چکیده:

افزایش روند فعالیتهای انسانی در پهنه ساحلی به خصوص در بخش صنعت موجب شده که نواحی ساحلی به طور قابل توجهی دستخوش تغییرات قرار گیرد، که این خود مشکلات بسیاری را برای ساحلنشینان ایجاد کرده است.

این تحقیق با هدف شناسایی وضع موجود سواحل استان هرمزگان، تعریف معیارهای آسیب پذیری سواحل و تدوین مدل برای سنجش آسیب پذیری سواحل بر اساس شناسایی کانونهای آلوده ساز و تهدید کننده صنعتی این نواحی آسیب پذیر با استفاده از روش دلفی، تحلیل سلسله مراتبی۲AHP و استفاده از نرم افزار ۳EC و پهنه بندی آسیب پذیری با استفاده روش SMCE و نرم افزار ۴Arc GIS انجام پذیرفت. معیارهای تعیین شده جهت سنجش آسیب پذیری منطقه ساحلی استان هرمزگان در برابر آلودگی صنعتی در دو گروه پارامترهای اکولوژیکی و انسانی تعریف گردید. برای بررسی صنایع، صنایعی که بالای۵۰ نفر پرسنل را داشتند طبق نظر کارشناسان و متخصصان به عنوان صنایع آلاینده نوار ساحلی مورد شناسایی و گروه بندی قرار گرفت.

نتایج به دست آمده نشان داد که با توجه به صنایع مورد بررسی، ۲۳ درصد محدوده مطالعاتی در شرایط اضطرار از نظر تاثیر صنایع، ۳۲ درصد دارای شرایط هشدار و ۴۵ درصد در شرایط احتیاط قرار دارند. در کل، نتایج این پژوهش میتواند سیاست گذاری و برنامهریزی آینده را برای به حداقل رساندن آسیبپذیری محیط زیستی در اثر انجام طرحهای توسعه فراهم ساخته و شرایطی را ایجاد کند که با توجه به شناسایی پهنههای آسیبپذیر سواحل استان هرمزگان، تعادل بین طرحهای توسعه و محیط زیست حساس آن امکان پذیر گردد.

۱ Spatial Multi Criteria Evaluation 2Analytic Hierarchical processes 3 Expert Choice 4 Geographic Information System

واژه های کلیدی: سنجش آسیب پذیری، محدوده ساحلی، تحلیل چند معیاره مکانمند، . SMCE

-۱ مقدمه:

مناطق ساحلی نواحی پویایی از عملکرد متقابل زمین، آب و اتمسفر هستند که در عین حال تحت تاثیرتغییرات دائم طبیعی و دستکاری انسان قراردارند.[Beatley,2002: 81]
مناطق ساحلی به عنوان مرز مشترک بین دریاها، اقیانوسها و دریاچههای بزرگ با خشکی محسوب میگردند، بسیار فعال و حساساند به طوری که ۹۰ درصد ماهیگیری در این مناطق انجام میپذیرد و ۶۰ درصد جمعیت جهان در ۱۰۰ کیلومتری سواحل زندگی-کنند]شریفی پور،.[۹۱ :۱۳۸۷ پیش بینی میشود رشد آینده جمعیت در مناطق ساحلی بیش از هر جای دیگر در زمین باشد. ما تنها از سواحل به عنوان محل زندگی استفاده نمیکنیم بلکه برای فعالیتهایی مانند دفع زبالههای تولیدی، مانند: فاضلابهای خانگی و صنعتی، فعالیتهای تجاری نظیر: استخراج مواد معدنی، ماهیگیری، توریسم نیز استفاده میکنیم]ناصری، .[۲۸ :۱۳۸۱
کشور ایران همانند بسیاری از کشورهای دیگر با تخریب کمی و کیفی سواحل مواجه است که این تخریب دارای آثار سوء محیط زیستی، اجتماعی و اقتصادی بوده و در صورت استمرار، محیط زیست انسان را در پهنههای ساحلی درآینده نزدیک با مشکلات عدیدهای مواجه خواهد ساخت]دانه کار،۹ :۱۳۸۲ ذکرشده در دانه کار،.[۱۳۸۴

استان هرمزگان با ۲۲۳۸ کیلومتر مرز ساحلی، همجواری با خلیج فارس و دریای عمان و وجود ۱۴ جزیره مهم در گستره آبی خود، به دلیل برخورداری از ویژگیهای منحصر به فرد جغرافیایی و ژئوپولیتیکی، از امکانات و ظرفیتهای بالقوه و بالفعل فراوانی در زمینه های گوناگون توسعهای برخوردار بوده که همواره مورد توجه برنامههای مختلف توسعه ملی در بازههای زمانی کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت بوده است]دانه کار، ۳۱ :۱۳۷۹ ذکر شده در دانه کار و همکاران،۶۵ :۱۳۷۸ و دانه کار،.[۱۳۸۵

