– الكل و انواع آن
از نظر علم شيمى هر ماده‏اى كه در فرمول شيميايى آن عامل‏هيدروكسيل (-OH) وجود داشته باشد، يك الكل محسوب مى‏شود.الكل از مشتقات هيدروكربن هاست كه در آن‏ها هرمولكول، تركيبى ازچند اتم هيدروژن و كربن مى‏باشد. نهايت، يك عامل (OH) جانشين‏يك اتم هيدروژن مى‏گردد. و بنابر تعداد عامل (OH) ، الكل‏ها را يك ياچند ظرفيت مى‏گويند. (۱) الكل انواع زيادى دارد كه ذيلا به برخى ازآن‏ها اشاره مى‏كنيم:
الف) الكل متيليك

ساده‏ترين الكل‏ها، الكل متيليك (۲) است كه مبناى الكل‏هاى يك‏ظرفيتى مى‏باشد. الكل متيليك از تقطير چوب به دست مى‏آيد و ازاين رو به آن عرق چوب نيز مى‏گويند. اين ماده مايعى است‏بى رنگ‏كه در ۶۶ درجه سانتى گراد مى‏جوشد، با شعله كمى آبى رنگ‏مى‏سوزد و چون با آب مخلوط گردد، تقليل حجم يافته و توليدحرارت مى‏كند.

الكل متيليك، در صنايع رنگ‏سازى كاربرد دارد. به علاوه سمى‏است قوى كه با شرب ۸ تا ۱۰ گرم آن اختلالات هاضمه و اغلب‏كورى دست داده و تلف مى‏كند. (۳) .
پس از الكل متيليك يا متانول بقيه الكل‏هاى يك ظرفيتى يا يك‏عاملى را به الكل‏هاى نوع اول، دوم و سوم طبقه‏بندى مى‏كنند. (۴) اتانول كه موضوع بحث ماست، در زمره الكل‏هاى نوع اول است.هم چنين الكل‏هاى دو ظرفيتى و سه ظرفيتى و … نيز وجود دارد كه‏مى‏توان از ضديخ به عنوان الكل دو ظرفيتى (يا الكل دو عاملى‏اشباع) و گليسيرين به عنوان الكل سه ظرفيتى (يا الكل سه عاملى‏اشباع) نام برد. (۵) .
ب) الكل اتيليك

اگر واژه الكل بدون هيچ پسوند يا پيشوندى به كار رود، مقصود الكل‏اتيليك يا اتانول (۶) است كه معروف‏ترين انواع الكل مى‏باشد. در آينده‏خواهيم ديد كه الكل اتيليك در صنايع گوناگون و در زندگى روز مره‏مردم، كاربرد زيادى دارد.
چنان كه در مقدمه اشاره شد، موضوع بحث ما در اين نوشتارمنحصرا الكل اتيليك يا اتانول است. و هر كجا در اين رساله، واژه‏الكل را بدون افزودن كلمه ديگر به كار بريم مقصودمان همين نوع‏الكل مى‏باشد.
اتانول به طور طبيعى و به مقدار بسيار كم در نان (۵/۰ درصد)،مغزانسان و گياهان وجود دارد. علاوه بر مخمر (۷) و بعضى باكترى‏ها،بدن انسان نيز مقدار چشمگيرى الكل توليد مى‏كند. در اكثر موارد،تمام اين توليد، مربوط به ميكروب‏هاى موجود در روده انسان‏مى‏باشد. براى آشنايى بيش تر با اين ماده، به تبيين اوصاف الكل وآثار ظاهرى الكل برجسم و روان آدمى مى‏پردازيم.
۲ – ويژگى‏هاى الكل و آثار آن

الكل اتيليك در ۳/۷۸ درجه سانتى گراد به جوش مى‏آيد و در۱۱۴-درجه ذوب مى‏شود. الكل مطلق، آب گونه‏اى است‏بى‏رنگ وزود آتش‏گير، با بويى ويژه، در برودت زياد ابتدا قوام آمده و سپس‏مانند شيشه منجمد مى‏گردد. (۸) .
الكل برخلاف پندار بعضى، اثر تحريكى بر اعضاى بدن ندارد،بلكه اثر آن تخدير يعنى تضعيف فعاليت‏هاى بدن و كاستن از دقت درانجام رفتارهاى گوناگون است. در كتاب‏هاى علمى نيز، الكل را دررديف تخدير كننده‏ها هم چون اتر و غيره مى‏آورند. يكى ازدانشمندان در اين زمينه مى‏گويد: «اين واقعيت كه افراد تحت تاثيرالكل، خجالتشان از بين مى‏رود و زياد حرف مى‏زنند، به علت اثرتحريكى الكل بر مغز نيست، بلكه به دليل از بين رفتن كنترلى است كه‏مراكز عالى مغز در ميانه‏روى و اعتدال شخص از خود انجام‏مى‏دهند.» (۹) .

