مقدمه

پژوهش در زمینه حافظه فعال طی ۲۵ سال گذشته رشد قابل توجهی کرده است و به

نقطهاي رسیده که در آن هم امکان مقایسه پیشنهادهاي نظري متفاوت وجود دارد و هم مسیر پژوهشهاي جدید در حوزة حافظه فعال مشخّص میشود. این تمرکز نظري قوي، نیاز فعلی

۱- executive functions 2- phonological loop 3- visual – spatial sketch pad 4- episodic buffer

٦٥

به این حوزه را میرساند (میاك۱ و شاه۲ ، .(۱۹۹۹ بدلی۳ نگاه جدیدي به ساختمان حافظه دارد. در این الگو حافظه کوتاهمدت جاي خود را به چهار مؤلفه جدید به نامهاي کارکردهاي اجرایی، ذخیرة واجشناختی، نقشه دیداري ـ فضایی و مخزن رویدادي داده است. کارکردهاي اجرایی مثل طراحی، انسجام دادن، متمرکز کردن توجه، مقاومت کردن در برابر تداخل، بهرهگیري از بازخورد و توانایی روبرو شدن با مسایل جدید است. ذخیرة واجشناختی شبیه مخزن یا فراخناي حافظه عمل میکند. این مؤلفه اطّلاعات گفته شده را ذخیره میکند و از یک سازوکار مرور ذهنی زیربنایی بهره میگیرد. نقشه دیداري ـ فضایی، واکنشهاي فضایی

(تصویرسازي) نسبت به واکنشهاي کلامی سختترند. در تکالیف تجسمی، این مؤلفه، فعال است (لیتر۴ و مک لاگلین۵، .( ۲۰۰۱ مخزن رویدادي یک سیستم مخزنی موقّتی داراي ظرفیت

محدود است که قابلیت یکپارچه ساختن اطّلاعات از منابع مختلف را داراست (بدلی، .(۲۰۰۰

بررسیهاي مناطق مغزي فعال در حین اجراي تکالیف حافظه فعال و مطالعات انجام شده روي بیماران عصبشناختی که دچار آسیب مغزي بودند، میزان زیادي از استقلال سازوکارهاي مغزي زیربنایی مؤلفههاي حافظه فعال را نشان میدهند (گدرکول۶، ۱۹۹۹ به نقل از گدرکول، الووي۷، ویلیس۸ و آدامز۹، .(۲۰۰۴ حلقه واجشناختی در لُب تمپورال نیمکرة چپ جاي گرفته است، در حالی که حافظه دیداري فضایی در نیمکرة راست قرار دارد؛ فعالیتهاي اجرایی مرکزي قویًا با کورتکس فرونتال خلفی دو طرفه همراه شده است (داسپوزیتو و همکاران،

۱۹۹۵؛ نقل از وونتلا۱۰ و همکاران، .(۲۰۰۳ بدلی (۱۹۹۶) معتقد است کارآمدي حافظه فعال قویاً وابسته به لُبهاي فرونتال است. مطالعات بر روي نخستیهاي غیرانسان و آزمودنیهاي

۱- Miyake, A.

۲- Shah, P.
3- Baddely, A.
4- Leather, C.
5- Mc Loughin, D.
6- Gathercole,S.E.
7- Alloway, T. P.
8- Willis, C.
9- Adams, A. M.
10- Vountela,V.

٦٦

انسانی همچنین نشان میدهند که کورتکس پیش فرونتال در پردازش حافظه فعال اهمیت دارد

(نقل از وونتلا و همکاران، .(۲۰۰۳

فرآیندهاي عصبی پشتیبان حافظه فعال و ساختارهاي مغزي زیربنایی این سیستم در طول دوران کودکی به رشد خود ادامه میدهند. کورتکس پیش فرونتال یکی از آخرین نواحی مغزي است که تکامل مییابد و پیشنهاد شده تغییرات رشدي در این منطقه مغزي موازي رشد شناختی در طول کودکی است (دمستر۱، ;۱۹۹۲ کیسی۲ و همکاران، ;۲۰۰۰ لونا۳ و همکاران،

۲۰۰۱، به نقل از وونتلا و همکاران، .(۲۰۰۳ تکامل مغزي با پردازش سریعتر اطّلاعات همراه

است و در ظرفیت حافظه کوتاه مدت و توانایی استدلال کردن نیز افزایش دیده میشود. به نظر میرسد همه یک خط سیر زمانی مشابهی را طی میکنند (دمستر، ;۱۹۸۱ هیل۴، ۱۹۹۰، فراي۵

و هیل، ۲۰۰۳؛ نقل از وونتلا و همکاران، .(۲۰۰۳

در عملکرد تکالیف وابسته به لُب فرونتال مثل حافظه فعال، بهبود وابسته به سنّ دیده میشود. حافظه فعال در کودکان اخیراً با fMRI (تصویربرداري رزونانس مغناطیسی کارکردي) با استفاده ازمحرّكهاي کلامی (دیداري ـ فضایی) مورد سنجش قرار گرفته است

(به نقل از وونتلا و همکاران، .(۲۰۰۳ این مطالعات نشان میدهند که فعالسازي ناحیه مربوط به حافظه فعال در مغز کودك در مقایسه با مغز بزرگسال دامنه و توزیع بیشتري به صورت پراکندهتر پیدا میکند که احتمالاً ناشی از رسیدگی در حال انجام و منظّم سیناپسی در مغز کودك است (بورجئوس۶ و همکاران، ۱۹۹۴؛ کیسی و همکاران، ۲۰۰۰، به نقل از وونتلا و

همکاران، .(۲۰۰۳