هدف از این تحقیق شناسایی مشکلات تنها ایستگاه تهران و ارائه راهکارها و پیشنهاداتی جهت بهبود عملکمرد آن می باشد.

۲-تعریف ایستگاه و تاریخچه ایستگاه تهران

ایستگاه تهران جایی است برای سوار و پیاده کردن مسافرین. از آنجایی که ایستگاه تهران اولین نقطه تماس بیشتر مسافرین با راه آهن است بنابراین باید خوب طراحی شود، چشم نواز و راحت و ایمن برای مسافر باشد.

عموماً ایستگاه از سه المان تشکیل شده است:

۱-سکو: جاییکه مسافرین سوار قطار یا از آن پیاده می شوند.

۲-سالن ایستگاه: که عبارتست از فضایی جهت تسهیل حرکت افراد از پارکینگ یا سایر وسایل دسترسی به سکوها یا از سکوها به مدهای حمل و نقل، جاییکه مسافر می تواند بلیط تهیه کند، اطلاعات بگیرد و منتظر ورود به قطار باشد.

۳-دسترسی به مدهای حمل و نقل: که عبارتست از وسیله حمل و نقلی ای که مسافر برای رسیدن به ایستگاه انتخاب میکند یعنی اتوبوس، اتومبیل، پیاده.

عملیات ساخت و ساز ایستگاه تهران از سال ۱۳۰۴ تا ۱۳۱۴ توسط کنسرسیوم کامپاکس انجام گرفت و در مهرماه ۱۳۰۶ عملیات ساختمانی شروع شد و در ۲۷ مرداد ۱۳۱۷ به پایان رسید.

شکل گیری خیابانهای سی متری نظامی – پهلوی – شوش که حاصل تحولات شهرسازی سالهای ۱۳۱۶-۱۳۱۱ هستند موجب ایجاد میدان راه آهن گردید. میدان راه آهن بر اساس ایده برهم زدن سنت میدان سازی به شکل مستطیل (نقش جهان اصفهان) و گرایش به الگوی غربی میدان سازی به شکل مدور، به عنوان مفصل ارتباطی خیابانهای یاد شده در یکی از جنوبی ترین محورهای شهر توسعه یافته تهران احداث گردید. هسته اولیه ایستگاه تهران شامل سکوی مسافری و ۶ خط قبول و اعزام بود. طبقه همکف سالن مسافری و دیگر طبقات اداری بود.

 

این نکته جالب است که انگلیسی ها و آلمانها که سابقه و عادت ساخت ایستگاه راه آهن را در مراکز شهرهای خود دارند ایستگاه راه آهن تهران را چنان به دور از شهر تهران ساختند که بنا به اظهار یکی از کارشناسان بازنشسته راه آهن که در سال ۱۳۱۶ و در ۱۴ سالگی در راه آهن استخدام شدند، ایشان برای طی مسیر از میدان منیریه فعلی تا ایستگاه به همراه چند تن از همکاران و مجهز به چوب و سلاح سرد راه می افتادند تا گرفتار گرگ و سایر حیوانات وحشی نشوند.

ایستگاه تهران در چنین فاصله ای از شهر احداث شد، در این فاصله است که اولاً سمت غرب به طرف آذربایجانم و سمت شرق بطرف خراسان دست کم در ابتدای مسیر آزاد است و ثانیاً فاصله ای از تهران حفظ شده که بتوان فعالیت های نظامی و پنهان را به دور از چشم های کنجکاو ساکنین تهران اجرا کرد و ثالثاً کویر پشت سر (در جنوب) که خالی از سکنه بود امکان حفاظت را فراهم می آورد. احداث اولین فرودگاه نظامننی در ایران (قلعه مرغی) در جوار ایستگاه تهران نیز در راستای همین استراتژی بوده است. مدارک و مستندات مکتوب تاریخی در این مورد در دست نیست ولی این دید تاریخی را به عنوان یک امر صحیح می توان پذیرفت.

