چکیده

شهرهایخلّاق به عنوان مراکز نوآوری،خلّاقیت و تبدیل ایده به ثروت، قلمداد می گردند. از آن جا که ایده و نوآوری عناصر اصلی رقابتی در عصر جهانی شدن ، هستند؛ داشتن شهرخل ّاق، آرزوی هر جامعه ای است. اما، به واقع شهرخلّاق چگونه شهری است و چه ویژگی ها و شاخص هایی دارد؟ شرایط لازم برای این که شهریخلّاق باشد چیست؟ این تحقیق با بررسی تحلیلی مو ضوع سعی در پاسخ دادن به سئوال های مذکور دارد. آن چه که در مورد شهرخلّاق با توجه به ادبیات ن ظری می-توان ذکر کرد این است که شهر خلاق رویکردی فرهنگی در توسعه شهری است . در این رویکرد شهر باید

بتواند محیطیجذّاب برای جذب و پرورش استعدادها، نوآوری ها وایده ها با شد و بتوا ند از ا یده و خلّاقیت افراد چه افراد خاص و ویژه م ثل هنرم ندان، دان شمندان، نوی سندگان و چه از ا یده های شهروندان عادی در جهت حل مسائل اساسی و نیز در جهت پایه ریزی رشد و توسعهایخل ّاق ب هره ببرد. در این نگرش ، فرهنگ پایه اصلی توسعه محسوب میشود و سایر ب خش ها از آن م تاثر ا ست . بطوری که اساس اقتصادی این شهرها نیز بر پایه فرهنگ و منابع فرهنگی است و از مفاهیمی چون صنایع فرهنگی، صنایعخلّاق و اقتصادخلّاق سخن به میان میآید. جذب و پرورش استعدادها و ایده ها نیازمند محیطی تنوع پذیر، بردبار و باز است. بطوریکه افرادخلّاق بتوانند به راحتی در آن فعال یت و کار کنند . یک شهرخلّاق باید بتواند گروههای مختلف اجتماعی با فرهنگ های مختلف ر ا در خود پذیرا باشد. چرا که وجود یک جمعیت متنوع با ایدههای گوناگون شانس ظ هورخلّاق یت را ا فزایش میدهد. لازمه این کار نیز تنوع بخشیدن به فرصتهای اشتغال، کار و تفریح است. اگر شهریموف ّق به جذب افرادخلّاق و به کارگیری آنها در مدیریت، اقتصاد و صنایع فر هن گی با شد میتوا ند در صحنه رقابت و توسعه اقتصادی نیزموفّق عمل نماید. در نهایت باید گفت رویکرد شهرخلّاق با نگاهی خلّاقانه به امکانات و مسائل موجود،حلّخلّاقانه مسائل و استفاده هوشمندانه از فرصت ها و امکا ناتی که به نظر شاید کم اهمیت جلوه نمایند را مد ن ظر دارد. ا ین تحق یق، مروری بر م بانی مف هومی شهرهایخلّاق است. از این رو تلاش بر آن دارد، که با رویکردی توصیفی – تحلیلی، مفاهیم کلیدی و

-۱ کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی روستایی دانشگاه تبریز، ۰۹۱۴۹۱۱۱۰۸۰، Mohammadmohsenzadeh959@yahoo.com

اولین همایش ملی علوم زمین و توسعه شهری

ابعاد مختلف موضوع شهرهایخلّاق را مورد بحث قرار دهد. با توجه به ماهیت تحقیق، شیوه گردآوری داده ها نیز کتابخانهای می باشد.