به طور مسلم نبود وحدت رویه در فعالیتهای انسانی در مناطق ساحلی از یکسو و شکنندگی و آسیب پذیریاین عرصهها از سوی دیگر باعث شده که روز به روز شدت تخریب در نواحی حساس ساحلی افزایش یابد و مشکلات گوناگونی را به بار آورد که جبران خسارتهای حاصله در صورت امکان، مستلزم صرف هزینهها و زمان بسیار زیادی خواهد بود. از این رو شناخت کانونهای تاثیرگذار بر این مناطق و مدیریت آنها ضرورت دارد.

روشهای متعددی برای تعیین آسیب پذیری در منطقه ساحلی وجود دارد [Hammar-klose,2001] که بیشتر آنها بر چند نکته که در ادامه گفته میشود اتفاق نظر دارند: (۱) منطقه ساحلی هرگز به صورت یکنواخت عمل نمیکند. (۲) ارزیابی منطقه ساحلی نیازمند یکپارچه سازی انواع مختلف دادهها و اطلاعات است. (۳)نتیجه حاصل از ارزیابی آسیب پذیری منطقه ساحلی نسبت به خطرات موجود باید به برنامه ریزی و مدیریت منطقه فوق کمک نماید.[Gornitz,1990: 201-237]

با توجه به پر هزینه بودن و زمان بر بودن جمـع آوری و اسـتفاده از داده هـا، طراحـی و سـازماندهی پایگـاه داده در سیسـتم اطلاعـات جغرافیایی((GIS جهت یکپارچه سازی اطلاعات و دادهها درارزیابی آسیب پذیری سواحل از اهمیت ویژه ای برخوردار است. اسـتفاده از مدل مناسب دراین ارزیابی نیز نقش کلیدی در مدیریت منطقه ایفا میکند.

-۲روش بررسی

منطقه مورد مطالعه در این تحقیق، سواحل استان هرمزگان یکی از استانهای جنوبی ایران با ۲۲۳۸ کیلومترطول خط ساحل آبهای شمالی خلیج فارس و دریای عمان است. محدوده مورد مطالعه در این بررسی با توجه به آخرین یافتههای طرح مدیریت یکپارچه مناطق ساحلی کشور(] (ICZMسازمان حفاظت محیط زیست،۵۸۳ :۱۳۸۳ ذکر شده در سازمان بنادر و دریانوردی،.[۲/۱۳۸۷ که به تائید شورای عالی معماری و شهرسازی نیز رسیده است میباشد. بر این اساس محدوده مورد مطالعه بخشی از ساحل دربرگیرنده خشکی مجاور دریا به عرض متوسط ۶/۵ کیلومتر که بر اساس معیارهای مختلفی همچون خطوط هم ارتفاع، جادههای ساحلی، مرز دهستانهای ساحلی، محدوده مناطق تحت حفاظت سازمان محیط زیست تعیین حدود شده است، این محدوده شامل ۲۴ دهستان ساحلی است] سالنامه آماری استان هرمزگان، .[۱۴۱ :۱۳۸۷ مرز دریایی محدوده مورد مطالعه نیز با توجه به مطالعات یاد شده خط هم عمق ۱۰ متر منطبق بر ناحیه رسوبگذاری موازی با ساحل تعیین شده است. نقشه شماره (۱) محدوده مورد بررسی را نشان میدهد.

نقشه شماره :(۱) محدوده مورد مطالعه

بررسی و شناخت محیط زیست محدوده مطالعاتی در هر دو محدوده خشکی و دریایی انجام پذیرفت.در این خصوص از اطلاعات موجود در سازمانهای مربوطه و تصاویر سنجنده pan ماهواره IRS با قدرت تفکیک ۵/۸ متر سال ۲۰۰۸ استفاده شد.
برای شناسایی صنایع در این تحقیق صنایعی که بالای ۵۰ نفر پرسنل را داشتند با توجه به نظر کارشناسان و صاحب نظران به عنوان صنایع تاثیر گذار مورد شناسایی قرار گرفت.

