه موارد زیر را در بر خواهد داشت: روابط قدرتهای درگیر در یک موضوع خاص چیست؟ برندگان و بازندگان بالقوه چه کسانی هستند؟ چگونه میتوان وضعیت حاکم را تحت تاثیر قرار داد؟ یکی دیگر از موضوعات معرفت شناختی این گونه مطرح میکند که لازم است که همه انواع دانش به حساب آورده شوند. بنابراین، برنامه ریزان همکارانه بر نیاز به تسهیل کردن بیان چنین دانش تجربی تاکید میکنند، تاکید بر این که هیچ چیز ممتازی وجود ندارددقیقاً، “عقلانیت” وجود دارد ]و[ تمام…. اشکال مختلف باید در مورد آن آموخته شود و به آن احترام گذاشته شود. (همان)
.۴٫۳ اصول برنامهریزی همکارانه

رویکرد یا رهیافت همکارانه با نظریه “عمل همکارانه”۳ هابرماس۴ در آغاز دهه ۱۹۸۰ میلادی شروع شد که بر دفاع از پروژه روشنگری بالقوه آزادی بخش بحث عقلانیت متمرکز شده بود، بین شهروندان آزادی که درگیر بحث مشارکت شده و به عنوان یک نقد پست مدرنیته، از توانایی بازیگران با پیش زمینههای فرهنگی متفاوت تا فراتر از

۱ Ontology 2 Epistemology
3 Communicative action 4 Habermas

۷

اولین همایشملیشهرسازی و معماری درگذر زمان

تنوع درک یکدیگر به اجماع برسند. عمل (کنش) همکارانه به سمت اجبار به درک متقابل و توافق از طریق فرایند دموکراتیک که همبستگی اجتماعی را میسازد جهت گیری می کند.

بر اساس نظریاتهابرماس برای این که یک فرایند باز و مشارکتی باشد باید به وسیله پنج اصل زیر هدایت شود:

۱٫ بحث باید عمومیباشد، بحث از هیچ حزب یا گروه خارج از آن تاثیر نگیرد

۲٫ تمام گروهها باید فعالان مستقل با توانایی ارائه ادعاها و انتقاد از ادعاههای دیگران به صورت برابر باشند.

۳٫ مهمتر از همه این که همه گروهها و مشارکت کنندگان باید قادر به همفکری و موافقت با یکدیگر باشند. کسانی که میتوانند یک تصمیم از دیدگاه دیگری ببینند و مورد بررسی قرار دهند برای احترام به حقوق و نیازهای همه افراد محتمل ترند.

۴٫ روابط قدرت بین مباحثه کنندگان نباید به صورت مخالف بر نتایج بحث تاثیر بگذارد.

۵٫ در نهایت همه شرکت کنندگان باید آشکارا و صادقانه گفت وگو کنند و از داشته برنامههای مخفی و یا

همکاری با مخالفان بپرهیزند.

بر اساس این موضع اصولی شرکت کنندگان در ساختارهای حکومت همکارانه وظیفه دارند یک فضای ادراکی مشترک برای احترام گذاشتن به حقوق همه افراد ایجاد کنند. آنها باید متعهد شوند که گوش کنند، درک کنند و برای همیشه به راههای گوناگونی که توسط گروههای فرهنگی مختلف برای ساختن جهان خودشان و مفاهیم و ارزشهای آن ایجاد شده است احترام بگذارند.

برای صحبت محترمانه و گوش دادن به اختلافات، شرکت کنندگان باید امیدها، رویاها و ترسهای دیگران را درک کنند. آنان باید درک مشترکی از مشکلات را توسعه دهند و راهبرد فراگیری که نه به صورت افراطی بلکه به صورت کافی آنها را به چالش بکشد. در این صورت است که وفاق عمومی از طریق یک فرایند فراگیر همکارانه شکل میگیرد. باید توجه داشت که تضادها هم به اندازه مذاکره و تفاهم مقابل مهم هستند. یک فرایند همکارانه باید به عنوان یک میدان مبارزه به نظر برسدکه در آن، فرایندهای انتقاد، اقدامات وشیوههای سخن گفتن و برجسته کردن تحریفهای همکارانه و سوءتفاهم همیشه لازم است. ( (North, 1999: 6

در نهایت میتوان اصول کلی برنامهریزی همکارانه را به صورت زیر عنوان نمود:

۱٫ همکاری (قدرت مشترک) که در جهانی چندفرهنگی از طریق ایجاد شبکه ای از روابط بین اشخاص با هویت به وجود میآید.

۲٫ تاکید بر اهمیت توجه به دانش فنی و تجربی که از طریق گروههای متخصص تامین می شود.
۳٫ توافق بر روی مشکلات، سیاستها و نحوه پیگیری آنها

۴٫ ایجاد ظرفیتهای نهادی و سازمانی، نه تنها از طریق تاثیر بر شرکت کنندگان بلکه از طریق ایجاد شبکه ای از روابط اجتماعی بین شرکت کنندگان

۸

اولین همایشملیشهرسازی و معماری درگذر زمان

.۵ ایجاد زمینه ای برای رقابت بین کسانی که قدرت را در دست دارند و به راحتی میتوانند دسترسیها، امور و روشها و شیوهها را کنترل کنند. ( (Healey, 1997: 263

۶٫ این نوع برنامهریزی فرض میکند که در فرایند برنامهریزی افرادی درگیرند که همراه با دیگران در جوامع مختلف و متنوع دارای تجربه گفتمان، گفت و شنود و یا مناظره هستند.