ایستگاه بعنوان دروازه ورودی تهران تلقی می شد اولاً بخاطر آنکه روی خط افقی خ شوش فعلی قرار داشت که حصار ناصری و چند دروازه به آن متصل بود، ثانیاً پذر از تخریب حصار ناصری، سه جاده مهم تهران به محور شوش و حتی بطور مستقیم به محل فعلی آن متصل می شد:

الف- جاده ساوه

ب- جاده مهم و قدیمی تهران – قم

ج-جاده خراسان

ایستگاه تهران در نقطه ای بوجود آمد که محل برخورد سه جاده عمده تهران به بیرون آن بود (ساوه، قم، خراسان). این ایستگاه آنقدر از تهران دور شد که به اول دشتهای کویری جنوب تهران رسید تا در ادامه سیرهای آن به تبریز و خراسان و جنوب آسان شد.

شناخت وضع موجود

-ساختمان پایانه مسافری

این ساختمان مفصل ارتباطی شهر با سایت راه آهن می باشد و حدود ۷۰ سال از عمر آن میگذرد. از سال ۷۳ به منظور بالا بردن ظرفیت و کیفیت آن بازسازی شده و بخشهایی به آن الحاق شده است. این بنای تاریخی ارزشمند به طول ۱۲۲ متر بدنه جنوبی میدان راه آهن را شکل میدهد و از یک فضای میانی با دو یال شرقی و غربی تشکیل شده است. عرض ساختمان در بیشترین حالت در بخش میانی ۶۲ متر و در سالهای ۲۴ متر می باشد. ساختمان ۴ طبقه دارد که دو طبقه بالاتر از سطح میدان و ۲ طبقه پایینتر از آن قرار گرفته است.

طبقه همکف ۵۰۰۰ متر مربع مساحت دارد شامل دو یال غربی و شرقی و سالن مرکزی و سالن ترانزیت. در بخش غربی این طبقه رستورانی به شکل نیم طبقه و با دسترسی پلکان بعد از سال ۱۳۷۳ احداث شده است و مساحت آن m2600 متر میباشد. مساحت طبقه اول ۲۱۲۰ متر مربع می باشد که در سمت شرقی این فضا به فروشگاه و کافی شاپ اختصاص یافته و در سمت غربی به بلیط فروشی و سالن انتظار (شامل دو فضای شرقی و غربی که توسط یک راهرو بهم متصل می شوند و هرکدام از طریق پلکان با طبقه همکف ارتباط دارند)

سالنهای مسافری به سه دسته تقسیم می شوند. انتظار، عزیمت و مستقبلین. جمعاً سه سالن انتظار وجود دارد ۲ سالن در طبقه همکف و یک سالن در طقبه اول غربی سالن عزیمت در بخش جنوبی طبقه اول و سالن مستقبلین در منتهی الیه غربی طبقه همکف قرار گرفته اند.

جدول مشخصات و نوع خدمات سالن

ابعاد

صندلی

سالن انتظار غربی همکف

۲۱۴۰

۴۸۰

سالن انتظار شرقی همکف

۲۱۲۷

۱۹۶

سالن انتظار غربی اول

۲۰۴۰

۱۲۸

سالن مستقبلین

۲۱۲۱

۱۲۰

سالن عزیمت

۱۵۳۰

۱۶۰

زیرزمینهای طبقه اول و دوم ساختمان تنها در بخش جنوب نورگیری دارند و با سکوهای مسافری مرتبط هستند. این طبقه شامل انبار تجهیزات واگن و خدمات راهبری، انبار وسایل پذیرایی در رستوران قطار، انبار اوراق بهادار، رختشویخانه مامورین، انبار وسایل خواب واگن ها، دفاتر پیمانکاران راهبردی، واحد آبگیری و تاسیسات ستاد اداره کل راه آهن تهران و ستاد رجاأ میباشد.

طبقه ۱-در قسمت غربی به فضای اداری و در قسمت شرقی به خوابگاه مهمانداران واگنها اختصاص یافته است. مساحت طبقات زیرزمین هرکدام ۲۶۰۰ متر مربع می باشد.

محوطه پایانه مسافری تهران:

محوطه پایانه در قسمت شمال ساختمالن ایستگاه قرار دارد و به عنواذن پیش ورودی آن عمل میکند در تعالمل دوطرفه بین شهر و ایستگاه. این محوطه شامل این فضاها میباشد:

پارک: پارکینگ، ایستگاه اتوبوس و ایستگاه تاکسی و محوطه سنگفرش پیاده، در مجموع مساحت محوطه در حدود ۱۷۰۰۰ متر مربع میباشد.