در خصوص ارائه مدل خطی وزن داده شده برای سنجش آسیب پذیری منطقه نخست لازم بود معیارهای سنجش آسیب پذیری مورد نیاز به روش مناسب و علمی انتخاب شود.جهت اخذ نظرات کارشناسی برای کمک در تصمیمگیریها روشهای گوناگونی وجود دارد. یکی از این روشها روش دلفی است ]آل شیخ،.[۱۳۸۸ بنابراین پرسشنامههایی به نام پرسشنامه نظرسنجی متخصصان طرح ریزی شد و کار شناسایی معیارهای اصلی و فرعی در قالب پرسشهایی که نشان دهنده موافقت، مخالفت و یا اضافه شدن مشخصه جدید برای سنجش آسیب پذیری منطقه بود انجام پذیرفت و در اختیار کارشناسان قرار گرفت. سپس بر اساس روش تجزیه و تحلیل سلسله مراتبی (AHP) و با استفاده از نرم افزار Expert Choice11 اولویت بندی و ضرایب اهمیت مشخصهها محاسبه شد[Bertolini,2006] این نرم افزار با استفاده از، روش میانگین هندسی، ضریب اهمیت معیارها را تعیین می نماید]زبردست،[۱۳۸۰، ضمن اینکه با تعیین ضریب سازگاری، امکان بررسی سازگاری در قضاوت های انجام شده را نیز فراهم می آورد[Saaty,1996: 12]، برای بالا بردن دقت مطالعه و جلوگیری از اعمال نظر شخصی ماتریسهای تهیه شده به صورت پرسشنامه در اختیار کارشناسان آشنا به منطقه مطالعاتی قرار گرفت. میانگین نظرات افراد مطلع جهت تجزیه و تحلیل وارد نرم افزار گردید، تا بر اساس روش فوق الذکر، ضرایب اهمیت معیارها محاسبه شده و اولویت آنها مشخص شود . تمامی معیارهایی که قابلیت تبدیل شدن به لایه و نقشه را دارند، امکان نمایش توسط روش (SMCE) را خواهند داشت. برای اجرای روش مذکور تمامی معیارها و زیر معیارها در نرم افزار ArcGIS پهنه بندی شدند. این پهنه بندی برای معیارهای نقطهای بر پایه روش تحلیل فاصله و با استفاده از ماژول Straight line و برای معیارهای پلی گونی محدوده پلی گون و استفاده از ماژول تحلیل فاصله صورت گرفت]سلمان ماهینی،۱۳۸۷ذکر شده در شریفی پور،.[۱۳۸۶

سپس بر اساس مدل تعریف شده برای هرکدام از معیارهای اکولوژیک ، انسانی و گروه بندی صنایع نقشه سازی انجام شد. به منظور اجرای ارزیابی چند معیاره (SMCE) و وزن دهی به معیارها و زیر معیارها و در نهایت روی هم گذاری لایههای اطلاعاتی و مشخص شدن مناطق آسیب پذیر از نرم افزار Arc GIS 9.3 استفاده گردید.

-۳ نتایج

بر اساس روش ذکر شده معیارهای تعیین شده جهت سنجش آسیب پذیری منطقه ساحلی استان هرمزگان بر اساس کانونهای آلاینده صنعتی در دو گروه، پارامترهای اکولوژیک، انسانی شناسایی شد. معیارهای اکولوژیک تحت تاثیر، شامل ۵ معیار اصلی،۱۲ معیار فرعی درجه ۱ و ۲۰ معیار فرعی درجه ۲ میباشد جدول شماره (۱) این معیارها و ضرایب اهمیت آنها را نشان میدهد. معیارهای انسانی تحت تاثیر، شامل ۵ معیار اصلی و ۱۳ معیار فرعی درجه ۱ میباشد که معیارها و ضرایب اهمیت آنها در جدول شماره (۲) نشان داده شده است.

صنایع تاثیر گذار مستقر در نوار ساحلی نیز مورد شناسایی قرار گرفت که بر این اساس۳۱ واحد صنعتی که در ۷ گروه، صنایع غذایی، صنایع فلزی، صنایع کانی غیر فلزی، صنایع شیمیایی، صنایع نساجی، ماشین آلات و صنایع خدماتی مورد بررسی و شناسایی قرار گرفتند و ضرایب اهمیت آنها نیزمشخص شد. جدول شماره(.(۳

بر اساس الویت بندی معیارها و ضریب اهمیت هر پارامتر، در نهایت مدل خطی آسیب پذیری محدوده مورد مطالعه به صورت زیر بدست آمد :

CEM = K(0.399 HC+0.039LC+0.092SA+0.39PR+0.038WS)+(0.132TO +0.78RE + 0.059PO + 0 .084AG +0.423)