به هر حال، تمامى مشروبات الكلى، حاوى مقدارى الكل‏مى‏باشند و هرگونه آثار تخديرى كه از مشروبات الكلى بروز مى‏كندمربوط به وجود اين ماده در آن هاست. ميزان اين تخدير كه ما از آن به‏«مستى‏» تعبير مى‏كنيم بستگى به درصد الكل موجود در اين گونه‏مشروبات دارد. چنان چه شخص مقدارى الكل بنوشد، قريب ۱۵ آن‏فورا به وسيله جدار معده داخل در خون و بقيه در امعاء واردمى‏گردد. مقدارى هم ممكن است‏به وسيله ريتين يا با ادرار خارج‏شود. ولى قسمت اعظم آن در هر حال در بدن مى‏ماند و در آن جامتدرجا اكسيد شده و احتياجى به هضم و گوارش ندارد. (۱۰) .

كبد انسان قادر است در هر ساعت، ۸ گرم الكل را اكسيد كند.مقادير زيادتر در جريان خون ظاهر شده ولى غلظت كم تر از ۰۵/۰%علامتى در شخص به وجود نمى‏آورد. از غلظت ۰۵/۰% به بالاست‏كه علائمى نظير كاهش توازن اعمال فيزيكى و اختلال در ديد پيش‏خواهد آمد.
غلظت‏بالاتر از ۲۵/۰% علائم مشخصى به وجود مى‏آورد. و اگرغلظت‏به ۱% در خون برسد، اختلال تنفسى و قلبى و نهايتا مرگ‏ايجاد مى‏شود هر چند مقدار كشنده آن برحسب افراد فرق مى‏كند.

پيتركوپر نيز در اين زمينه چنين مى‏نويسد: «الكل از تمام راه‏هاجذب بدن مى‏شود ولى جذب آن از راه دهان و معده بسيار كم است.روده كوچك ۸۰% يا بيش تر مقدار خورده شده را جذب مى‏كند.كم تر از ۱۰% بى‏تغيير از راه ادرار و تنفس دفع مى‏شود. الكل دربافت‏ها به سرعت منتشر شده و در حدود ۸ گرم در ساعت اكسيد وبه گاز كربنيك و آب تبديل مى‏شود. (۱۱) بدين ترتيب مهم‏ترين اثر

الكل،تضعيف دستگاه اعصاب مركزى است. الكل در نتيجه تاثير برروى‏اعصاب، واكنش در رگ‏ها ايجاد نموده و خون را به سطح بدن جريان‏مى‏دهد و از اين طريق، پوست را قرمز مى‏كند و ابتداءا در بدن ايجادحرارت مى‏نمايد. اما اين اثر ديرى نمى‏پايد، چرا كه پس از مدت‏كوتاهى، بدن حرارت خود را تا دو برابر از دست مى‏دهد.
شخصى كه الكل مى‏نوشد ابتدا فعاليت او بيش از حد معمول‏مى‏شود و به ترتيبى كه ذكر شد، درجه حرارت بدن بالا رفته و تنفس‏شديد مى‏شود. آن گاه مركز تكلم در مغز تحت تاثير الكل قرار گرفته وشخص پرچانگى مى‏كند. سپس مركز سمعى مغز متاثر شده و شخص‏صداهاى بى‏خود مى‏شنود. بعد مركز بينايى مغز دچار اختلال گشته وشخص تصاوير موهوم مى‏بيند. و بالاخره مركز حفظ تعادل تحت‏تاثير الكل قرار گرفته

و كسى كه مشروب الكلى نوشيده، توازن اعمال‏فيزيكى خود را از دست مى‏دهد. (۱۲) .
بدين ترتيب با نوشيدن الكل، خويشتن‏دارى شخص كه به عنوان‏منشا حجب و حيا در انسان پايه‏گذارى شده است، تقريبا از بين رفته‏و باعث‏بروز اعمال ناهنجار مى‏شود.
از ديدگاه متخصصين اعصاب و روان، الكل، عالى‏ترين اعمال‏توقفى را فلج مى‏كند و انسان را به سيرت و منش عارى از ملكات‏اخلاقى و برى از دانش و بينش سوق مى‏دهد. استعمال الكل موجب‏دگرگونى در شخصيت انسان مى‏شود و انسان با شرم و حيا راافسارگسيخته و بى‏بندوبار مى‏نمايد.