واژههای کلیدی:ش هر خلاق،اقتصاد خلاق،برنامه ريزيفرهنگي

-۱ مقدمه

در طول تاریخ آنچه موجب برداشتن گامهای بلند به سوی کامیابی و تغییرات مثبت در شیوه زیست انسانها شده، برگرفته از اندیشه ای یا نبوغی تکامل یافته بوده است. از دهه ۱۹۸۰ توسعه فرهنگی محلی، به مهمترین بخش از دستور کار شهرها و مناطق کشورهای توسعه یافته دنیا ت بدیل شد و به و یژه در بریتانیای کبیر، استرالیا، ایالات متحده و کانادا، برنامهریزی فرهنگی شهرمحور به عنوان مهم ترین به یک موتور محرک »شهر خلاق« خط مشی نوآوری فرهنگی محلی سال های اخیر پدیدار و واژه مدنی ت بدیل شد.

بی تردید محیط شهری موفق محیطی است که استعدادها را پرورش داده و جذب می کند؛ شهری که مولد تحقیق و پژوهش بوده و قادر است بخش های جدیدی را به ابعاد اقتصادی، فرهنگی و اجت ماعی مدیریتی شهر بیفزاید و فرصت های جدیدی را بدین شکل برای شهرها در مقیاس ملی و فرام لی ای جاد کند( رحیمی و همکاران، .(۹ :۱۳۹۲

به نظر می رسد که امروزه رقابت اصلی در فرآیند جهانی شدن بین مراکز شهری می با شد و م یان دولت ها وملّت ها نیست .اما رقابتی که بین شهرها در عصر جهانی شدن وجود دارد یا خواهد داشت، در جذب افراد متخصص است .اگر در گذشته جذب کارگر ماهر و نیمه ماهر مد نظر بود، اک نون رقا بت در جذب کسانی است.

که در زمینه تکنولوژیکی واطّلاعات مهارت دارند. شهرها، امروز و در آینده سعی می کنند محیطی را فراهم سازند که متخصصین راغب شوند در آن محیط زندگی کنند و در مقا بل تخ صص خود را بدون دغدغه در اختیار جامعه قرار دهند( سیف الدینی و همکاران، .( ۱۰ :۱۳۸۶ اما، باید توجه دا شت که ا ین مزیتهای رقابتی در هر مکان و هر شهری مستقر نمی شود و با ید شرایطی برای آ نان فراهم شود( .(Musterd, 2010: 2 در واقع متخصصین، هنرمندان،محقّقان و… در شهرهایی که محیط هایی دلچسب از نظر فرهنگی، اجتماعی، نهادی و اقتصادی داشته باشد، ساکن می شوند.

شهرهایموفّق در این زمینه فقط مراکز اصلی شهری معروف به شهرهای جهانی که امتیازات منحصر به فردی در زمینه فعالیتهای جهانی اقتصادی، فرهنگی و سیاسی در بالاترین رده سلسله مراتب شهرهای جهانی به خود اختصاص داده اند، نیستند(.(Sasaki, 2008: 77 بلکه، شهرهایی که شرایط لازم را برای پرورش خلّاقیتها و جذب عناصرخلّاق ایجاد نموده اند در این میانموفّق عمل میکنند.

هفتم خرداد ماه /۱۳۹۴ تبریز

-۲ پیشینه تحقیق:

در حال حاضر ادبیات مربوط به شهرخلّاق در دنیا، گسترده است و به طور پیو سته در حال ر شد است. بسیاری ازمحقّقان در این ادبیات نظری سهیم هستند(.(Geoforum, 2009: 701 اگـر بـه انـدازه کافی در تکوین نظریه شهرخلّاق به عقب برگردیم، به جان راسکین و ویلیام موریس برمی خوریم که در عصر ویکتوریای انگلیس در مقابل اقتصادهای سودمندگرا، ایستادگی کردند و اقتصاد هنر را که تأکید بر فعالیتهایانسانی خلّاق داشت، مورد تأکید قرار دادند .برطبق نظر آنها، نه تنها آ ثار هنرم ندان بل که، کالاهای ارزشمند هم از جنبه کاربردی و هم از جنبه هنری مد نظر بود.

