چکیده

حفاظت و نگهداری از بناهای تاریخی به عنوان میراثی گرانبها، مسئولیت نسل حاضر و تعهدی است که نسبت به گذشتگان و آینـدگان بـر عهـده داریـم. مرمت و احیای این آثار باعث پیوند ما با میراث فرهنگی گذشته و آموزش مجدد از تجربههای گرانبهای آنها میشـود؛ کـه در ایـن میـان متأسـفانه بـه پلهای تاریخی که نماد رشد و پیشرفت تمدنهای گذشته بوده، توجه چندانی نشده است. پـلهـای تـاریخی بـه دلایـل مختلـف از جملـه قرارگیـری در معرض مستقیم عوامل آسیبرسان طبیعی، همواره در معرض فرسایش و زوال هستند. از جمله این پلها، پل کشکان در استان لرستان است که با وجـود شاخصههای منحصربهفرد آن تا کنون اقدام مرمتی خاصی در جهت حفاظت و استحکام آن صورت نگرفتـه اسـت. در ایـن پـل، بـا توجـه بـه آسـیبهـا و تخریبهای صورت گرفته و عوامل آسیبرسان که همچنان بنا را تهدید میکنند، حفاظت و مرمت آن امری پیچیده است لذا تهیه طرح مرمت و حفاظـت مناسب و جامع برای این بنا اهمیت مییابد. در این راستا در این پژوهش با روش توصیفی و هدف کاربردی و با گردآوری اطلاعات کتابخانـهای و تحقیـق میدانی، طرح مرمت و حفاظت از پل تاریخی کشکان ارائه میگردد.

واژه های کلیدی: مرمت، استحکام بخشی، حفاظت، پل کشکان

۱

مقدمه

آثار تاریخی هر ملتی نشانهای از فرهنگ و تمدن آن ملت در آن زمان میباشد که لازم است آن آثار را به عنوان میراثی گرانبها حفظ نموده و به آیندگان تحویل داده شود. لذا جهت هر گونه اقدامی که بتواند به عمر بنا افزوده و حیات آن را تداوم بخشد بدون اینکه خدشهای به ارزشهای معماری و معنوی آن وارد آید، ایجاب میکند که آن عملیات در غالب قواعد و ضوابطی عملی انجام پذیرد که در هر کشوری بتوانند با توجه به فرهنگ و آداب و رسوم و سنن خود آن قواعد و ضوابط را در راه حفظ و نگهداری آثارشان بکار بندند. در این میان نقش اساسی راهها و پلهای تاریخی در مسیر تکامل تمدنهای بشری غیرقابل اغماض و چشمپوشی است.به طوری که ارتباطات از امور زیربنایی جوامع انسانی بوده و خود عاملی در توسعه فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی جوامع و تمدنهای بشری بوده است. از جمله این پلها، پل کشکان در استان لرستان است که با وجود شاخصههای منحصربهفرد آن تا کنون اقدام مرمتی خاصی در جهت حفاظت و استحکام آن صورت نگرفته است. در این پل، با توجه به آسیبها و تخریبهای صورت گرفته و عوامل آسیبرسان که همچنان بنا را تهدید میکنند، حفاظت و مرمت آن امری پیچیده است لذا تهیه طرح مرمت و حفاظت مناسب و جامع برای این بنا اهمیت مییابد. علاوه بر آن، در این اثر ویژگیهای بسیاری وجود دارد که حاوی ارزشهای ملی و تاریخی میباشد که حفظ آنها مستلزم شناخت صحیح بنا و تهیه طرح حفاظتی مناسب میباشد. در این راستا در این پژوهش پس بیان مختصری در مورد مبانی نظری طرح مرمت، به راهکارهای اجرایی و دستورالعمل مرمت بخشهای آسیبدیده پل کشکان پرداخته میشود.

مبانی نظری مرمت

حفاظت از یادگارهای تاریخی، ارزشی جهانی است که لزوم توجه و پرداختن به آن منجر به گسترش و اشاعه فرهنگ و تمدنی است که چنین آثاری را در خود پرورانده است. در منشور ونیز ماده ۱ آمده است: ترکیب (یادمان تاریخی) نهتنها به یک اثر منفرد اطلاق میشود بلکه محیط پیرامون شهری یا روستایی که در آن گواه و نمونهای از یک تمدن به خصوص، تحولی مهم یا رویدادی تاریخی، یافت میشود این ترکیب نهتنها در مورد آثار بزرگ هنری بلکه در مورد کوچکترین آثار بهجامانده از گذشته که در اثر گذشت زمان، اهمیت فرهنگی یافتهاند، به کار میرود. (منشور ونیز).

موضوع حفاظت ساختمان پل کشکان با عنایت به هدف نهایی مبانی، اصول و قوانین حفاظت به ویژه اصل رعایت حداقل دخالت، مستلزم به کار بستن سه شیوه زیر هست:
– پیشگیری از توسعه خرابیها (حفاظت پیشگیرانه)
– حفظ و نگهداشت وضع موجود بنا
– استحکامبخشی و مقاومسازی بنا
استحکامبخشی نوعی شیوه حفاظت بناست که از طریق الحاق یا کاربرد مواد چسبنده یا مصالح تقویتکننده در بنا با هدف تضمین پایداری و دوام اجزاء سازه ساختاری بنا تحقق مییابد (علیزاده، .(۱۶ :۱۳۸۹
طرح مرمت این بنا با توجه به اصول زیر ارائه شده است:

– استفاده از مصالح بوم آورد: استفاده از سنگهایی که معادن آنها در حوزه طرح میباشند منظور ملات اصلی و ملاتهای همخوان با بنا است.

– عدم بازسازی بدون مدرک و سند معتبر

– مرمت بنا با کمترین مداخله
– تثبیت و استحکامبخشی وضع موجود

۲

شناخت معماری پل تاریخی کشکان

پل کشکان۱ در موقعیت ۴۷ درجه و ۵۲ دقیقه طول شرقی و ۳۳ درجه و ۳۵ دقیقه عرض شمالی بر روی رودخانه کشکان واقع شده است. ارتفاع آن از سطح دریا حدود ۱۰۲۵ متر است (صفائی، .(۶۳ :۱۳۹۱

آثار باقیمانده پل در بخش »دوره ی چگنی۲« از توابع دهستان »تشکن۳« و در ۵۲ کیلومتری غرب خرمآباد قرار گرفته، و فاصله آن با شهرستان کوهدشت ۳۵ کیلومتر است(همان،.(۶۳

پل در محوری مستقیم به طول ۲۸۵ متر و راه عبور ۸ متر دو کناره شرقی و غربی رودخانه کشکان را به یکدیگر مرتبط نموده، طول کلی آن با انضمام پایههای فرعی و با احتساب دنبالهی پل حدود ۳۴۰ متر است.این بنای باشکوه در محوطه »پاپل« و در دامنه کم ارتفاعی موسوم به »بان اسبی۴ « ساخته شده است. با توجه به شیب عمومی زمین، ارتفاع ۳۰ متری پل در کرانه شرقی به ۱۶ متر در انتهای غربی کاهش یافته است. بنابراین پل کشکان یکی از مرتفعترین و بزرگترین پلهای تاریخی ایران محسوب میشودکه صرفاً عملکرد ارتباطی داشته است(همان،.(۶۳