عوارض مصرف الكل، غالبا منشا ارتكاب اعمال شنيع و ارتكاب‏جرايم مى‏گردد. طبق مطالعاتى كه مؤسسات جرم‏شناسى به عمل‏آورده‏اند، اغلب جنايات جنسى و در حدود ۷۰% جرايم ضرب وجرح و ۸۰% قتل‏ها، خود آزارى و ديگر آزارى‏ها در اثر استعمال‏نوشابه‏هاى الكلى واقع مى‏شوند. ازدياد تصادفات وسايط نقليه دركشورهايى كه مجاز به نوشيدن الكل هستند براثر مستى رانندگان‏مزاحم است و روى همين اصل، استعمال مشروبات الكلى را اغلب‏قوانين ممنوع دانسته يا محدود نموده‏اند. (۱۳) .
در كشورهاى سويس و فرانسه اگر ميزان الكل در خون بيش از ۵/۰سانتى‏گرم در ليتر خون باشد، شخص مجاز به رانندگى نيست و تكراركننده اين جرايم از حق رانندگى براى ش

ش ماه محروم مى‏شود. دردانمارك اين مقدار يك سانتى‏گرم و در انگلستان ۸/۰ مى‏باشد. (۱۴) .
اثرات سوء نوشيدن الكل منحصر در آن چه گفتيم نيست. الكل نه‏تنها اعتدال روانى و تنظيم حركات و فعاليت‏هاى انسان را مختل‏مى‏سازد بلكه آثار مخرب ديگرى بر دستگاه‏هاى مختلف بدن‏مى‏گذارد; به عنوان نمونه، مصرف الكل، باعث‏سوءهاضمه واختلال دستگاه گوارش و كبد مى‏شود، زيرا به علت جاذب الرطوبه‏بودن آن، آلبومين‏هاى سلول‏هاى كبد و معده را منعقد مى‏كند. درنتيجه معده اسيدكلريدريك پس نمى‏دهد و سلول‏هاى كبد حالت‏مومى شكل (تشمع كبدى) به خود مى‏گيرند. (۱۵)
اين است كه اسلام با نوشيدن هر نوع مشروبات الكلى، خريد وفروش و هر نوع بهره‏بردارى از آن‏ها به شدت برخورد كرده است.خمر در آيات قرآنى، پليدى و رفتار شيطانى تلقى گرديده، نوشيدن‏آن، گناه كبيره قلمداد و هم چون قمار بازى موجب برانگيختن بذرعداوت و دشمنى دانسته شده است. (۱۶) .

براساس روايات اسلامى، كسى كه خمر مى‏نوشد، تا چهل روز،نماز او پذيرفته نمى‏شود. بلكه در تمامى اديان الهى، هنگامى كه كامل‏گشته‏اند، تحريم خمر جزء برنامه‏هاى قطعى آن‏ها بوده است. (۱۷) نوشنده خمر در روز قيامت‏با صورت سياه و زبان بيرون آمده درحالى كه آب دهان او بر سينه‏اش مى‏ريزد و فرياد العطش برمى‏آورد، محشور مى‏گردد. كسى كه جرعه‏اى شراب بنوشد، روح ايمان از وى‏گرفته مى‏شود و روح ناپاك و پست جايگزين آن مى‏گردد. (۱۸) .

 

متاسفانه هم اكنون در كشورهاى لائيك و عمدتا در كشورهاى‏غربى مقادير زيادى الكل به صورت مشروبات الكلى مصرف‏مى‏شود. تنها در سال ۱۹۵۵ در فرانسه مطابق گزارش رسمى وزارت‏دارايى اين كشور، تعداد ۴۵۵۰۵۴ مشروب فروشى داير بود; يعنى‏براى هر ۸۶ نفر يك باب مشروب فروشى وجود داشته است.