۷٫ این برنامهریزی با گفتگوهای مفید و سازنده در جوامع و در بین گروههای درگیر سرو کار دارد

۸٫ در فرایند برنامهریزی همکارانه (همکارانه) ممکن است تمام جنبهها و ابعاد دانستن، درک، قدردانی، تجربه و داوری کردن به کار روند.

۹٫ مهم ترین موضوع مطرح در این فرایند داشتن ظرفیت انتقادی بین گروههای درگیر و مشارکت کننده

است.

.۱۰ اصل دیگری در برنامهریزی همکارانه “اصول اخلاقی میانکنش” است و به معنای گوش دادن و گرامیداشتن صحبت ها و نظرات گروههای مختلف درگیر است.

۱۱٫ یکی از نقاط مثبت این برنامه ریزی این است که تجربه نشان داده است که اولویتهای ثابت افراد و گروهها ممکن است زمانی که به بیان منافع جمعی خود میپردازند تغییر کند.

۲۱٫ این برنامهریزی علاوه بر این که نوعی برنامهریزی ابتکاری است دارای قابلیت دگرگونی نیز هست یعنی میتواند شرایط عادی و روابط قدرت موجود را توسط انتقاد و گفتگوهای مشارکت کنندگان دگرگون نماید. (دانشپور، (۴۱۱ : ۱۳۹۰

۳٫۵٫ فرایند برنامهریزی همکارانه

فرایند برنامهریزی همکارانه را میتوان به شرح زیر بیان نمود:

• تعیین پیشگامان و ذی نغعان و تعیین عرصههای آنها در این مرحله علاوه بر شناسایی منابع و امکانات و بسیج آنها باید گروههای مشارکت کننده تعیین شود، نیاز به

همکاری برای گروهها تشریح شود و سازو کارهای لازم مشخص گردد.

• تعیین حوزههای بحث و گفت و شنود

• تعیین روند کار و روشها و مدلهای بحث و گفت وگو

• انجام گفتمانها بین گروههای تعیین شده در جهت سیاست سازی

• حفظ اجماع و اتفاق نظر بین گروهها

• بازبینی گفتمانها

۹

اولین همایشملیشهرسازی و معماری درگذر زمان

.۶٫۳ ظرفیت سازی

در فرایند برنامهریزی همکارانه مکان سازی نقش فعالی دارد؛ به گونه ای که این مکان راهی تسهیل شده برای ارتباط متقابل ساکنان و مسئولان شهر باشد، مکانی که دربردارنده تمامیسهامداران شهر باشد. ( Healey, 1997: (263

در واقع مکان سازی یا به عبارت دیگر ظرفیت سازی زمینه برنامهریزی همکارانه است. اغلب موارد دولت میتواند این مکان را ایجاد کند به نحوی که تمامیگروههای درگیر همان طور که در حل مسائل شهری همکاری دارند در ایجاد و خلق مسائل مختلف نیز دخالت داشته باشند و در واقع حل مسائل مختلف شهری بر عهده عده ای خاص و تنها با راه حلهای ارائه شده آنان نباشد.

مکان سازی از جنبههای گوناگون بسیار اهمیت مییابد، برای مثال مردم علاقه دارند بدانند چه زمانی محیط زندگی آنها می تواند نیازهای مختلف آنها را برآورده سازد و مشکلات پیچیده زندگی آنها برطرف خواهد شد؟ و فرزندان آنان با چه جهان اجتماعی رو به رو خواهند بود؟ اهمیت روابط و تاثیر گذاشتن اعمال انسانی بر روی آن توجه به مکان را تشویق میکند؟ بر پایه این بررسیها تهدیدات محیط بیشتر دیده میشود و ارتباط بین عمل محلی و نتایج جهانی معنا مییابد.

متاسفانه در جامعه امروزی با نارسایی ظرفیتی مواجه هستیم. مثالهای زیادی از این کمبودهای ظرفیتی در جوامع مدرن امروزی دیده میشود از جمله دلایل این مشکل می توان به جهانی شدن، پیشرفت تکنولوژی و پراکندگی جوامع اشاره کرد.

یک نظام حکومتی با ظرفیت میتواند به صورت خلاقانه خودش را با تهدیدها و فرصتها وفق دهد، تجربه کند و یاد بگیرد. این دولت بر مبنای روابط متقابل گروههای مختلف درگیر و بازیگران شکل گرفته و میتواند مشکلات را حل کند و با همکاری همه گروهها تقاضاهای دشوار را پاسخگو باشد.

مهم ترین نکته در بحث ظرفیت یادگیری است. این یادگیری از طریق سازماندهی نتایج فعالیتهای افراد بدست میآید. درک این مسئله که کدام یک از فعالیتهای آنان موثر است و همچنین یادگیری نحوه ارائه نتایج بدست آمده انها. برای ایجاد ظرفیت همکارانه باید در چار سطح عمل نمود: درون اعضا، روابط میان اعضا، درون ساختار سازمانی اعضا و درون برنامههایی که افراد را حمایت میکنند.

برنامهریزی همکارانه در جایی قابلیت تحقق دارد که روابط اجتماعی بسیار قوی درون آنها جریان داشته باشد، سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومیدر سطح بالایی باشد و در نهایت مفهوم جامعه مدنی دورن آن وجود داشته باشد و نهادهای اجتماعی آن به طور قوی عمل کند.