پارک با مساحت ۵۳۰۰ متر مربع در بخش شرقی قرار گرفته. در سال ۱۳۸۰ بازسازی شده است و محیط مناسبی برای اطراق مسافرین قطارهای ترکیبی میباشد. در داخل محوطه پارک آلاچیقهایی جهت استفاده مسافرین طراحی شده. مسافرین قطارهای ترکیبی در فاصله زمانی بین حرکت قطارها می توانند جهت استراحت از این فضا بهره گیرند.

پارکینگ در قسمت شمال شرقی محوطه قرار گرفته است. مساحت آن حدود ۳۲۰۰ متر مربع می باشد. در حالت استاندارد ظرفیت آن ۹۰ خودرو می باشد ولی در مواقعی که تقاضا زیاد باشد طبق اظهار کارکنان پارکینگ تا ۲۲۰ خودرو نیز پذیرفته شده است.

ایستگاه تاکسی در بخش مرکزی قرار دارد با مساحت حدود ۲۰۰۰ متر مربع. ۴۰ تاکسی بطور همزمان قادر به توقف خواهند بود. دور تا دور توقفگاه تاکسی به مسیر سواره رو (Kiss and Ride) با عرض ۳ متر اختصاص یافته است. گیشه تاکسیرانی در بدنه مهمانسرا در بخش غربی میدان و نزدیک درب خروجی ساختمان ایستگاه قرار دارد.

محوطه سنگفرش که اختصاص به عابر پیاده دارد مساحتی در حدود ۵۰۰۰ متر مربع داشته و کف سازی با سنگ تراورتن و گرانیت قرمز و خاکستری انجام شده است.

شکل

شکل

حرکت مسافرین در پایانه مسافری راه آهن

مسافران ایستگاه تهران به سه دسته تقشیم می شوند:

۱-مسافران از مبدأ تهران: این مسافران قبل از رسیدن به ایستگاه بلیط خود را از دفاتر فروش بلیط تهیه کرده اند و با استفاده از حمل و نقل شهری مانند اتوبوس تاکسی و یا خودروی شخصی خود را به ایستگاه رسانده و تهران را به مقصد مورد نظر ترک می کنند. مسافر در صورتیکه بار سنگین داشته باشد اجازه ورود بار به واگن داده نشود آنرا به خدمات توشه و بار که در گوشه سالن انتظار شرقی همکف مستقر می باشد تحویل داده و با تاخیر آنرا در مقصد تحویل میگیرد.

۲-مسافرین به مقصد تهران: از مبدأهای مختلف وارد ایستگاه تهران شده و سپس با استفاده از وسایل حمل و نقل شهری به نقاط مختلف شهر سفر میکنند.

۳-مسافرین عبوری: به علت ستاره بوده سیستم شبکه حمل و نقل ریلی کمشور و در مرکز قرار گرفتن تهران در این شبکه ستاره ای، بسیاری از سفرهای بین شهری باید از شهر مبدأ به تهران آمده و پس از تعویض قطار به شهر مقصد بروند. توقف مسافرین گاه ۱۰ الی ۱۲ ساعت طول می کشد. در این مدت مسافران در محوطه پایانه سرگردان شده و رفتارهای اجتماعی برخی مثل نشستن و خوابیدن روی زمین برخی مشکلات حرکتی در ایستگاه ایجاد می کند.

سکوها:

سکوها در جنوب ساختمان قرار گرفته اند و مساحت آنها در کل ۴۲۰۰۰ متر مربع میباشد. در حال حاضر ایستگاه تهران ۱۰ سکو و ۱۰ خط داردو سکوها به صورت جزیره ای هستند و هر دو سکو برای ارتباط با پل عزیمت یک پلکان، پله، پله برقی و یک آسانسور دارد که البته در قسمت خروجی هنوز آسانسور نصب نشده است. هر سکو یک پل ورودی و یک پل خروجی دارد. برروی سکوهای ۱ و ۲ اتاقهای تأسیسات الکتریکی، واحد تحویل و تحول، واحد تجهیزات و خدمات بی سیم قرار گرفته است. سکوهای ۱ و ۲ و ۳ و ۴ از ابتدای ساخته شدن ترمینال وجود داشته و در سالهای بعد بازسازی شده اند. سکوهای ۵، ۶، ۷ و ۸ بنا به نیاز و پس از سال ۷۳ ساخته شده اند و سکوهای ۹ و ۱۰ با قدری تاخیر نسبت به باقی سکو ساخته شده است.