اين در حالى است كه مصرف الكل سال به سال به طور مرتب دراين كشورها افزايش يافته است. هم اكنون دانشمندان كتاب‏هاى‏متعددى درباره الكلى‏سم و مسائل كيفرى و ناهنجارى‏هاى‏اجتماعى‏نوشته‏اند. پروفسور سيگار در كتاب خود تحت عنوان‏«الكلى‏سم از گذرگاه اجتماعى‏» الكلى‏سم را يكى از مهم‏ترين علل‏شكست فرانسه در جنگ دانسته و آكادمى علوم فرانسه، قطع نامه‏اى‏به همين مضمون در محكوميت مصرف نوشابه‏هاى الكلى صادرنموده است.
از لحاظ علم ژنيتك نيز، اكثر فرزندان افراد الكلى، مبتلا به‏روان‏پريشانى‏هاى شديد مى‏گردند و به همان جهت، عقب‏ماندگى‏هاى مختلف شعورى در آنان ايجاد مى‏شود. (۱۹) .

۳- كاربرد الكل
از الكل، به عنوان پرمصرف‏ترين ماده شيميايى در فرايند ساخت وسنتز، جدا سازى و توليد مى‏توان نام برد.
در صنعت، الكل را جهت تهيه لاك، ورنى و رنگ‏هاى انيلين ودواجات به كار مى‏گيرند. الكل در آزمايشگاه‏ها به عنوان سوخت‏كاربرد دارد. ولى استفاده از آن به اين منظور، به صرفه نيست.
الكلى كه در صنعت‏به كار گرفته مى‏شود، از لحاظ ماهيت، هيچ‏تفاوتى با الكل طبى ندارد و هر دو همان الكل اتيليك يا اتانول‏مى‏باشند. منتها به دلايلى نظير گرفتن ماليات از نوشابه‏هاى الكلى و ياجلوگيرى از سوءاستفاده از آن‏ها، كارخانجات توليد كننده الكل، موادسمى، بد بوكننده (هم چون متانول يا عرق چوب) و مواد رنگين‏كننده (هم چون پريدين) به آن مى‏افزايند. (۲۰) .
الكل بهترين حلال آلى است و لذا در آزمايشگاه‏ها و صنايع داروسازى كاربرد بسيار زيادى دارد. در مواردى نيز الكل جهت محافظت‏از رشد ميكروبى در فرآورده‏هاى دارويى، ساخت روكش قرص‏ها، وضدعفونى كننده وست‏به كار مى‏رود. (۲۱) .
در پزشكى نيز الكل جهت ضدعفونى كردن ابزارهاى طبى و غيره‏به كار گرفته مى‏شود. به علاوه قطعات تشريحى را به خوبى مى‏توان‏در الكل از گنديدن و عفونت محافظت نمود. هم چنين الكل درساختن ادكلن‏ها و لوازم آرايشى نيز كاربرد فراوان دارد.

۴ – روش‏هاى تهيه الكل
الكل اتيليك يا اتانول اولين تركيب آلى است كه انسان تهيه نموده است، چرا كه قدمت صنعت الكل تقريبا به اندازه قدمت‏صنعت‏نان است.
الكل مورد بحث از راه‏هاى گوناگونى تهيه مى‏شود كه مى‏توان‏آن‏ها را به دو روش كلى تقسيم نمود: روش طبيعى(تخمير) و روش‏صنعتى. ذيلا اين روش‏ها را مورد مطالعه قرار مى‏دهيم:
الف – روش تخمير يا فرمانتاسيون (۲۲)
در حقيقت پديده تخمير چيزى جز تجزيه قند ني

ست. نهايت قند به‏صورت‏هاى گوناگون در طبيعت‏يافت مى‏شود:انگور،كشمش،خرما،جو،برنج، سيب‏زمينى، ذرت و مانند اين ها به ميزان زيادى قند در بردارند ولذا اين‏گونه مواد مى‏تواند منابع اوليه جهت تهيه مايع الكلى باشد.
قارچ يا مخمرها موجوداتى هستند كه قادرند به طريق بى‏هوازى‏رشد نمايند; يعنى در محيط واجد اكسيژن فراوان، مخمرها موادقندى را با تنفس هوازى به گاز كربنيك و آب تجزيه مى‏كنند. و درغياب اكسيژن، مواد قندى را تخمير و گاز كربنيك و اتانول يا الكل‏اتيل توليد مى‏كنند.