شناسايي شهرستان سبزوار

شهرستان سبزوار در شمال شرقي كشور جمهوري اسلامي ايران است. اين شهرستان از طرف شمال به شهرستانهاي قوچان و اسفراين ، و از طرف شرق به شهرستان نيشابور ، ازطرف جنوب شرقي به شرستان كاشمر،از جنوب به شهرستان بردسكن ، از غرب به شهرستان شاهرود و از سمت شمال غرب به شهرستان جاجرم – گرمه محدود مي باشد.

شهرستان سبزوار بين ۵۶ درجه و ۳۳ دقيقه تا ۵۸ درجه و ۱۶ دقيقه طول جغرافيايي شرقي و ۳۵ درجه و۲۷ دقيقه تا ۳۶ درجه و ۵۲ دقيقه عرض جغرافيايي شمالي واقع گرديده و مساحت آن حدود ۱۸۳۲۰ كيلومتر مربع و معادل ۴/۱۴ درصد مساحت كل استان خراسان رضوي مي باشد. مركز اين شهرستان شهر سبزوار بوده كه در طول جغرافيايي ۵۷ درجه و ۴۰ دقيقه شرقي و عرض جغرافيايي ۳۶ درجه و ۱۲ دقيقه شمالي بر سر راه مشهد- شاهرود قرار گرفته است. ارتفاع آن از سطح دريا ۹۶۰ متر و فاصله اين شهر تا مشهد ۲۲۶ كيلومتر و تا تهران ۶۶۲ كيلومتر مي باشد.

 

ولايت سبزوار تا سال ۱۳۱۶ شمسي يكي از ولايتهاي هجده گانه از ايالت خراسان شامل بلوك قصبه (مركز شهرسبزوار) ، خمسه كوه ميش ، كاه ، سنگ سفيد ، مزينان ، براكوه ، كراب ، تكاب ، شامكان ، ربع شامات ، جوين بام صفي آباد بود. با تصويب قانون تقسيمات كشوري در سال ۱۳۱۶ شهرستان سبزوار با ۲۳ دهستان داراي بخشهاي حومه ، صفي آباد ،

جغتاي ، ششتمد و داورزن شد. در سال ۱۳۱۹ با انتزاع بخش بام صفي آباد و ايجاد شهرستان اسفراين ، شهرستان سبزوار با بخشهاي جغتاي ، ششتمد و داورزن و حومه محدوده تقسيمات كشوري و مركزيت آن تعيين شد.

 

تا قبل از اجراي قانون تعاريف و ضوابط تقسيمات كشوري در محدوده ها و تعداد شهرهاي اين شهرستان تغييري داده نشد و در سال ۱۳۴۶ با اجراي ماده ۲و۳ قانون مذبور و انتزاع و الحاق بعضي از روستاهاي شهرستان نيشابور در محدوده در محدوده اين شهرستان ۲۳ دهستان تشكيل ، ليكن اين محدوده مجدداً تغيير كرده و دو دهستان رباط جز دستوران به مجموعه دهستانهاي قبلي اين شهرستان افزوده گشت. سپس سه بخش جديد جوين ، رودآب و خوشاب به تعداد بخشهاي موجود اين شهرستان اضافه شد. در حال حاضر شهرستان سبزوار داراي ۷بخش و ۷نقطه شهري به نامهاي سبزوار ، نقاب، جغتاي ،‌ داورزن ، رودآب ، ساطان آباد و ششتمد مي باشد. (سازمان مديريت وبرنامه ريزي خراسان ۱۳۷۹)

اصولاً ارتفاعات سبزوار شامل رشته كوه خغتاي در شمال و رشته كوه ميش و ششتمد در جنوب مي باشد. دشتها كه به تبع ارتفاعات بين اين كوهها بوجود آمده و اكثراً دشتهاي تراكمي حاصل فسايش شديد دوران چهارم زمين شناسي مي باشند. كه در جلگه سبزوار و جوين رخ مي نمايد.

مراتع اين شهرستان در حدود ۶۹۱ هزار هكتار برآورد گرديده كه از اين مقدار ۲/۱۳ درصد خوب ، ۲/۷۵ درصد را مراتع متوسط ۶/۱۱ درصد را مراتع فقير تشكيل مي دهد. جنگلهاي شهرستان شامل ۳هزار هكتار ارس و ۲هزار هكتار تاغ و قيچ است و داراي يك پارك جنگلي به مساحت ۳۲هكتار مي باشد كه تا ۷۰ هكتار قبل توسعه است و حدود ۹۴۶ هزار هكتار بيابان و ۱۹۰ هزار هكتار كوير و شن زار در محدوده اين شهرستان واقع شده است.