مامفورد در کتاب »فرهنگ و شهرها« اقتصادهای پولی که مگالاپلیس ها را تحت سیطره خود قرار داده بود را مورد هجوم قرار می دهد و اقتصادهای فرهنگی که بر ابعاد زندگی انسانی تأکید دارد را پیشنهاد می کند(.(Sasaki, 2008: 78

جین جیکبز شهرهایخلّاق را شهرهایی می داند که در نوآوری و ابتکار صنعتی موفقند. اخیرا وی با انتشار کتاب سیستم های بقا در سال ۱۹۹۲ و کتاب ماهیت اقتصادها در سال ۲۰۰۰، دوره تاریک پیش رو در سال ۲۰۰۴، در حال جست و جو برای یافتن پایه هایی اخلاقی برای تجارت و زندگی اجتماعی است. در این کتاب ها او بر اهمیت شهرهایخلّاق برای توسعه اقتصادی- اجتماعی تأکید مـی ورزد . او عقیـده دارد که محیط انسان ساخت می تواند شانس های خلاقیت شهری را افزایش دهد. بـرای جیکبـز، کلیـد محـیط های شهری خلاق، در گرو تنوع هـم در زمینـه فضـایی و هـم اجتمـاعی و اقتصـادی اسـت. محـلات بایـد عملکردهای چندگانه ای داشته باشند، به صورتی که خیابـان هـای آن هـا از فعالیـت و جنـب و جـوش در ساعات مختلف روز پر باشد. هم چنینمحلّه به ترکیب سـاختمان هـای مختلـف از نظـر قـدمت و شـرایط نگهداری تشکیل شده باشد. ساختمان ها چه قدیمی و چه نوساز از نظر اقتصـادی بـرای کـار آفـرین دارای ارزش می باشد. در نهایت وی بر تراکم های بالای مسکونی ۳ در یک مقیاس کوچک تأکیـد مـی ورزد، بـه طوری که در یکمحلّه فشرده افراد مختلف- از خانواده ها و کارآفرینان گرفته تا دانشجویان و هنرمنـدان-در یک نقطه کار و زندگی می کنند. با چنین تنوعی، تأمین دامنه متنوعی از تسهیلاتمحلّیامری حیـاتی است. جیکبز می گوید : در محیط های شهری متنوع، کارآفرینان می توانند از طریق دسترسـی متنـوع بـه دانش و مهارت ها به سود برسند. در عوض این پیوند متقابل به عنوان یک آهن ربا برای افـرادخلّـاقعمـل می کند. در این بین ترکیب ساختمان هـای قـدیمی و نوسـاز بـرای خلاقیـت از اهمیـت بـالایی برخـوردار است(.(Hosenpers and van Dalm, 2005: 10

چارلز لندری یکی از معروف ترین پژوهشگرانی است که در باب شهرهایخلّاق قلم زده است. لندری دیدگاه رادیکالی جدیدی در باب شهرهایخلّاق دارد .از نظر وی شهرها نیاز بهخلّاقیت دارند نه به خاطر دستیابی به رقابت در صنایع با ارزش افزوده جدید بلکه برای حل مسائل اجتماعی . به بیان دیگر ل ندری خواهان یک دیدگاهخلّاق برای حل مسائل شهری در ابعاد و جنبه های مختلف است نه این که خلاق یت محدود به عرصه های ه نر، صنایع خلاق و طرا حی شود(.(Coletta, 2008: 4 او به ات فاق فران کو

اولین همایش ملی علوم زمین و توسعه شهری

بیانچینی در سال ۱۹۹۵ کتاب شهرهای خلاق را منتشر کردند؛ که در آن مفهوم شهرهای خلاق به عنوان عکس العملی در مقابل مسائل شهری در مواجهه با بحران شهری بین المللی که در مرحله گذار به فرا صنعتی و اقتصاد جهانی رخ داده است، در نظر گرفته می شود. به نظر وی ایدئولوژی، به بر نامه ریز برای دوری از چارچوب سنتی برنامه ریزی فیزیکی به سمت بهبود محیط های شهری و ایجاد جویخل ّاق و زیرساخت هایی نرم از طریق مشارکتهای نو، مسئولیت میدهد(.(Simeti, 2006: 16