که در آن:
= CEM مدل ریاضی آسیب پذیری در مناطق ساحلی استان هرمزگان = K ضریب ثابت۱۰۰۰۰
= HC زیستگاههای حساس ساحلی

= LC عوارض و ناهمواریهای ساحل = SA گروههای جانوری حساس = PR سابقه حفاظت

=WS منابع آب

= TO گردشگری
= RE بهرهبرداری از منابع زنده دریایی = PO بنادر
= AG کشاورزی

= SE سکونتگاهها = IN صنایع

هدف از معرفی مدل فوق خلاصه ساری متغیرهای اساسی در ارزیابی خطر آسیب پذیری در نواحی ساحلی نسبت به صنایع تاثیر گذار در این منطقه است.

جدول شماره : ۱ معیارهای اکولوژیک تاثیر گذار بر سنجش آسیب پذیری

ردی معیارهای اصلی ضریب اهمیت معیار های فرعی درجه ضریب اهمیت معیارهای فرعی درجه ضریب اهمیت
۱ زیستگاههای حساس ساحلی ۰/۳۹۹ مانگرو ۰/۸۵۷
جلبک دریایی ۰/۱۴۳

مصب ۰/۵۶۳
۲ عوارض و ناهمواری سواحل ۰/۰۴۲ فرم هیدرولوژیک ۰/۸۰۰ خلیج ۰/۰۸۸
تالاب ۰/۲۱۰

خور ۰/۱۳۹

صخرهای ۰/۴۳۳
قلوه سنگی ۰/۰۹۹
جنس کرانه ۰/۲۰۰ سنگریزهای ۰/۰۸۰
شنی ۰/۰۶۲

ماسهای ۰/۱۲۷
گلی ۰/۱۹۸
لاکپشت دریایی ۰/۴۸۷ محل تغذیه ۰/۲۵۰
محل تخم گذاری ۰/۷۵۰

۳ گروههای جانوری حساس ۰/۱۲۲ پرندگان آبزی ۰/۰۷۸ دریایی ۰/۲۰۰
کنار آبزی ۰/۸۰۰

پستاندارن دریایی ۰/۴۳۵ نهنگ ۰/۶۶۷
دلفین ۰/۳۳۳

منطقه حفاظت شده ۰/۳۲۳
۴ سابقه حفاظت ۰/۳۹۰ ذخیرهگاه زیستکره ۰/۵۸۸
منطقه شکار ممنوع ۰/۰۸۹
سطحی ۰/۷۵۰ رودخانه ۰/۷۵۰
۵ منابع آب ۰/۰۴۷ دریا ۰/۲۵۰

زیر زمینی ۰/۲۵۰ چشمه ۰/۸۰۰

قنات ۰/۲۰۰

جدول شماره : ۲ معیارهای انسانی تاثیر گذار بر سنجش آسیب پذیری

ردیف معیاهای اصلی ضریب اهمیت معیار فرعی درجه ۱ ضریب اهمیت
۱ کانونهای گردشگری ۰/۱۳۲ تاریخی، فرهنگی، مذهبی ۰/۷۵۰
سواحل ماسهای دریا ۰/۲۵۰
۲ بهره برداری از منابع زنده دریایی ۰/۳۰۳ صید سنتی ۰/۷۵۰
صید صنعتی ۰/۲۵۰
۳ بنادر ۰/۰۵۹ تجاری ، بازرگانی ۰/۱۰۶
صیادی ۰/۷۰۱
مسافری ۰/۱۹۳
۴ کشاورزی ۰/۰۸۴ زراعت آبی ۰/۱۷۲
باغ و نخیلات ۰/۱۰۲
آبزی پروری ۰/۷۲۶
۵ سکونتگاهها ۰/۴۲۳ سکونتگاههای شهری ۰/۵۸۲
سکونتگاههای روستایی ۰/۱۰۹
شهرکهای مسکونی ۰/۳۰۹

جدول شماره : ۳ ضرایب اهمیت صنایع تاثیر گذار مستقر در نوار ساحلی
ردیف
معیار اصلی ضریب اهمیت معیار فرعی درجه ۱ ضریب اهمیت معیارهای فرعی درجه ۲ ضریب اهمیت
گروه ب ۰/۰۶۲
گروه ج ۰/۰۹۷
غذایی ۰/۰۳۵ گروه د ۰/۱۶۰
گروه ه ۰/۲۶۳
گروه و ۰/۴۱۹
گروه ج ۰/۰۹۵
فلزی ۰/۱۰۱ گروه د ۰/۱۶۰
گروه ه ۰/۲۷۷