 

به لحاظ منابع آب سطحي رودخانه هاي مهمي چون كال شور سبزوار ، رودخانه شور جوين، رودخانه مشكان با آورد سالانه ۲۷ ميليون متر مكعب ،‌رودخانه سنگرد با آورد سالانه ۲۴ ميليون متر مكعب ، رودخانه كمايستان با آورد سالانه ۲۰ متر مكعب و رود خانه دهنه شور با آورد سالانه ۸/۱۹ ميليون متر مكعب در اين شهرستان جريان داشته و از ديگر رود خانه هاي اين شهرستان مي توان به نشيب ، شهرستانك ، داورزن ، بفره ، مهر، ريوند،‌ زعفرانيه ،‌كاشك ، نوده، چرو ، نودهان و… اشاره كرد.

از لحاظ منابع آب زير زميني با توجه به قرار گرفتن دشتهاي سبزوار ، سنگرد ، عطائيه ، جوين و سلطان آباد و داورزن در محدوده اين شهرستان ساليانه مقدار۱/۱۰۵۸ ميليون متر مكعب از ۲۱۹۳ حلقه چاه عميق و نيمه عميق و ۲/۱۸۳ ميليون متر مكعب از ۱۰۲۳ رشته قنات و ۸/۱۴ ميليون متر مكعب از ۱۲۰ چشمه آب استحصال شده كه در مجموع ۲۵۶/۱ ميليارد متر مكعب آب از منابع مختلف بدست مي آيد. (شركت سهامي آب منطقه اي خراسان)

شهر سبزوار كه در ارتفاع ۹۷۸ متري از سطح دريا قرار گرفته است داراي آب وهواي حاشيه اي كويري با تابستانهاي گرم و خشك و زمستانهاي سرد مي باشد. حداقل و حداكثردرجه حرارت در ايستگاه هواشناسي سبزوار معادل ۲۰- درجه سانتيگراد و متوسط درجه حرارت ساليانه ۷/۱۶ درجه سانتيگراد گزارش شده است. بارندگي در نقاط مختلف شهرستان متفاوت بوده و در ارتفاعات شمالي مقدار آن به مراتب بيش از سطح جلگه هاست متوسط بارندگي ۲۸ ساله ايستگاه سبزوار رقم ۱۹ ميليمتر را نشان مي دهد. و ميزان تبخير در منطقه برابر ۸/۲۳۷۶ ميليمتر گزارش شده است.

 

سبزوار از شهرستانهاي قديمي و تاريخي خراسان است كه قبل از حمله مغول نام آن بيهق بوده است. اين شهر در حمل مغول ويران و در عصر حكومت صفويه رونق گرفت. يكي از مشاهير بنام اين خطه حاج ملا هادي سبزواري است كه در مدرسه فصيحيه از بناهاي عصر سربداريه تدريس مي نمود.

بر اساس نتايج سرشماري عمومي ۱۳۷۵ جمعيت شهرستان سبزوار برابر ۴۱۹۵۴۳ نفر است كه ۴/۴۴در صد ساكن شهرها و۶/۵۵ در ساكن نواحي روستايي و غير ساكن مي باشد. تراكم جمعيت شهرستان ۹/۲۲ نفر در كيلومترمربع است و رشد جمعيت شهرستان در دهه گذشته برابر ۱/۱ درصد است. (مركز آمار ايران۱۳۷۵)

در سال زراعي ۸۲ -۸۱ كل اراضي زراعي و باغي شهرستان بالغ بر ۱۶۵۶۷۲ هكتار و مقدار و توليدات زراعي و باغي آن بالغ بر ۶۴۵۶۵۶ تن گزارش شده و محصولات عمده زراعي آن در درجه اول گندم ، جو ، چغندر قند و پنبه مي باشد.(سازمان جهاد كشاورزي خراسان)

 

در سال ۱۳۸۲ تعداد ۱۲۷۰۱۷۳ واحد دامي در اين شهرستان حضور داشته كه تركيب و بافت دامي شامل ۱/۵۸ در صد گوسفند و بز ، ۲/۱۷ در صد بز و بزغاله ، ۸/۱۶ درصد گاو وگوساله ، ۷/۱ درصد شتر و ۱/۶درصد تك سمي هاست. علاوه بر اين ۳۲۹ واحد مرغداري گوشتي با ظرفيت يك دوره ۸/۲۰۵۰ هزار قطعه و ۲۳واحد مرغداري تخمي با ظرفيت يك دوره ۲/۳۲۱هزار قطعه فعال بوده كه در كنار آن ۷/۲۴۴هزارقطعه مرغ بومي پرورش داده مي شود.(اداره دامپزشكي شهرستان سبزوار)

بر اساس سر شماري كارگاههاي صنعتي كشور در شهرستان سبزوار تعداد ۷۲ واحد صنعتي با ۱۲۲۴ نفر كاركن شناسايي گرديد. شركت شهركهاي صنعتي ايران در سال ۶۱مصوبه تاسيس يك شركت شهرك صنعتي در شهرستان سبزوار را به شركت صنعتي خراسان ابلاغ ومتعاقب آن محلي مناسب در كيلومتر ۱۰ جاده سبزوار – شاهرود و به مساحت ۶۰ كيلومتر تعيين و تفكيك گرديد.