از نظر هاوکینز دوره فرا صنعتی و اقتصادخلّاق، گذر از ایده ها و اظهارخلّاقیت به تولیدات با ارزش تجاری است. اقتصاد خلاق به وسیله مجموعه ای از صنایع که تولید کننده و داد و ستد کن نده دارا یی های فکری هستند، مثل صنایع کپی رایت، صنایع انحصاری، صنایع دارای علامت تجاری و صنایع طراحی تعریف می شوند. صنایع خلاق شامل تحقیق و توسعه، نشر، نرم افزار، تلویزیون، طراحی، موسیقی، فیلم، اسباب بازیها و بازیها، تبلیغات، معماری، هنرهای اجرایی، مشاغل، بازی های ویدئویی، مد، و هنر می باشد. وی پیشنهاد میکند که راه جدیدی برای رشد صنایع این اقتصاد لازم است .زیرا، بر خلاف نظر یه اقتصاد مدرن با منابع محدود و قیمت رقابتی، اقتصادخلّاق بر منابع نامحدود ا یده ها تک یه دارد. مدل هاوکینز برای واکنشهای خلاق به این تغییر بر خصیصه های انسانی ایده ها، استعداد و یادگیری بیش از تمرکز سنتی بر داده ها و سرمایه ها برایموفّقیت اقتصادی استوار است(.(Simeti, 2006: 13

ریچارد فلوریدا در پایان نامه خود به ظهور طبقهخلّاق در شهر می پردازد .او در جهت پاسخگویی به این سوال است که چرا بعضی از نقاط، رشد و رفاه بالایی دارند،در حالی که دیگران با تلاشی که می کنند چنین رفاهی را ندارند( .(Zimmerman, 2008: 232 فرضیه فلوریدا این است کهموفّقیت اقتصادی یک شهر بر استراتژی های توسعه اقتصادی سنتی(مثل استخدام صنعتی ، توسعه صادرات، یا توسعه ن یرروی کار) استوار نیست؛ بلکه بیشتر در گرو جذب استعداد خلاق است(.(Donegan and Lowe, 2008: 46 از نظر او در اتقصاد جدید، خلاقیت انسانی یک سرمایه بسیار ارزشمند ا ست و ه مواره گرو هی از ا فراد خلّاق، شکل، جهت و جغرافیای توسعه اقتصادی جدید، را تعیین می کنند. فلور یدا ا ین گروه را طب قه

خلاق می خواند. از این رو عقیده دارد که سیاست شهرها باید مبتنی بر جذب نوع ویژه ای از افراد تحت عنوان طبقه خلاق که مورد نیاز صنایعخلّاق جدید است، باشد. فلوریدا بین آن چه که »هستهخلّاق برتر« این طبقه می داند (شامل استادان ،. دانشگاه، شاعران، ر مان نوی سان، هنرم ندان، طرا حان، مع ماران و اندیشمندان) و گروه کم تر شناخته شده که آن ها را »متخصصان خلاق « می داند(شامل طیف گسترده متخصصینی که در صنایع دانش بنیان فعالیت میکنند) تفاوت قائل می شود. فلوریدا مکان هایی م ثل آستین، مینیا پولیس و سانفرانسیسکو را جزو مکانهایموفّق در جذب طبقهخلّاق دانسته است. از ن ظر وی وجود فرهنگ باز و متساهل عاملی در جذب این طبقه می باشد. از نگاه فلوریدا شهرهایی که توانسته اند سطح رضایت بخشی از زندگی، تفریح، نیازهای فرهنگی و اشتغال را برای طبقهخلّاق فراهم سازند، شهرهایموفّق در جذب سرمایهخلّاق هستند. پایان نامه