در ضلع غربی ایستگاه و همجوار با ترمینال مسافری، مسجد ایستگاه قرار گرفته است. ساخت آن در سال ۷۳ شروع شد.

مهمانسرا و اداره اعزام و خدمات رهبری، ساخت مهمانسرا از سال ۷۳ جهت اسکان موقت مسافران شروع شد. این مهمانسرا ۴۰ اتاق داشته و بریا اقامت کمتر از ۲۴ ساعت مسافران درنظر گرفته شده ولی ساخت آن نیمه کاره مانده و در حال حاضر قسمت غرب و شمالغرب آن به اداره کل اعزام و خدمات راهبردی اختصاص یافته و شرق و شمالشرق به همان صورت ناتمام باقی مانده است.

فهرست خدمات موجود ساختمان ایستگاه را آهن

کاربری خدمات

مساحت (m2)

ورودی اصلی

۶۷

سالن اصلی (لابی)

۵۰۹

فروشگاه کتاب و مطبوعات

۳۱

اطلاعات

۱۴

دفتر خدمات ویژه

۱۱

ایرانگردی و جهانگردی

۱۸

سالن انتظار غربی

۵۰۴

سالن انتظار (خدمات عمومی)

۳۰۶

راهرو خروجی

۱۵۶

سرویس بهداشتی بخش غربی

فروشگاه کتاب و محصولات فرهنگی

۲۰

سالن انتظار مستقبلین

۲۷۰

صندوق امانات

۹۰

پست

۵/۱۶

دژبان پلیس بانوان

۱۵

بوفه

۴۱

سالن انتظار شرقی

۵۰۰

خدمات توشه

۱۳

سالن انتظار عزیمت

۳۷۰

بوفه عزیمت

۴۷

راهرو عزیمت

۲۷۳

سرویسهای بهداشتی عزیمت

۱۰۲

پل عزیمت

۲۷۳

پل خروجی

۳۳۸

سالن انتظار غربی طبقه اول

۳۱۵

بلیط فرزوشی

۲۷۳

سالن انتظار شرقی طبقه اول

۳۱۵

راهرو ارتباطی

۱۴۲

بوفه و رستوران

۲۴۴

فروشگاه

۲۹۵

رستوران

۵۵۰

انبار (وسایل پذیرایی رستوران قطار)

۴۵۲

انبار (وسایل خواب)

۴/۵۰۴

ترمینال بین المللی

ترمینال بین المللی در غرب ساختمان ترمینال قرار گرفته است و از سه بخش تشکیل یافته

۱-سالن انتظار ورودی

۲-فیلتر گمرک و کنترل گذرنامه

۳-سالن انتظار عزیمت

حرکت در این فضا بصورت پیوسته و خطی است. در سالن انتظار ورودی خدمات بلیط نیز ارائه میشود.

ابعاد (m)

صندلی

سالن انتظار ورودی

۱۵۲۰

۸۰

فیلتر گمرک و گذرنامه

۱۵۱۵

سالن انتظار عزیمت

۱۵۲۰

۱۴۰

مطالعات وضع موجود شهری و ترافیکی در محوطه اطراف ایستگاه نقشه تهران در محدوده اطراف

میدان راه آهن

ساختار اصلی میدان در یک پوسته مستطیل شکل جنوبی سازماندهی شده که طول آن در جهت شمال به جنوب ۱۸۰ متر و عرض آن از شرق به غرب ۱۳۷ متر می باشد. شکل آن نسبت به محور شمالی جنوبی تقارن دارد و شیب آن به سمت جنوب و غرب می باشد.

فرم جزیره میانی میدان به شکل بیضی ناقص در جهت جنوب به شمال می باشد. این میدان به همین شکل توسط سازمان میراث فرهنگی به ثبت رسیده است.

