زندگي نامه مولانا

آغازعمر

اسم والقاب نام او باتفاق تذكره نويسان محمد ، جلال الدين است و همه مورخان او را بدين نام و لقب شناخته اند و را جز جلال الدين به لقب خداوندگار نيز مي خوانده اند و خطاب لفظ خداوندگار گفته‏ي بهاء ولد است.

مولد ونسب :

مولد مولانا شهر بلخ است بنا به روايات مشهور در ششم ربيع الاول سال ۶۰۴هجري / سي ام سپتامبر ۱۲۰۷ م تولد يافته است . وعلت شهرت او به رومي و مولاناء روم همان طول اقامت وي در شهر قونيه كه اقامت گاه اكثر عمر و مدفن اوست بوده چنانكه خود وي نيز همواره خود را از مردم خراسان شمرده و اهل شهر خود را دوست مي داشته واز ياد آنان فارغ دل نبوده است .

نسبتش به گفته بعضي از جوانب پدر به ابوبكر صديق مي پيوندد . اين مطلب را نخستين بار سپهسالار بر سر زبانها انداخته است . شجره يي كه افلاكي قيد مي كند ، چنين است : محمد بهاء الدين ولد  حسين خطيبي  احمد خطيبي  محمد  مودود  مسيّب  متأخر  حماد  عبد الرحمن  ابوبكر .
شجره ي ديگري در جواهر المضيئه ي شيخ محيي الدين عبد القادر (۷۷۵ هجري /۱۳۷۳ ميلادي )به صورت زير آمده است : محمد ( سلطان العلما بهاء ولد )  محمد  احمد  قاسم  مسيّب  عبد الله  عبد الرحمن  ابوبكر .

لقب سلطان العلما :

پدر مولانا جلال دين محمد،محمد بن حسين بن احمد خطيبي است كه به «سلطان العلما بهاء الدين ولد » شهرت دارد .خود او در معارف به نزديك شدن عمر خود به پنجاه و پنج سالگي در آغاز رمضان ۶۰۰هجري اشاره كرده است . اگر بپذيريم كه اين سخن را در پنجاه و چهار سالگي بر زبان آورده ،بايد در سال ۵۴۶هجري / ۱۱۵۲-۱۱۵۱ تولد يافته باشد .زندگاني بهاء الدين  كه « مولاناي بزرگ » نيز خوانندش  حتي در ابتدانامه هم به كرامات آميخته است . در رأس كرامات منسوب بدو اين كرامت كه لقب « سلطان العلما » را حضرت محمد (ص) بدو بخشيده است .
مادر مولانا از وي به مادر سلطان تعبير مي كنند ، همان مومنه خاتون است كه در قرامان (لارنده) مدفون است .

مهاجرت بهاء ولد ازبلخ :

به روايت احمد افلاكي و به اتفاق تذكره نويسان بهاء ولد به واسطه ي رنجش خاطر خوارزمشاه در بلخ مجال قرار نديد و ناچار هجرت اختيار كرد و گويند سبب عمده در وحشت خوارزمشاه آن بود كه بهاء ولد بر سر منبر به حكما و فلاسفه بد مي گفت وآنان را مبتدع مي خواند وبر فخر رازي كه استاد خوارزمشاه و سر آمد و امام حكماي عهد بود اين معاني گران مي آمد و خوارزمشاه را بهاء ولد بر مي انگيخت تا ميانه ي اين دو اسباب وحشت قائم گشت و بهاء‌ولد تن به جلاء وطن در داد و سوگند ياد كرد كه تا محمد خوارزمشاه بر تخت جهانباني نشسته است به شهر خويش باز نگردد .

وقتي كه پدر مولانا سلطان العلما محمد بهاء الدين از بلخ مهاجرت مي كرد ، مي بايست كه مولانا جواني تقريباً بيست ساله باشد . به روايت جامي و دولتشاه ، سلطان العلما در راه مهاجرت از بلخ ، در نيشابور با فريد الدّين عطار عارف بزرگ ديدار كرد . عطار در اين ديدار نسخه ايي از اسرار نامه را به مولانا هديه كرد . وگفته اند كه مولانا پيوسته اسرار نامه را با خود داشته و از اين كتاب بهره ها برده و برخي از حكايات آن را در مثنوي باز آورده است . بنا به نوشته ي برخي مأخذ ، مولانا در قرامان با گوهر خاتون دختر خواجه لالاي سمرقندي ازدواج كرده ، سلطان ولد و علاء الدين چلپي فرزندان اين خاتونند .