 

تعداد ۲۲ معدن با ذخيره ۲۳۸۶۵۴۴۱ تن و توليد سالانه ۲۵۱۵۰۰تن و با اشتغال زايي ۲۵۵ نفر
در حال بهره برداري مي باشد اسم معادن شهرستان عبارتند از:
سنگ آهك ، سنگ لاشه ، سنگ تزئيني ، نمك آبي ، كائلين ، خاك صنعتي ، كروميت و…

شهرستان سبزوار بر سر راه اصلي مشهد – تهران واقع گرديده است. به طوريكه اين شاهراه باعث شكوفايي اقتصادي و تجاري شهر سبزوار شده است. فاصله سبزوار تا مركز استان ۲۲۲ كيلومتر است.

وضعيت راههاي شهرستان به شرح زير مي باشند:

اصلي عريض ۵۵كيلومتر، اصل معمولي ۵/۱۹۷ كيلومتر ، عريض آسفالته و شني به ترتيب ۵۵ و ۲۷ كيلومتر ، فرعي درجه يك آسفالته و شني به ترتيب ۵۳ و ۳۷ كيلومتر ، فرعي درجه ۲ آسفالته ۱۲۰ كيلومتر ، فرعي دسترسي آسفالته و شني به ترتيب ۱۴۱ و ۵/۱۱۶ كيلومتر ، را روستايي با مشخصات آسفالته ۴۴/۱۶۲ كيلومتر ، شوسه با ابنيه ۹/۲۶۰كيلومتر ، شوسه بدون ابنيه ۷۰كيلومتر و راه روستايي دسترسي ۱۶/۱۴۴۷ كيلومتر.(سازمان مديريت و برنامه ريزي خراسان)

منابع آب منطقه
الف) منابع آب سطحي
در منطقه مورد مطالعه چندين كال و رودخانه فصلي وجود دارد كه از ارتفاعات بالا دست در فصول سرد سال و اوايل بهار تغذيه مي كند و جريان مي يابد كه مقدار آب آنها قابل توجه نمي باشد.

ب) منابع آب زير زميني
جدول شماره بررسي منابع آب زير زميني حوزه روستاي مورد مطالعه

نام روستا نوع منبع
متوسط آبدهي
Lit/sec
تخليه سالانه ۳m
قنات چشمه

رازقند
۶ – ۱۲ ۳۷۸۴۳۲

عشرت آباد
۱ –
۳
۹۴۶۰۸

جمع
۷ –
۱۵
۴۷۳۰۴۰

در محدوه مورد مطالعه به علت خشكي آب وهوا ، استفاده از آبهاي زير زميني از طريق قنوات از قديم الايام متداول بوده است. متوسط آبدهي قنوات ۱۴/۲ ليتر در ثانيه گزارش شده است. دليل پايين بودن آبدهي قنوات در منطقه ، طول كم كوره قنات و كوهستاني بودن آنها مي باشد. مقدار تخليه ساليانه از طريق قنوات برابر ۴۷/۰ ميليون متر مكعب مي باشد.

خصوصيات جمعيتي و انساني
شناخت خصوصيات جمعيتي هر ناحيه اي يكي از مهمترين ابعاد هر برنامه ريزي اجتماعي و اقتصادي به شمار مي رود، چرا كه هدف نهايي برنامه در نهايت تامين رضايت انسانها بوده و برنامه هاي طرح شده نيز بايستي توسط گروه مشخصي از آنها به اجرا درآيد. بنابراين موفقيت برنامه هاي طرح شده با شناخت وضعيت جمعيت ساكن در منطقه و ميزان همكاريهايي كه مجريان برنامه ها خواهند داشت در ارتباط خواهد بود. به همين جهت است كه بايدكه بايستي در مطالعات طرح هادي روستايي به شناخت خصوصيات مختلف ساكنان مكان مورد نظر اقدام كرد تا با توجه به كميت و كيفيت مسايل مختلف جمعيتي نسسبت به طراحي يك برنامه واقع بينانه اقدام نمود.

تحولات جمعيتي و روند رشد روستا

در مطالعه تحولات جمعيتي به لحاظ يكسان بودن پايه هاي آماري از مركز آمار ايران در سه دوره سرشماري ۱۳۴۵ ، ۱۳۵۵، ۱۳۶۵ ، ۱۳۷۵ استفاده شده است. بر اين اساس جمعيت حوزه مورد مطالعه در سال ۱۳۴۵ برابر ۶۳۰ نفر بوده كه به رقم ۶۰۲ نفر در سال ۱۳۵۵ رسيده است. بنابراين در طي اين دهه رشدي معادل ۵/۰- درصد در سال دارا بوده است. در سال ۱۳۶۵ جمعيت اين حوزه به ۵۱۲ نفر مي رسد كه در طول دهه ۶۵-۵۵ رشد سالانه اي معادل ۶/۱- درصد را دارا بوده است.