هسته ی مرکزی میدان شامل فضای سبز – درختکاری و آب نماست. بیشتر مسیرهای منتهی به میدان شکل خروجی دارند. خیابان ولیعصر به سمت بیرون یکطرفه ایت خبابان کارگر هم به سمت بیرون یکطرفه میباشد. خیابان شوش شرقی دوطرفه و شوش غربی به سمت میدان یک طرفه است.

با توجه به آنکه خ کارگر و خیابان ولیعصر در ابتدای مقطع میدان راه آهن در جهت خروج از میدان می باشند، دسترسی نواحی جنوب و غربی تهران عموماً از طریق خیابان دشت آزادگان و خیابان شوش غربی صورت می گیرد. با تکمیل بزرگراه جوانه و نواب و نیز طرحهای فرادست مرتبط با پادگان قلعه مرغی بخش عظیمی از این ترافیک کاسته می شود.

شکل صفحه ۷

بررسی کاربری های محدوده

۱-مرکز عمده خرید، گاراژها و بنگاهها

-گاراژها و بنگاههای حمل و نقلی

-انبار کارخانه چای جهان در شرق خیابان شهید رجائی

-انبار و ادوات مرکزی کارخانه چیت سازی تهران در شکمالشرق ئ جنوب غرب تقاطع رجائی و بعثت

۲-کاربری مسکونی

-مجتمع مسکونی راه آهن و نیروی انتظامی در داخل محدوده ایستگاه راه آهن

۲-کاربریهای درمانی

-بیمارستان و زایشگاه شوش

-بیمارستان کودکان تختی در غرب خیابان شهید رجائی

۴-کاربری خدماتی

-سردخانه بزرگ تهران در شمال خیابان شوش شرقی

-مخابرات شهید فلاح در خیابان شوش شرقی

-ایستگاه شهید فلاح در خیابان شوش شرقی

-ایستگاه راه آهن در جنوب میدان راه آهن

-آتش نشانی در جنوب تهران در غرب خیابان شهید رجائی

-انبار گمرک جنوب تهران و غرب خیابان شهید رجائی

-تعمیرگاه گمرک ایران، غرب خیابان شهید رجائی

-شرکت قطارهای مسافری رجاء غرب خیابان شهید رجائی

-انبار کالای راه آهن تهران و غرب خیابان شهید رجائی

۵-پارکینگ ها و پایانه ها و ترمینالها

-پارکینگ کرمانیان در غرب میدان راه آهن

-پایانه معین جنوب خیابان پهلوی

-÷ایانه معین جنوب خیابان بهداری

-÷ارکینگ وسایل نقلیه شخصی در ابتدای جنوب خیابان شوش شرقی

-توقفگاه و ÷ایانه حمل و نقل در شمال شرق میدان راه آهن ابتدای خیابان ولیعصر

-÷ایانه و توقفگاه حمل و نقل عمومی در ابتدای خیابان شوش شرقی

جدول تعداد مسافر جابجا شده به تفکیک ماه بر حسب ناحیه (هزار متر)

جدول تعداد مسافر جابجا شده به تفکیک ماه بر حسب مسیرهای بین شهری

جدول تعداد مسافر جابجا شده به تفکیک ماه و بر حسب مسیرهای محلی

آنالیز آمار سال ۸۳ (تجزیه و تحلیل آمار مربوط به سال ۸۳)

تعداد مسافرین ورودی ایستگاه تهران طبق گزارش شرکت رجاء در سال ۸۳ حدود ۵/۶ میلیون مسافر بوده است. از این تعداد ۴/۹ درصد در ماه فروردین و ۷/۱۰ درصد متعلق به شهریور ماه بوده و بالاترین درصد مربوط به به دوره ۲۷ اسفند تا ۱۴ فروردین می باشد. در این دوره تعداد مسافر نسبت به روزهای عادی ۲ برابر می شود.

تعداد مسافر ماهانه

تعداد روز تعداد مسافر روزانه

نفر در ساعت تعداد مسافر در ساعت

تردد به ازای هر ساعت در نوروز ۳۲۵۰ و در شهریور ۲۲۷۵ نفر می باشد که بیش از حد ظرفیت ایستگاه است.