ذكر مهاجرت بهاء‌ولد در مثنوي ولدي بدين طريق است :
چونكه از بلخيان بهاء ولـد گشت دلخسته آن شه سر مد
ناگهش از خدا رسيد خطاب كاي يگانـه شهنشه اقطاب

چون ترا اين گروه آزردنـد دل پاك ترا زجا بردنــد
بدر آ از مـيان اين اعـدا تا فرستيمشان عذاب وبـلا
چونكه ازحق چنين خطاب شنيد رشتـه ي خشم را دراز تـنيـد

كـرد از بـلخ عزم سوي حجاز زانكـه شـد كاركر در او آن راز
بـود در رفـتن و رسيـد خـبر كـه از آن راز شـد پـديد اثـر
كــرد تا تـار قصـد آن اقلام گشـت شــكـر اســـلام

بـلخ را بـستـه و بـزاري زار گشـت از آن قوم بي حد وبـسيار
شـهر هاي بـزرگ كرد خراب هست حق را هزار گونه عذاب
اين ابيات سند قوليت كه عزيمت بهاء ولد از بلخ پيش از سنه ي ۶۱۷ كه سال هجوم چنگيز به بلخ است و آنچه ديگران نوشته اند سرسري وبي سابقه ي تأمل و تدبر بوده است .

چون بهاء ولد سر در حجاب عدم كشيد مولانا به وصيت پدر يا به خواهش سلطان علاء الدين ومريدان بر جاي پدر بنشست وبساط وعظ وانادت بگسترد .
برهان الدين محقق ترمدي كه از سادات حسيني ترمد بود او را به مجلس بهاء الدين ولد كه در بلخ انعقاد مي يافت كشانيد و به حلقه ي مريدان در آورد .

مولانا در حلب :

چنان كه در مناقب العارفين مذكور است مولانا دو سال پس از وفات پدر و ظاهراً به اشارت برهان الدين به جانب شام عزيمت فرمود تا در علوم ظاهر ممارست نمايد وكمال خود را به كماليت رساند و گويند
سفر اولش آن بود ومطابق روايت برهان الدين در اين سفر تا قيصريه با مولانا همراه بود و او در اين شهر مقيم شد ليكن مولانا به شهر حلب رفت و به تعليم علوم ظاهر پرداخت .

مولانا در دمشق :

بعد از آنكه مولانا مدتي در حلب به تكميل نفس و تحصيل علوم پرداخت عازم دمشق گرديد و مدت هفت يا چهار سال هم در اين ناحيه مقيم بود ودانش مي اندوخت و معرفت مي آموخت .

بازگشت مولانا به روم وانجام كار برهان محقق :

مولانا پس از چندي اقامت در حلب وشام كه مدت مجموع آن هفت سال بيش نبود به مستقر خاندان خويش يعني قونيه باز آمد و چون به قيصريه رسيد علما و اكابر و عرفا پيش رفتند وتعظيم عظيم كردند صاحب اصفهان خواست كه حضرت مولانا به خانه ي وي برود كه سيد برهان الدين تمكين نداد كه سنت مولاناي بزرگ آن است كه در مدرسه نزول كنند.

مولانا بعد از وفات برهان محقق :

چون برهان الدين به عالم پاك اتصال يافت مولانا بر مسند ارشاد و تدريس متمكن گرديد و قريب پنج سال يعني از ۶۳۸ تا ۶۴۲ به سنت پدر و اجداد كرام در مدرسه به درس فقه و علوم دين مي پرداخت و همه روزه داوطلبان علوم شريعت كه به گفته ي دولتشاه كه عده ي آنان به ۴۰۰ مي رسيد در مدرس و محضر او حاضر مي شدند . و هم به رسم فقها وزهد پيشگان آن زمان مجلس تزكيه منعقد مي كرد و مردم را به خدا مي خواند و از خدا مي ترسيد ودستار خود را مي پيچيد وارسال مي كرد و رداي فراخ آستين چنانكه سنت علماي راستين بود مي پوشيد ومريدان بسيار بر وي گرد آمدند وصيّتش در عالم منتشر گرديد چنانكه سلطان ولد مي گويد :

ده هـزارش مريد بـيش نشوند گرچه اول زصدق دور بزنـد
مـتقيان بـزرگ اهـل هـنر ديـده او را به جاي پـيغامبر
وعـظ گفتي زجـود برمـنبر گرم و گيرا چو وعظ پـيغامبر
صيـد خـويش گرفت عالم را كـرده زنـده روان عـالم را
گشت ازاو اسرار چنان مكشوف كه مريدش گذشت از معروف

شمس الدين تبريزي و مولانا :