۱ نوع صنعت ۱ گروه و ۰/۴۶۷
خدماتی ۰/۲۲۷ گروه و ۱

گروه ب ۰/۰۹۵
کانی ۰/۰۵۹ گروه ج ۰/۱۶۰
گروه ه ۰/۲۷۷

گروه و ۰/۴۶۷
نساجی ۰/۰۲۴ گروه ب ۱
گروه ج ۰/۵۴۰
شیمیایی ۰/۲۵۶ گروه د ۰/۲۹۷
گروه ه ۰/۱۶۳

ماشین آلات ۰/۲۹۸ گروه ب ۰/۶۶۷
گروه ج ۰/۳۳۳

تمامی نقشهها و لایههای اطلاعاتی بر اساس معیارهای تدوین شده در مرحله قبل در سیستم Arc GIS پهنه بندی شد. بعد از آماده سازی لایهها، مدل معرفی شده به لایهها اعمال گردید. بر این اساس نقشه پهنه بندی برای اساس معیارهای اکولوژیک، معیارهای انسانی و پهنه بندی تاثیرات صنایع بر اساس ضوابط استقرار صنایع با توجه به میزان آلودگی تهیه شد. برای بدست آوردن آسیب پذیری کل، پهنه آسیب پذیری اکولوژیک را با پهنه آسیب پذیری انسانی تلفیق شد (نقشه شماره (۲ تا پهنههای آسیب پذیری کل منطقه بدست آید.

برای اینکه تاثیرات صنایع را بر آسیب پذیری بدست آوریم، لایه پهنه بندی صنایع بر اساس گروه بندی صنایع بر روی نقشه آسیب پذیری کل انداخته شد و پهنههای تحت تاثیر آلودگی صنایع شناسایی شد.(نقشه شماره .(۳

نقشه شماره :۲ آسیب پذیری کل محدوده مورد مطالعه نسبت به آلودگی صنایع

نقشه شماره :۳ آسیب پذیری محدوده مورد مطالعه در برابر آلودگی صنایع مستقر در محدوده
-۴ بحث و نتیجه گیری

برای اینکه مشخص شود چند درصد از مناطق آسیب پذیر تحت تاثیرآلودگی صنایع بر اساس ضوابط استقرار صنایع قرار دارند پهنهها را به سه منطقه کلی تقسیم بندی نمودیم.
✓ منطقه اضطرار(بحرانی): که نشان دهنده پهنههای با آسیب پذیری خیلی زیاد و زیاد است که تحت تاثیر پهنههایی از آلودگی صنایع بر اساس ضوابط استقرار با تاثیر زیاد و خیلی زیاد قرار دارند،

✓ منطقه هشدار(در معرض خطر): که نشان دهنده پهنههایی با آسیب پذیری متوسط که تحت تاثیر پهنههایی از آلودگی صنایع بر اساس ضوابط استقرار با تاثیر خیلی زیاد تا خیلی کم قرار دارند

✓ منطقه احتیاط(کم خطر): که نشان دهنده پهنههایی با آسیب پذیری کم و خیلی کم که تحت تاثیر پهنههایی از آلودگی صنایع بر

اساس ضوابط استقرار با تاثیر کم و خیلی کم قرار دارند نتایج نشان میدهد که ۲۳ درصد از محدوده مورد مطالعه منطقه اضطرار، ۳۲ درصد دارای منطقه هشدار و ۴۵ درصد منطقه احتیاط را

نشان میدهد. درصد هر یک از این مناطق بر اساس دهستانهای ساحلی در جدول شماره ۴ و نمودار شماره ۱ نشان داده شده است.

جدول شماره : ۴ میزان درصد تاثیرات صنایع بر توجه به کانونهای آلاینده سواحل بر اساس دهستان ساحلی استان هرمزگان

شهرستان مساحت(هکتار)

ردیف دهستان ساح

۱ جاسک پی وشک ۱۵۸۴۴۸/۴
سورک ۳۰۳۰۲۸/۶

درصد مناطق تحت تاثیر صنایع

طول خط ساحلیM
منطقه اضطرا منطقه هشدار منطقه احتیاط

۶۰/۲۸ %۱۰۰
۸/۰۴ %۱۰۰

گابریک ۴۲۰۵۸۹/۹ ۱۴۷/۴۳ %۱۰۰
جاسک ۱۳۷۳۲۴/۸ ۵۸/۸۷ %۱/۷۳ %۹۸/۱۳
کنگان ۲۱۶۰۰۹ ۶۶/۷۴ %۸۲/۷۳ %۱۷/۲۳