شمس تبريزي به قونيه وارد شد وحادثه يي عظيم رخ نمود و از مولانا مولانايي ديگر ساخته شد ، اين انسان شگفت كه توانست صوفي باتمكين ومتبحّري چون مولانا را از او بگيرد و به درياي محبت اندازد ، كـيست ؟
به نوشته ي افلاكي ، نام وي محمد بن علي بن ملك داد است در رساله ي سپهسالار نام پدر و اجداد او ذكر نشده است سپهسالار بااين عبارات از شمس سخن مي گويد :

پادشاهي بود كامل مكمّل ، صاحب حال وقال ، ذوالكشف ، قطب همه ي معشوقان جناب احدي و خاص الخاص درگاه صمدي از مستوران حرم قدس و مقبولان حظيره ي انس ، در معارف و حقايق رجوع اهل تحقيق بدو بودي و سالكان قدس را طريق كشف و وصول او نمودي ، در تكلم و تقرّب مشرب موسي عليه السلام ، داشت . ودر تجرد وعزلت سيرت عيسي عليه السلام . پيوسته در مشاهده سلوك مي فرمود و در مجاهده روزگار مي گذرانيد تا زمان حضرت خداوندگار هيچ

آفريده را بر حال او اطلاعي نبود و الحاله هذه هيچ كس را بر حقايق اسرار او وقوف نخواهد بود . پيوسته در كتم كرامات بودي و از خلق وشهرت خود را پنهان داشتي . به طريقه ولباس تجار بود . سپهسالار سپس چند كرامت از شمس نقل مي كند و بيتي از مولانا را كه در ستايش شمس است ، باز مي آورد :
طُيُوُر الضّحي لا تَسططيعُ شُعاعَهُ فَكَيفَ طُيُور اللّيلِ َتطمَعُ َانْ تري

بعد از ملاقات با مولانا تحولي عظيم در حيات مولانا روي نمود . شايسته است كه اين جا كلام را به مولانا بسپاريم :
سخت خوش است چشم تو وان رخ گلفشان تو
دوش چه خورده اي بُتا راست بگو به جان تو

فتنه گر است نام تو پر شكر است دام تو
با طرب است جام تو با نمك است نان تو
خوبي جمله شاهدان مات شد و كساد شد
چون بنمود ذرّه ي خوبي بي كران تو

مرده اگر ببيندت فهم كند كه سر خوشي
چند نهان كني كه مي فاش كند نهان تو
بوي كباب مي زند از دل پر فغـان من

بوي شراب مي زند از دم و از فغان تو 
زاهد كشوري بُدم ، صاحب منبري بُدم
كرد قضا دلِ مرا عاشق و كف زنان تو 
باز فرمايد :

منم آن حلقه در گوش و نشسته گوش شمس الدين
دلم پر نيش هجرانست بهر نوش شمس الدين
چو آتش هاي عشق او ز عرش وفرش بگذشتست
در اين آتش ندانم كرد من روپوش شمس الدين
در آغوشم ببيني تو ز آتش تنگها ليكـن
شود آن آب حيوان از پي آغوش شمس الدين

چو ديگر پخت عقل من ، چشيدم بود نا پخته

زدم آن ديگ در رويش ز بهر جوش شمس الدين
در اين خانه تنم بيني يكي را دست بر سر زن
يكي رنجور در نزع و يكي مدهوش شمس الدين
زبان ذوالفقار عقل كاين دريا پر از دُر كرد
زبانش باز بگرفت و شد او خاموش شمس الدين

چون وجود افسانه آسا و فاجعه آميز شمس غروب كرد و از افق خاطره ها سر برآورد ، باز مولانا او را فراموس نكرد و تا پايان حياتش ، نهان و آشكارا از شمس ياد كرد و در هر صاحب كمالي شمس را جست ودر هر صاحب جمالي ديدگانش دنبال شمس گشت .

چرا كه شمس : «شيخ الدين و درياي معنوي هاي رب العالمين بود . زمين آسمان در برابرش به مثابه خاشاكي بود . خاشاك اگر بر آب مي رقصد ، هم از آب است . اگر دريا آرامش خاشاك را اراده كند ، به ساحل پرتابش مي كند اگر از روي او سخني به ميان آيد ، خور شيد روي درهم مي كشد و اگر بي پرده جمال نمايد ، هيچ چيز بر جاي نماند ، پس براي ادراك حقيقت ، دامن او را نبايد رها كرد . مولانا زبانه مي كشد و مي خروشد :

مشرق خورشيد برج قيرگون ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ آفتاب ما ز مشرقها برون 
بازگرد شمس ميگردم عجب هم ز فرّ شمس باشد اين سبب
شمس باشد بر سبـبها مطلع هم ازو حَبلِ سبـبها منقطـع
صد هزار بار بـبريدم اميد كه از شمس سما اين باور كنيد ؟
تو مرا باور مكن كز آفتاب صـبر دارم من و ياماهي ز آب